2018 թվականից հետո Հայաստանի իշխանությունների վարած քաղաքականությունը ոչ միայն չուժեղացրեց հայկական դիրքերը Արցախյան հարցում, այլ հակառակը՝ հետևողականորեն կազմաքանդեց տասնամյակներով ձևավորված բանակցային, քաղաքական և իրավական ամբողջ հենքը։

Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության յուրաքանչյուր քայլ, յուրաքանչյուր աղմկահարույց հայտարարություն աստիճանաբար Ադրբեջանի ձեռքում դարձավ գործիք, որով Բաքուն միջազգային հարթակներում կարողացավ արդարացնել սեփական ագրեսիան, իսկ հետագայում՝ նաև Արցախի ամբողջական հայաթափումը։

Խնդիրը միայն քաղաքական սխալները չեն։ Խնդիրը շատ ավելի խորքային է․ հայկական կողմը սեփական ձեռքով հրաժարվեց այն բոլոր հիմնավորումներից, որոնց վրա երկար տարիներ կառուցվել էր Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի միջազգային պաշտպանությունը։

«Իմ կետից» սկսվող բանակցություններն ու տարիների աշխատանքի զրոյացումը

Իշխանության գալուց անմիջապես հետո Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Արցախի հարցով բանակցությունները սկսելու է «իր կետից»։ Թերևս ներքաղաքական լսարանի համար սա ներկայացվում էր որպես նոր Հայաստանի, նոր քաղաքականության և «նախկիններից» հրաժարվելու խորհրդանիշ։ Սակայն իրական քաղաքականության մեջ այդ հայտարարությունը դարձավ հայկական դիվանագիտական ժառանգության փաստացի մերժում։

Տասնամյակներ շարունակ Մինսկի խմբի շրջանակներում ձևավորվել էր բանակցային բարդ ճարտարապետություն, որի հիմքում մի քանի առանցքային սկզբունքներ էին՝ ուժի չկիրառումը, ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը և տարածքային ամբողջականությունը։ Հայկական դիվանագիտության հիմնական խնդիրն էր եղել միջազգային հանրության համար ամրագրել, որ Արցախյան հակամարտությունը տարածքային վեճ չէ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև, այլ առաջին հերթին Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի հարց։

Այդ ընթացքում կուտակվել էր քաղաքական, իրավական և դիվանագիտական հսկայական կապիտալ։ Սակայն Փաշինյանի հայտարարությունը փաստացի ազդարարեց, որ նոր իշխանությունը հրաժարվում է նախկին ամբողջ բանակցային տրամաբանությունից։

Սրանով Հայաստանը սեփական ձեռքով թուլացրեց իր դիրքերը դեռ պատերազմից առաջ։ Ադրբեջանը ստացավ հնարավորություն հայտարարելու, որ նախկին պայմանավորվածությունները այլևս ուժ չունեն, իսկ բանակցային գործընթացը կարող է վերանայվել արդեն ուժի կիրառման միջոցով։

«Արցախը Հայաստան է, և վերջ»․ ինքնորոշման օրակարգից դեպի «օկուպացիայի» թեզ

Նիկոլ Փաշինյանի ամենավտանգավոր քաղաքական հայտարարություններից մեկը դարձավ Ստեփանակերտում հնչեցրած «Արցախը Հայաստան է, և վերջ» արտահայտությունը։

Ներքին լսարանի համար սա ներկայացվեց որպես հայրենասիրական ուղերձ, սակայն միջազգային քաղաքականության մեջ նման հայտարարությունները գնահատվում են ոչ թե հուզական, այլ իրավաքաղաքական հարթության մեջ։

Տարիներ շարունակ հայկական կողմը կառուցել էր իր դիրքորոշումը Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի վրա։ Հիմքում դրված էր ԽՍՀՄ օրենսդրությունը, որի համաձայն՝ միութենական հանրապետությունների կազմից դուրս գալու դեպքում ինքնավար կազմավորումները իրավունք ունեին հանրաքվեի միջոցով որոշել իրենց կարգավիճակը։ Հենց այդ պատճառով հայկական դիվանագիտությունը մշտապես շեշտում էր, որ Արցախը «բռնակցված տարածք» չէ, այլ ժողովուրդ, որն իրացրել է ինքնորոշման իրավունքը։

Սա հայկական ամբողջ դիրքորոշման առանցքային հենասյունն էր։

Սակայն «Արցախը Հայաստան է» ձևակերպումը փաստացի ոչնչացրեց այդ կառուցվածքը։ Այդ պահից Ադրբեջանը միջազգային հարթակներում լրացուցիչ հնարավորություն ստացավ ներկայացնելու հակամարտությունը որպես Հայաստանի կողմից ադրբեջանական տարածքների «օկուպացիա»։

Այլ կերպ ասած՝ հայկական կողմն ինքն իր հայտարարություններով թուլացրեց ինքնորոշման սկզբունքի վրա հիմնված ամբողջ իրավաքաղաքական հենքը և ուժեղացրեց Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության մասին թեզերը։

2020-ի հայտարարության տորպեդահարումը և Արցախի ամբողջական կորստի լեգիտիմացումը

44-օրյա պատերազմից հետո, որքան էլ ծանր պայմաններում, նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությամբ ձևավորվել էր գոնե որոշակի զսպման մեխանիզմ։ Ռուսական խաղաղապահ առաքելությունը դարձել էր Արցախի հայ բնակչության ֆիզիկական անվտանգության նվազագույն երաշխիքը։

Սակայն հետագա զարգացումները ցույց տվեցին, որ Հայաստանի գործող իշխանությունները հետևողականորեն շարժվում են այդ համակարգը կազմաքանդելու ուղղությամբ։

Բեկումնային պահ դարձավ Փաշինյանի կողմից 2022 թվականին Արցախի՝ Ադրբեջանի մաս ճանաչումը։ Այդ հայտարարությունը ոչ միայն քաղաքական, այլև իրավական լրջագույն հետևանքներ ունեցավ։

Մինչ այդ ռուս խաղաղապահների ներկայությունը հիմնավորվում էր չկարգավորված հակամարտությամբ և Արցախի վերջնական կարգավիճակի բացակայությամբ։ Սակայն երբ Հայաստանի ղեկավարը հրապարակային հայտարարում է, որ Արցախը ճանաչում է Ադրբեջանի կազմում, Բաքուն ստանում է լիարժեք հնարավորություն պնդելու, թե խաղաղապահների ներկայությունն այլևս որևէ իրավաքաղաքական հիմք չունի։

Դրանից հետո Ադրբեջանը սկսեց արդեն բացահայտորեն ներկայացնել իր գործողությունները որպես «ներքին հակաահաբեկչական գործողություն» սեփական տարածքում։

Փաստացի հայկական կողմն ինքն էր հրաժարվել այն բոլոր միջազգային փաստարկներից, որոնք կարող էին խոչընդոտել Ադրբեջանի ուժային սցենարին։

Արցախի շրջափակումը, հումանիտար ճգնաժամը, իսկ հետո նաև ամբողջական ռազմական գրոհը Ադրբեջանը կարողացավ ներկայացնել ոչ թե որպես ագրեսիա, այլ որպես «սահմանադրական կարգի վերականգնում»։

Արցախի շրջափակումը, հումանիտար ճգնաժամը, իսկ հետո նաև ամբողջական ռազմական գրոհը Ադրբեջանը կարողացավ ներկայացնել ոչ թե որպես ագրեսիա, այլ որպես «սահմանադրական կարգի վերականգնում»։

Այսպիսով Հայաստանը կորցրեց ոչ միայն Արցախը, այլև տարածաշրջանային գործընթացների նկատմամբ ազդեցության զգալի մասը։

Անկլավների թեման և Ադրբեջանի նոր պահանջների լեգիտիմացումը

Վերջին տարիներին Նիկոլ Փաշինյանի կողմից պարբերաբար շրջանառվող «անկլավների վերադարձի» թեման ևս լրջագույն ռիսկեր է ստեղծում Հայաստանի համար։

Երբ Հայաստանի ղեկավարը հրապարակային խոսում է ադրբեջանական անկլավների վերադարձի անհրաժեշտության մասին, նա փաստացի լեգիտիմացնում է Ադրբեջանի տարածքային պահանջները։

Ավելին, Բաքուն արդեն ակտիվորեն օգտագործում է այս հռետորաբանությունը՝ միջազգային հարթակներում առաջ մղելով ոչ միայն անկլավների, այլ նաև «300 հազար ադրբեջանցիների վերադարձի» թեման։

Ստացվում է վտանգավոր իրավիճակ․ Հայաստանը, որը պետք է կենտրոնացած լիներ սեփական տարածքային ամբողջականության պաշտպանության վրա, աստիճանաբար դառնում է մշտական նոր պահանջների թիրախ։

Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի նաև Փաշինյանի կողմից Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիշատակումը՝ որպես հայ-ադրբեջանական սահմանների հիմք։

Խնդիրն այն է, որ Ադրբեջանն ինքն ընտրովի մոտեցում է ցուցաբերում խորհրդային իրավական ժառանգության նկատմամբ՝ օգտագործելով միայն այն դրույթները, որոնք տվյալ պահին ձեռնտու են իրեն։ Մինչդեռ հայկական կողմը սեփական ձեռքով սահմանափակում է իր բանակցային հնարավորությունները՝ ամբողջ գործընթացը կապելով բացառապես Ալմա-Աթայի տրամաբանության հետ։

Հատկանշական է նաև այն, որ նախորդ իշխանությունների օրոք այդ փաստաթուղթը երբևէ չի հանդիսացել բանակցային գործընթացի առանցքային հիմք, ինչի մասին բազմիցս խոսել են տարբեր փորձագետներ և նախկին պաշտոնյաներ։

Եղեռնի թեմայով հռետորաբանությունը՝ որպես ազգային հիշողության ապամոնտաժում

Առանձին քննարկման թեմա է իշխանությունների հռետորաբանությունը Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ։

Տասնամյակներ շարունակ հայկական պետականության և սփյուռքի կարևորագույն ուղղություններից մեկը եղել է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման պայքարը։ Դա միայն պատմական արդարության հարց չէր, այլ նաև ազգային ինքնության, հիշողության և անվտանգության բաղադրիչ։

Սակայն վերջին տարիներին իշխանության տարբեր ներկայացուցիչների հայտարարությունները լրջագույն անհանգստություն են առաջացրել հանրության մեջ։

Խոսքը վերաբերում է ինչպես Նիկոլ Փաշինյանի որոշ ձևակերպումներին, այնպես էլ նրա թիմակիցների հայտարարություններին, որոնցում կասկածի տակ են դրվում ցեղասպանության տարբեր բաղադրիչներ՝ զոհերի թվից մինչև պատմաքաղաքական գնահատականներ։

Այս ամենը հարվածում է հայկական պահանջատիրության ամբողջ համակարգին։

Նման հայտարարությունները ոչ միայն բարոյալքում են հասարակությանը, այլ նաև լրացուցիչ քարոզչական նյութ են տրամադրում Թուրքիային և Ադրբեջանին, որոնք տարիներ շարունակ փորձել են ցեղասպանության հարցը ներկայացնել որպես «վիճելի թեմա»։

Առավել վտանգավոր է, որ այս ամենը տեղի է ունենում Արցախի հայաթափումից հետո, երբ հայկական հասարակությունն առանց այդ էլ գտնվում է խորքային հոգեբանական և քաղաքական ճգնաժամի մեջ։

Եզրակացություն

Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքականության ամենավտանգավոր հետևանքը միայն տարածքային կորուստները չեն։ Առավել խորքային խնդիրն այն է, որ վերջին տարիներին փուլ առ փուլ քանդվեց հայկական պետական և դիվանագիտական ամբողջ այն համակարգը, որի վրա տասնամյակներ շարունակ կառուցվել էր Արցախի հարցում հայկական դիրքորոշումը։

Հայաստանը հրաժարվեց ինքնորոշման լեզվից, հրաժարվեց բանակցային ժառանգությունից, թուլացրեց միջազգային զսպման մեխանիզմները, իսկ որոշ դեպքերում նույնիսկ կասկածի տակ դրեց սեփական ազգային պատմական հիմքերը։

Արդյունքում Ադրբեջանը ստացավ այն, ինչին երկար տարիներ չէր կարող հասնել նույնիսկ պատերազմի միջոցով՝ սեփական գործողությունները միջազգային հարթակներում ներկայացնելու քաղաքական և իրավական լեգիտիմություն։

Եվ հենց սա է վերջին տարիների ամենածանր ռազմավարական պարտությունը։