Վերլուծաբան Արգիշտի Կիվիրյանի զրույցը news.am–ի հետ ներկայացնում է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գործողությունների գնահատականը Հայաստանի Առաքելական Եկեղեցու (ՀԱԵ) նկատմամբ։ Նրա մտքերը բացահայտում են մի քանի շերտեր՝ իշխանության քաղաքական հոգեբանությունը, պետության գաղափարական վերափոխումը, տարածաշրջանային ռիսկերը և Հայաստանի շուրջ գործընթացների արտաքին կառավարումը։
Եթե արդյունաբերության փլուզումը զրկեց երկիրն իր նյութական հիմքից, ապա նախարար Աշոտ Բլեյանի 1990-ականների կեսերին նախաձեռնած կրթական բարեփոխումները հարվածեցին պետության երկարամյա կայունությանը նպաստող մարդկային կապիտալին՝ երկրի ինքնավերարտադրման կարողությանը:
New.am–ին տված հարցազրույցում Սթենֆորդի համալսարանի քաղաքական գիտությունների դոկտոր Արթուր Խաչիկյանը ներկայացրել է իր գնահատականները՝ նախազգուշացնելով Հայաստանի պետականության համար գոյություն ունեցող ռիսկերից։ Բազային թեման դարձել է հայտարարությունը, ըստ որի Հայաստանը սկսել է ազերբայջանական նավթ գնել․ իշխանությունները դա ներկայացնում են որպես «խաղաղության դարաշրջան» և տնտեսական համագործակցության սկիզբ, մինչդեռ Խաչիկյանի կարծիքով այն ստեղծում է ռազմավարական կախվածություն Բաքվից։
Երբ փլուզվեց ԽՍՀՄ-ը, Հայաստանը ժառանգեց ոչ միայն դրոշն ու զինանշան, այլև այն, ինչ այսօր դժվար է նույնիսկ պատկերացնել. հսկայական ամրոց-գործարաններ, գիտահետազոտական ինստիտուտներ և հզոր նախագծային կոնստրուկտորական բյուրոներ. մի ամբողջ արդյունաբերական քաղաքակրթություն՝ ստեղծված տասնամյակների քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ։ Հեռատես բարեփոխիչների ձեռքում սա կարող էր դառնալ նոր տնտեսության հիմքը, ապագայի մեկնարկային հարթակը։ Սակայն, 1992-1993 թվականները պատմության մեջ այլ կերպ մտան.
Բորիս Մուրազիի հեղինակային հաղորդման վերջին թողարկման հյուրն էր հրապարակախոս, մտավորական Արա Հարությունյանը, ով մի շարք սուր հարցադրումներ բարձրացրեց Հայաստանի հասարակական մտածողության, իշխանության ընկալման, հոգևոր դերի և պատմական պատասխանատվության վերաբերյալ։
Հայոց համազգային շարժման (ՀՀՇ) իշխանության ամրապնդմամբ երկիրը թևակոխեց մի տասնամյակ, որն ինչպես կասեր բանաստեղծ Պարույր Սևակը՝ «գիտեր, թե ինչպես հերոսներ ծնել և անողոքաբար կործանել նրանց»: Արտաքուստ տեղի էին ունենում բարեփոխումներ, պետականության համար պայքար, դիվանագիտական առաջընթացներ։ Բայց դա միայն երևացող կողմն էր. արդեն այդ ժամանակ բաբախում էին գործընթացներ, որոնց մասին հետագայում կգրեն՝ որպես «իննսունականների մութ անատոմիա»։
Աղետները հանկարծակի չեն առաջանում․ դրանք հասունանում են տարիներ շարունակ, երբեմն՝ տասնամյակներ՝ կուտակվելով սկզբում աննկատ որոշումների, փոխզիջումների ու սխալների մեջ, որոնք հետո դառնում են ճակատագրական։ Այսօր, երբ Հայաստանն ապրում է իր նորագույն պատմության թերևս ամենադրամատիկ շրջանը, մենք վերադառնում ենք սկզբնակետին՝ հասկանալու, թե որտեղ ենք հատել անդառնալիության կետը։ Ազդարարված նախագծի շրջանակներում մենք սկսում ենք նյութերի համակարգված հրապարակումը, որոնցում քայլ առ քայլ վերականգնում ենք իրադարձությունների քաղաքական, աշխարհաքաղաքական և մարդկային տրամաբանությունը՝ 1980-ական թթ․ վերջի առաջին հանրահավաքներից մինչև այն որոշումները, որոնք երկիրը բերեցին ներկա վիճակին։
«Հանրային տրիբունալ» նախագիծը սկսում է հրապարակումների լայնածավալ շարք՝ ուսումնասիրություն, որը բացահայտում է իրադարձությունների, որոշումների և սխալների այն շերտերը, որոնք քայլ առ քայլ աննկատելիորեն ձևավորեցին այսօրվա Հայաստանի ողբերգական իրականությունը։
Վերջին օրերին Հայաստանում մեծ արձագանք առաջացրեց նամակների և նիստերի արձանագրությունների արխիվի հրապարակումը, որը բացահայտում է ղարաբաղյան ճգնաժամի շուրջ բանակցությունների որոշ թաքնված կողմեր։ Չնայած պատմությունն ամբողջությամբ ներկայացնելու ցանկությանը՝ կառավարության կողմից հրապարակվող նյութերը խիստ ընտրովի և միակողման են։ Քննադատները նշում են դեռևս 2001 թ․ Քի Ուեսթի ճակատագրական փաստաթղթի միտումնավոր բացթողումը, ըստ որի՝ առաջարկվում էր Ադրբեջանին հանձնել շրջանների մի մասը՝ Հայաստանի համար տրանսպորտային միջանցքի դիմաց։ Պատմական վկայությունների հանդեպ նման ընտրողական վերաբերմունքը լուրջ կասկածներ է առաջացնում պաշտոնական վարկածի անկեղծության վերաբերյալ։
Քաղաքական կյանքում հազվադեպ են պատահականություններ լինում։ Հատկապես երբ խոսքը վերաբերում է առաջին հայացքից անջատ թվացող իրադարձությունների շղթային, որոնք, սակայն, միասին մտահոգիչ պատկեր են ստեղծում։ Թեև այսօր չկան անհերքելի ապացույցներ, որ Ռուբեն Ռուբինյանը «Թուրքիայի գործակալ» է, սակայն հանգամանքների ամբողջությունը՝ ստաժավորման վայրը, կարիերայի թռիչքի արագությունը և պատասխանների անորոշությունը, հիմք են տալիս ենթադրելու, որ Ռուբինյանը, այնուամենայնիվ, կապ ունի թուրքական հատուկ ծառայությունների հետ։
