Վերջին շրջանում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ակտիվորեն առաջ է մղում այն թեզը, թե 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագիրը վերջնականապես ամրագրել է պետությունների տարածքային ամբողջականությունը՝ նախկին միութենական հանրապետությունների սահմաններում։ Այս հիմնավորմամբ նա պնդում է, թե Լեռնային Ղարաբաղը Ադրբեջանի մաս է։ Ավելին, նա հետևողականորեն հեռացնում է Արցախի թեման Հայաստանի արտաքին և ներքաղաքական օրակարգից՝ դա ներկայացնելով որպես «նոր իրականություն»։ Սակայն այս դիրքորոշումը չի դիմանում փաստերի և իրավունքի քննությանը։

Ի՞նչ է Ալմա Աթայի հռչակագիրը իրականում

 

Փաշինյանն այս փաստաթղթի մասին խոսում է որպես մի վերջնական ու անբեկանելի բանի։ Բայց արդյո՞ք դա այդպես է։ 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ի Ալմա-Աթայի հռչակագիրը ԱՊՀ ստեղծման մասին քաղաքական փաստաթուղթ է։ Դրանում խոսվում է սահմանների ճանաչման մասին։ Սակայն առանցքային հարցն այլ է. ո՞ր սահմանների մասին է խոսքը։

Հռչակագիրը ճանաչում է սահմանները «ստորագրման պահի դրությամբ»։ Սակայն դրանք վարչական սահմաններ էին մեկ պետության՝ ԽՍՀՄ-ի ներսում: Միջազգային իրավունքը հստակ գիծ է քաշում պետական և վարչական սահմանների միջև: Վարչական սահմանն ինքնին չի վերածվում պետական սահմանի՝ հատկապես եթե հաշվի չի առնվել այդ հողի վրա ապրող ժողովրդի կամքը:

Արցախի կարգավիճակի իրավական պատմությունը․ Ի՞նչ է բաց թողնում Փաշինյանը

Այստեղ է թաքնված ամենակարևորը։ Փաշինյանն անտեսում է Արցախի կարգավիճակի ողջ իրավական պատմությունը։ Այդ պատմությունը ցույց է տալիս, որ ինքնորոշման իրավունքը պարզապես բառ չէր, այլ իրագործվել էր այն ժամանակվա օրենքի բոլոր կանոնների համաձայն։

Սկսենք սկզբից: 1918-1920 թվականներին Արցախն առանձին միավոր էր՝ իր իշխանական մարմիններով՝ Արցախահայության համագումարով, Ազգային խորհրդով և կառավարությամբ: Կարևոր է հետևյալը. Ղարաբաղն այդպես էլ չի ճանաչվել որպես Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության մաս: Ավելին՝ միջազգային հանրությունը, ներառյալ Ազգերի լիգան, չի ճանաչել Ադրբեջանը որպես հստակ սահմաններով պետություն: Բաքուն ինքն էր բանակցություններ վարում Ղարաբաղի իշխանությունների հետ՝ որպես առանձին կողմի: Արդեն այն ժամանակ ձևավորվել էր կարևոր իրողություն. Ղարաբաղը ոչ թե ներքին տարածք էր, այլ վիճելի տարածք՝ իրեն բնորոշ հատկանիշներով:

Խորհրդային ժամանակաշրջանը չլուծեց այս հարցը, այլ միայն փոխեց դրա դրսևորումը։ Ղարաբաղն Ադրբեջանական ԽՍՀ-ին հանձնելու մասին 1921 թվականի որոշումն ընդունվել էր խախտումներով և հակասում էր այն Հայկական ԽՍՀ-ի կազմում ներառելու մասին ավելի վաղ ընդունված որոշմանը։ Ընդ որում, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը (ԼՂԻՄ) ԽՍՀՄ-ում ուներ իրավունքի սուբյեկտին մոտ հատկանիշներ՝ Ժողովրդական պատգամավորների մարզային խորհուրդ, սահմանների փոփոխման արգելք՝ առանց իր համաձայնության, ներկայացվածություն համամիութենական մարմիններում։ Ստեղծվել էր յուրահատուկ իրավիճակ՝ ֆորմալ ինքնավարություն, բայց ըստ էության՝ շատ ավելի լայն կարգավիճակ։

Վճռորոշ 1991 թվական. ի՞նչ դեր ուներ Ալմա-Աթայի հռչակագիրը

ԽՍՀՄ փլուզումը դարձավ այն պահը, երբ ինքնորոշման իրավունքը խոսքից անցավ գործի։ Եվ այստեղ Փաշինյանը կոպիտ սխալ է թույլ տալիս՝ դուրս բերելով Ալմա-Աթայի հռչակագիրն այդ ժամանակաշրջանի ընդհանուր իրավական դաշտից։ Նա կարծես մոռանում է «ԽՍՀՄ կազմից միութենական հանրապետությունների դուրս գալու կարգի մասին» 1990 թվականի ապրիլի 3-ի ԽՍՀՄ օրենքի մասին։ Այդ ժամանակ գործող այդ օրենքն ինքնավարություններին իրավունք էր տալիս ինքնուրույն որոշել սեփական ճակատագիրը, եթե միութենական հանրապետությունը դուրս է գալիս ԽՍՀՄ կազմից, և այդ նպատակով անցկացնել հանրաքվեներ։

Հենց այս իրավունքից էլ, որը վերապահված էր միութենական օրենքով՝ այն նույն օրենքով, որի շրջանակներում էլ գոյություն ունեին բոլոր վարչական սահմանները, օգտվեց Լեռնային Ղարաբաղը։ 1991 թվականի սեպտեմբերի 2-ին ընդունվեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Անկախության հռչակագիրը, իսկ 1991 թվականի դեկտեմբերի 10-ին անցկացվեց հանրաքվե, որտեղ բնակիչները գրեթե միաձայն կողմ արտահայտվեցին անկախությանը։ Օրենքի տեսանկյունից սա նշանակում է, որ ինքնորոշման իրավունքն իրացվել է՝ այդ ժամանակ գործող կանոններին խիստ համապատասխան։ Ղարաբաղը դարձավ ԽՍՀՄ միակ ինքնավարությունը, որն այս ուղին անցավ սկզբից մինչև վերջ՝ օրենքի տառին համապատասխան։

Իսկ Ալմա-Աթայի հռչակագի՞րը։ Այն ստորագրվել է ավելի ուշ՝ 1991 թվականի դեկտեմբերի 21-ին։ Այսինքն՝ այն ստորագրելու պահին Լեռնային Ղարաբաղն արդեն հռչակել էր իր անկախությունը և անցկացրել քվեարկություն՝ օգտվելով իր օրինական իրավունքից։ Հռչակագիրը չէր կարող չեղարկել կամ ջնջել գործող օրենքի հիման վրա ընդունված իրավական ակտը։ Այն համաձայնություն էր նախկին հանրապետությունների միջև, բայց չուներ իրավական ուժ վերջիններիս նկատմամբ և առավել ևս՝ չէր կարող զրկել ժողովուրդներին այն իրավունքներից, որոնք նրանց տրված էին ԽՍՀՄ օրենքով և միջազգային իրավունքով։

Ադրբեջանական դիրքորոշման գլխավոր հակասությունը

Փաշինյանը, համաձայնելով Բաքվի հետ, բաց է թողնում ևս մեկ կարևոր հանգամանք։ Ադրբեջանի անկախության վերականգնման մասին՝ 1991 թվականին ընդունված ակտը խորհրդային ժամանակաշրջանը հայտարարում էր անօրինական և Ադրբեջանը ներկայացնում որպես 1918-1920 թթ․ պետության իրավահաջորդը։ Ի՞նչ հետևություններ կարելի է անել սրանից։ Շատ լուրջ։ Հրաժարվելով խորհրդային իրավական հիմքից՝ Ադրբեջանը հենց այդ պահին հրաժարվում է նաև միակ իրավական հիմնավորումից, որով Ղարաբաղը երբևէ ներառվել էր իր կազմում՝ խորհրդային իշխանությունների 1921 թվականի որոշումից։ Ստացվում է իրավական անհեթեթություն. Ադրբեջանը հող է պահանջում՝ հենվելով մի իրավակարգի վրա (խորհրդային), որն ինքն իսկ անվանել է անվավեր։ Կորցնել չի ուզում, բայց տիրապետման հիմքից հրաժարվում է։ Սա ինքնին բավարար հիմք էր՝ կառուցել ամուր իրավական պաշտպանություն, բայց Փաշինյանը նախընտրում է չտեսնել դա։

Ինքնորոշում և տարածքային ամբողջականություն. իմաստների փոխարինում

Փաշինյանն իր ելույթներում մշտապես հակադրում է տարածքային ամբողջականությունն ու ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքը՝ տարածքային ամբողջականությունը միշտ դնելով առաջին տեղում։ Սակայն Արցախի պարագայում, եթե դիտարկենք իրավական մանրակրկիտ վերլուծությունը, խոսքը ոչ թե պարզապես հռչակված իրավունքի մասին է, այլ մի իրավունքի, որն իրացվել է գոյություն ունեցող իրավական համակարգի շրջանակներում։ Ինքնորոշման իրավունքն իրացվել է ԽՍՀՄ իրավական դաշտում, հաստատվել հանրաքվեով և հետագայում սեփական իշխանական մարմինների ձևավորմամբ։ Ավելին՝ այն հիմնավորված էր այնպիսի փաստերով, ինչպիսիք են՝ խորհրդային տարիներին Ղարաբաղի հայ բնակչության դեմ իրականացված երկարատև խտրականությունն ու բռնությունները, ինչը միջազգային չափանիշներով լրացուցիչ ծանրակշիռ հիմք է անջատման համար։

Ալմա-Աթայի հռչակագիրը, լինելով ԱՊՀ ստեղծման մասին քաղաքական փաստաթուղթ, այնպիսի ակտ չէ, որը հավերժ ամրագրում է սահմանները։ Այն չէր չեղարկում ժողովուրդների իրավունքները, հատկապես նրանց, ում կարգավիճակը հարցականի տակ էր դեռևս ԽՍՀՄ ստեղծումից առաջ։ Վարչական սահմանների ճանաչումը դեռևս չի նշանակում ինքնորոշման իրավունքից հրաժարում, առավել ևս, երբ այդ իրավունքն իրացվել է կայսրության փլուզման պահին՝ իր իսկ սահմանած բոլոր կանոնների համաձայն։

Փաշինյանի աղետալի քաղաքականությունը. դավաճանություն՝ ռեալիզմի քողի տակ

Այստեղ մենք մոտենում ենք ամենասարսափելիին։ Նիկոլ Փաշինյանը ոչ թե պարզապես սխալվում է իրավական նրբություններում, այլ վարում է նպատակաուղղված քաղաքականություն, որն արդեն իսկ հանգեցրել է ազգային աղետի և շարունակում է սպառնալ հայոց պետականության գոյությանը։ «Խաղաղության» և «նոր իրականության» քողի տակ նա զիջում է մի դիրքը մյուսի հետևից՝ դա ներկայացնելով որպես առաքինություն։

Նա Ալմա-Աթայի հռչակագրի մասին խոսում է որպես «սրբազան կովի»՝ մոռանալով, որ դա ընդամենը այդ բուռն ժամանակաշրջանի բազմաթիվ փաստաթղթերից մեկն է: Սակայն նրա համար այն դարձել է հարմար պատրվակ՝ կապիտուլյացիան արդարացնելու համար։

Իսկ որո՞նք են այս «իմաստուն» քաղաքականության պտուղները։ Դրանք բոլորի աչքի առաջ են։ Հազարավոր զոհեր 2020 թ․-ին։ Տասնյակ հազարավոր բռնի տեղահանվածներ Արցախից 2023 թ․-ին։ Հայկական ներկայության ոչնչացում այն հողերում, որտեղ մենք ապրել ենք դարերով։ Այնպիսի տարածքների կորուստ, որոնք նույնիսկ նրա այդքան սիրելի քարտեզներով համարվում էին Հայաստանի մաս։ Լիակատար ռազմավարական անպաշտպանվածություն։ Եվ սա՞ է նա անվանում «խաղաղություն»։ Սա գերեզմանափորի խաղաղություն է, ով հողին է հանձնում հայկական անվտանգության վերջին մնացորդները։

Ամենավատն այն է, որ նա պարզապես չի պարտվել։ Նա ինքն է ճանաչել հակառակորդի իրավունքն Արցախի նկատմամբ՝ զրկելով մեր դիվանագիտությունը որևէ իմաստից։ Ինչո՞ւ վարել բանակցություններ, եթե դու արդեն համաձայնել ես մյուս կողմի բոլոր պահանջներին։ Այժմ Ադրբեջանը նույնիսկ ստիպված չէ որևէ բան ապացուցել։ Բավական է պարզապես մատնանշել հենց Փաշինյանի հայտարարությունները։ Նա դարձել է ադրբեջանական շահերի լավագույն փաստաբանը։

Արցախի վերաբերյալ իրավական դիրքորոշումը մեր վահանն էր։ Թերևս ոչ կատարյալ, բայց՝ վահան։ Փաշինյանն այդ վահանը կոտրեց ու նետեց հակառակորդի ոտքերի տակ։ Այժմ մենք չունենք ո՛չ վահան, ո՛չ սուր։ Կան միայն խաղաղության մասին քաղցրահունչ ճառեր, որոնք հնչում են որպես ծաղր նահատակների հիշատակի և տեղահանվածների ցավի հանդեպ։

Պահանջում ենք տրիբունալ՝ պետության և ժողովրդի դեմ գործած հանցագործությունների համար

Եվ ահա հիմա, երբ այս քաղաքականության՝ նորագույն պատմության մեջ աննախադեպ հետևանքներն իրենց ողջ ծանրությամբ թափվել են մեզ վրա, գալիս է ոչ միայն վերլուծության, այլև պատասխանի ժամանակը։ Պատասխան՝ օրենքի ողջ խստությամբ։ Պատասխան, որը պահանջում է Ցեղասպանությունից ի վեր մեծագույն ողբերգություն վերապրող ժողովուրդը։

Փաշինյանի և նրա թիմի գործողությունները պարզապես սխալներ չեն, այլ պետության դեմ ուղղված հանցակազմ։ Նրանք կազմաքանդեցին պաշտպանությունը, հանձնեցին Արցախը, Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի մի մասը, դրժեցին ժողովրդի վստահությունը և երկիրը հասցրեցին անդունդի եզրին։ Հանձնված բարձունքների, զոհված զինվորների, իրենց հողից վտարված արցախցիների համար պետք է լինի խիստ, հրապարակային տրիբունալ։ Ոչ թե խորհրդարանական հանձնաժողովներ ու լսումներ, այլ պատմական դատաստան նրանց նկատմամբ, ովքեր վտանգի տակ դրեցին Հայաստանի գոյությունը։

Տրիբունալը վրեժ չէ, այլ պետության գոյատևման և արդարության վերականգնման հարց։ Ժողովուրդն իրավունք ունի իմանալ ճշմարտությունը և պատասխան պահանջել օրենքի ողջ խստությամբ։ Քանի դեռ նրանք, ովքեր կազմաքանդեցին բանակը, դիվանագիտությունն ու ազգի ոգին, մնում են անպատիժ, մենք ապագա չունենք։ Ապագան սկսվում է ճշմարտությունից, իսկ ճշմարտությունը սկսվում է անողոք դատաստանից։ Պահանջում ենք տրիբունալ՝ հանուն նահատակների, հանուն բռնի տեղահանվածների, հանուն Արցախի, հանուն Հայաստանի։