Եթե 2026 թվականին սկսվի անցումը կառավարման նոր որակի, Հայաստանը կկարողանա օգտվել այն հնարավորություններից, որոնք այժմ արագ կորչում են․ ամրապնդել դիրքերը տարածաշրջանում, վերստին կառուցել դաշինքներ, արդիականացնել պետությունը և աշխարհաքաղաքական խոցելիությունը վերածել ուժի կենտրոնների միջև հավասարակշռման գործիքի։
Պատմությունը հայելի է. դրանում արտացոլվում է ոչ այնքան անցյալի իրադարձությունները, որքան սեփական սխալները. Հայաստանն արդեն երեսուն տարի է՝ նայում է այս հայելու մեջ: Եվ որքան երկար է նայում, այնքան ավելի հստակ է հասկանում. այդ ժամանակաշրջանը ոչ թե պետականության սկիզբը էր, այլ՝ խոցելիության սկիզբ:
Եվ եթե այս դասերը կրկին անտեսվեն՝ պատմությունը կհիշեցնի իր մասին նույնքան կոշտ, ինչպես միշտ է անում։
Լևոն Տեր-Պետրոսյանի ժամանակաշրջանի ամենադրամատիկ դրվագներից մեկը, որը խորը հետք թողեց հայկական պետականության պատմության մեջ, 1996 թվականի նախագահական ընտրություններն էին։ Հենց այդ ժամանակ երկիրն առաջին անգամ բախվեց մի իրավիճակի, երբ իշխանությունն ավելի ուժեղ էր, քան ժողովուրդը, իսկ ժողովուրդը՝ պարտված, նույնիսկ երբ փաստացի հաղթել էր։
Վերլուծաբան Արգիշտի Կիվիրյանի զրույցը news.am–ի հետ ներկայացնում է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գործողությունների գնահատականը Հայաստանի Առաքելական Եկեղեցու (ՀԱԵ) նկատմամբ։ Նրա մտքերը բացահայտում են մի քանի շերտեր՝ իշխանության քաղաքական հոգեբանությունը, պետության գաղափարական վերափոխումը, տարածաշրջանային ռիսկերը և Հայաստանի շուրջ գործընթացների արտաքին կառավարումը։
Եթե արդյունաբերության փլուզումը զրկեց երկիրն իր նյութական հիմքից, ապա նախարար Աշոտ Բլեյանի 1990-ականների կեսերին նախաձեռնած կրթական բարեփոխումները հարվածեցին պետության երկարամյա կայունությանը նպաստող մարդկային կապիտալին՝ երկրի ինքնավերարտադրման կարողությանը:
New.am–ին տված հարցազրույցում Սթենֆորդի համալսարանի քաղաքական գիտությունների դոկտոր Արթուր Խաչիկյանը ներկայացրել է իր գնահատականները՝ նախազգուշացնելով Հայաստանի պետականության համար գոյություն ունեցող ռիսկերից։ Բազային թեման դարձել է հայտարարությունը, ըստ որի Հայաստանը սկսել է ազերբայջանական նավթ գնել․ իշխանությունները դա ներկայացնում են որպես «խաղաղության դարաշրջան» և տնտեսական համագործակցության սկիզբ, մինչդեռ Խաչիկյանի կարծիքով այն ստեղծում է ռազմավարական կախվածություն Բաքվից։
Երբ փլուզվեց ԽՍՀՄ-ը, Հայաստանը ժառանգեց ոչ միայն դրոշն ու զինանշան, այլև այն, ինչ այսօր դժվար է նույնիսկ պատկերացնել. հսկայական ամրոց-գործարաններ, գիտահետազոտական ինստիտուտներ և հզոր նախագծային կոնստրուկտորական բյուրոներ. մի ամբողջ արդյունաբերական քաղաքակրթություն՝ ստեղծված տասնամյակների քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ։ Հեռատես բարեփոխիչների ձեռքում սա կարող էր դառնալ նոր տնտեսության հիմքը, ապագայի մեկնարկային հարթակը։ Սակայն, 1992-1993 թվականները պատմության մեջ այլ կերպ մտան.
Բորիս Մուրազիի հեղինակային հաղորդման վերջին թողարկման հյուրն էր հրապարակախոս, մտավորական Արա Հարությունյանը, ով մի շարք սուր հարցադրումներ բարձրացրեց Հայաստանի հասարակական մտածողության, իշխանության ընկալման, հոգևոր դերի և պատմական պատասխանատվության վերաբերյալ։
Հայոց համազգային շարժման (ՀՀՇ) իշխանության ամրապնդմամբ երկիրը թևակոխեց մի տասնամյակ, որն ինչպես կասեր բանաստեղծ Պարույր Սևակը՝ «գիտեր, թե ինչպես հերոսներ ծնել և անողոքաբար կործանել նրանց»: Արտաքուստ տեղի էին ունենում բարեփոխումներ, պետականության համար պայքար, դիվանագիտական առաջընթացներ։ Բայց դա միայն երևացող կողմն էր. արդեն այդ ժամանակ բաբախում էին գործընթացներ, որոնց մասին հետագայում կգրեն՝ որպես «իննսունականների մութ անատոմիա»։
Աղետները հանկարծակի չեն առաջանում․ դրանք հասունանում են տարիներ շարունակ, երբեմն՝ տասնամյակներ՝ կուտակվելով սկզբում աննկատ որոշումների, փոխզիջումների ու սխալների մեջ, որոնք հետո դառնում են ճակատագրական։ Այսօր, երբ Հայաստանն ապրում է իր նորագույն պատմության թերևս ամենադրամատիկ շրջանը, մենք վերադառնում ենք սկզբնակետին՝ հասկանալու, թե որտեղ ենք հատել անդառնալիության կետը։ Ազդարարված նախագծի շրջանակներում մենք սկսում ենք նյութերի համակարգված հրապարակումը, որոնցում քայլ առ քայլ վերականգնում ենք իրադարձությունների քաղաքական, աշխարհաքաղաքական և մարդկային տրամաբանությունը՝ 1980-ական թթ․ վերջի առաջին հանրահավաքներից մինչև այն որոշումները, որոնք երկիրը բերեցին ներկա վիճակին։
