ՉԱՈՒՇԵՍԿՈՒՆ ԿՈՒԶԵՐ ՀԱՎԱՏԱԼ, ՈՐ ԻՆՔՆ Է ՌՈՒՄԻՆԻԱՆ։ ԻՍԿ ՓԱՇԻՆՅԱ՞ՆԸ

«Բռնապետների խոստումներն ու նրանց ճակատագրերը» շարքի առաջին հոդվածը

Նիկոլաե Չաուշեսկուն սիրում էր Ռումինիան։ Համենայնդեպս, տասնամյակներ շարունակ ռումինացիներին հենց այդ միտքն էր ներշնչում պետական քարոզչությունը։ Նա խոսում էր ազգային անկախության, երկրի մեծության և զարգացման առանձնահատուկ ուղու մասին։ Մինչդեռ երկիրը վերածում էր սեփական կալվածքի, իրեն շրջապատում հավատարիմ մարդկանցով և ասպարեզից հեռացնում բոլոր նրանց, ովքեր կարող էին խոչընդոտել իր անձնական իշխանությանը։ Ի վերջո պարզվեց, որ առաջնորդի սերը հայրենիքի հանդեպ ամենևին չի ենթադրում սեր սեփական քաղաքացիների ազատության նկատմամբ։

Նիկոլ Փաշինյանն իշխանության եկավ այլ քաղաքական համակարգում և Ռումինիայի օրինակին համարժեք բռնապետություն չհաստատեց։ Բայց քաղաքական գործելակերպերը համեմատելու համար պարտադիր չէ, որ դրանք բոլոր մանրամասներով նույնական լինեն։ Բավական է տեսնել, թե ինչպես է նա օգտագործում ազգային կարգախոսները, ինչպես է հիմնավորում սեփական բացառիկությունը և ինչ է անում նրանց հետ, ովքեր չեն ցանկանում ընդունել, որ նա իրավունք ունի խոսելու ամբողջ երկրի անունից։

ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՆԿԱԽՈՒԹՅՈՒՆ՝ ԴՐՍՈՒՄ, ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆ՝ ՆԵՐՍՈՒՄ

Չաուշեսկուն Ռումինիայի կոմունիստական կուսակցության ղեկավար դարձավ 1965 թվականին։ Նրա ժողովրդականության առաջին աղբյուրներից մեկը Մոսկվայից ցուցադրաբար անկախ դիրքորոշումն էր։ 1968 թվականին նա դատապարտեց Վարշավայի պայմանագրի երկրների զորքերի մուտքը Չեխոսլովակիա։ Խորհրդային Միությունից ունեցած կախվածությունը ծանր տանող ռումինական հասարակության համար դա ազգային առաջնորդի կեցվածք էր, որը չէր վախենում հակադրվել հզոր հարևանին։

Սակայն Մոսկվայից անկախ լինելը դեռ չէր նշանակում, թե ռումինացիներն ազատ էին սեփական ղեկավարից։ Երկրի ներսում Չաուշեսկուն հետևողականորեն իր ենթակայության տակ էր առնում կուսակցական ապարատը, թուլացնում պետական կառավարման մարմինները և իշխանությունը կենտրոնացնում իր նեղ շրջապատի ձեռքում։

1977 թվականի օգոստոսի 18-ին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի հետախուզության և հետազոտությունների բյուրոյի զեկույցում արձանագրվում էր Չաուշեսկուի ձեռքում իշխանության բացառիկ կենտրոնացումը։ Ամերիկացի վերլուծաբանները մատնանշում էին անձի պաշտամունքի խորացումը, կադրային վերադասավորումները, կուսակցական մարմինների դերի նվազումը և կուսակցական ու պետական գործառույթների փաստացի միաձուլումը։

Սկզբում Նիկոլ Փաշինյանն իշխանության եկավ բոլորովին այլ կարգախոսներով։ Նա խոստանում էր վերջ տալ կոռուպցիային, քանդել նախկին համակարգը, պետությունը վերադարձնել քաղաքացիներին և կառուցել նոր Հայաստան։ Բայց այստեղ էլ ի հայտ եկավ քաղաքական գործիչներին քաջածանոթ մի սովորություն. առաջնորդն իրեն ներկայացնում է որպես ժողովրդի իսկական կամքի կրող, իսկ իր քաղաքականությունը չընդունողներին հռչակում փոփոխությունների թշնամիներ։

2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո Փաշինյանն էլ սկսեց ցուցադրաբար ընդգծել իր «անկախությունը» Մոսկվայից։ Միայն թե նրա արտաքին քաղաքական շրջադարձն ուղեկցվում է Հայաստանում հակառուսական տրամադրություններ հետևողականորեն սերմանելու արշավով։ Այդ նպատակով օգտագործվում են իշխանամերձ լրատվամիջոցները, սոցիալական ցանցերն ու հանրային հարթակներում գործող քաղաքական գործիչների, մեկնաբանների և այլ հայտնի դեմքերի մի ամբողջ խումբ։ Այդ օրակարգը բացահայտ առաջ մղողների թվում են Արման Բաբաջանյանը, Տիգրան Խզմալյանը, Տարոն Չախոյանը և ուրիշներ։ Խոսքը, սակայն, առանձին քաղաքական գործիչների հայտարարություններով չի սահմանափակվում։ Հակառուսական հռետորաբանությունն աստիճանաբար դառնում է ներքաղաքական պայքարի սովորական գործիք. Ռուսաստանը ներկայացվում է որպես Հայաստանի բոլոր դժբախտությունների աղբյուր, իսկ կառավարության արտաքին քաղաքական գծին դեմ արտահայտվողները կասկածվում են Կրեմլի շահերը սպասարկելու մեջ։

Փաշինյանն էլ անմասն չի մնում այդ արշավից։ 2021 թվականի փետրվարին նա խոսեց ռուսական «Իսկանդեր» հրթիռների մասին՝ հայտարարելով, թե արձակված հրթիռը կա՛մ չի պայթել, կա՛մ պայթել է «10 տոկոսով»։ Այս խոսքերը հնչել էին վարչապետի պաշտոնական կայքում հրապարակված հարցազրույցում։ Մի՞թե պատերազմի ժամանակ երկրի անվտանգության համար պատասխանատու կառավարության ղեկավարը չէր գիտակցում, թե ինչ քաղաքական հետևանքներ կարող է ունենալ նման հայտարարությունը։

Իսկ 2025 թվականի մայիսի 9-ին Հանրային հեռուստաընկերության եթերում Պաշտպանության նախարարության նախկին մամուլի քարտուղար Արծրուն Հովհաննիսյանն արդեն դատողություններ էր անում այն մասին, թե Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում նացիստական Գերմանիայի հաղթանակը կարող էր հայերի համար «Միացյալ Հայաստանի» ստեղծման հնարավորություն բացել։ Ստալինգրադի ճակատամարտն էլ նա ներկայացնում էր որպես Հայաստանը թուրքական ներխուժումից փրկելու մասին առասպել։ Ահա այսպիսի պատմական մեկնաբանությունների է հասել պետական հեռուստատեսության եթերում ծավալվող հանրային քննարկումը։

Միաժամանակ Փաշինյանը հայ-ադրբեջանական կարգավորման շուրջ բանակցությունների կենտրոնը աստիճանաբար Մոսկվայից տեղափոխում էր Բրյուսել ։ 2022 թվականին Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի հովանու ներքո Իլհամ Ալիևի հետ հանդիպումները դարձան կանոնավոր։ Բանակցություններ տեղի ունեցան ապրիլի 6-ին, մայիսի 22-ին և օգոստոսի 31-ին։ Իսկ սեպտեմբերին Ադրբեջանը կրկին լայնածավալ ռազմական գործողություններ սանձազերծեց Հայաստանի դեմ։ Բանակցային ուղղության փոփոխության և նոր ռազմական սրման ժամանակային համընկնումը քաղաքական գնահատականի կարիք ունի, իսկ ընտրված դիվանագիտական ուղու պատասխանատվությունն առաջին հերթին ընկած է երկրի ղեկավարության վրա։

Այդ ընթացքում ի հայտ եկավ ևս մեկ տարօրինակ հանգամանք։ Ադրբեջանի հարձակումից հետո Փաշինյանը ռազմական դրություն և համընդհանուր զորահավաք չհայտարարեց։ Սեպտեմբերի 14-ին Ազգային ժողովում նա անձամբ հայտարարեց, որ նման որոշման անհրաժեշտություն առայժմ չկա, թեև, իր խոսքով, ռազմական դրություն հայտարարելու հրամանագրի նախագիծն արդեն դրված էր իր սեղանին։ Միաժամանակ կառավարությունը դիմեց ՀԱՊԿ-ին, իսկ հետագայում կազմակերպությանը մեղադրանքներ ներկայացրեց՝ ակնկալվող արձագանքի բացակայության համար։

Ահա թե ինչ գին կարող է ունենալ ցուցադրական անկախությունը, երբ դրա հետևում երկրի անվտանգությունն ապահովելու հետևողական քաղաքականություն չկա։ Սկզբում Մոսկվան հայտարարվում է ինքնուրույն քաղաքական ուղու խոչընդոտ, հետո հրապարակայնորեն վերանայվում է Ռուսաստանի պատմական դերը Հայաստանի կյանքում, իսկ երբ երկիրը կրկին կանգնում է ռազմական սպառնալիքի առաջ, նույն Մոսկվայից և նրա գլխավորած ՀԱՊԿ-ից պահանջում են դաշնակցային աջակցություն։

Անշուշտ, Չաուշեսկուի կոմունիստական բռնապետության և Հայաստանի քաղաքական համակարգի միջև հավասարության նշան դնել չի կարելի։ Չաուշեսկուն իր տրամադրության տակ ուներ միակուսակցական ապարատ և քաղաքական ոստիկանություն, մինչդեռ Փաշինյանն իշխանության եկավ զանգվածային շարժման, ընտրությունների և խորհրդարանական մեծամասնության միջոցով։ Բայց ժողովրդավարական ընտրությունների արդյունքում իշխանության գալը դեռ իրավունք չի տալիս պետության հետ վարվել սեփականության պես։ Ընտրողների տված մանդատը երկիրը կառավարելու լիազորություն է, ոչ թե սեփական անձը պետության հետ նույնացնելու թույլտվություն։

Ո՞Վ ՄԵԶ ՀԵՏ ՉԷ՝ ՄԵՐ ԴԵՄ Է՞

Նիկոլաե Չաուշեսկուի օրոք քաղաքական ընդդիմության մասին հարցի պատասխանը չափազանց պարզ էր՝ երկրում օրինական ընդդիմություն չպետք է լիներ։ Սեկուրիտատեն հետևում էր քաղաքացիներին, ճնշում այլախոհությունը և պաշտպանում իշխող վարչակարգը։ Ռումինիայում մարդու իրավունքների վերաբերյալ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի՝ 1989 թվականի զեկույցում թվարկված էին կամայական ձերբակալությունները, խոսքի, մամուլի, հավաքների և միավորումների ազատությունների սահմանափակումները, արդար դատաքննության բացակայությունը։ Քաղաքացիները գործնականում որևէ հնարավորություն չունեին փոխելու կառավարությունն ու երկրի ղեկավարությանը։

Հայաստանում դեռևս գործը չի հասել ռումինական մոդելին՝ համատարած գաղտնալսումներով, հսկողությամբ ու քաղաքական կյանքի լիակատար արգելքով։ Ընդդիմադիր կուսակցությունները մասնակցում են ընտրություններին, պատգամավորները ելույթներ են ունենում խորհրդարանում, թերթերը շարունակում են լույս տեսնել։ Բայց, ինչպես պարզվում է, քաղաքական անազատության մթնոլորտ հաստատելու համար ամենևին պարտադիր չէ արգելել կուսակցությունների գործունեությունը կամ փակել խմբագրությունները։ Բավական է այնպես անել, որ ընդդիմադիր լինելն ուղեկցվի քրեական հետապնդման, ձերբակալության, խուզարկության, ազատազրկման մշտական վտանգով, իսկ այժմ, ինչպես ցույց տվեց Ստեփանավանի ողբերգությունը, նույնիսկ քննչական մեկուսարանում մահանալու սպառնալիքով։

Տեսնենք, թե ինչ է կատարվում Հայաստանում Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության օրոք։ Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը կալանքի տակ է։ «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ Սամվել Կարապետյանը կրկին ձերբակալվել է և նույնպես գտնվում է կալանքի տակ։ Իրավապահները համակարգված խուզարկություններ և ձերբակալություններ են իրականացրել «Սրբազան պայքար» շարժումը գլխավորած Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանի և նրա աջակիցների նկատմամբ։ Հետագայում արքեպիսկոպոսը 344 օր անցկացրել է կալանքի տակ, մինչև 2026 թվականի հունիսին նրա խափանման միջոցը փոխարինվել է տնային կալանքով։ 2025 թվականի սեպտեմբերին Միքայել արքեպիսկոպոս Աջապահյանը հրապարակային ելույթների հիմքով դատապարտվել է երկու տարվա ազատազրկման։ Նրա փաստաբանները վիճարկում են այդ հետապնդման օրինականությունը։

Հատկապես ուշագրավ է, որ որոշ դեպքերում քրեական գործերը հարուցվել են անմիջապես Նիկոլ Փաշինյանի հրապարակային պահանջներից հետո։ Օրինակ՝ ընդդիմադիր գործիչ Անդրանիկ Թևանյանի նկատմամբ խուզարկություն է իրականացվել, և նրա դեմ քրեական հետապնդում է սկսվել այն բանից հետո, երբ Փաշինյանը նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում հրապարակավ հայտարարել էր, թե նրա դեմ գործ է հարուցվելու։

Ընդդիմադիր գործիչների դեմ քրեական գործեր են հարուցվում, նրանց ձերբակալում են ընտրություններից առաջ, խուզարկություններ են անցկացնում կուսակցական գրասենյակներում և բնակարաններում։ Իսկ վարչապետն այդ ընթացքում հասարակությանը բացատրում է, թե իրավապահ համակարգն ընդամենը կատարում է իր աշխատանքը։

Ինչպիսի՜ հարմար համընկնում. վարչապետի հիմնական քաղաքական հակառակորդները հայտնվում են ճաղերի հետևում, իսկ նախընտրական քարոզարշավն անցնում է ոստիկանական գործողությունների ուղեկցությամբ։ Եվ այս ամենը, իհարկե, քաղաքականության հետ որևէ կապ չունի։ Պարզապես օրենքը հանկարծ այնքան գործուն է դարձել, որ նրա առանձնահատուկ ուշադրությունը, չգիտես ինչու, կենտրոնացել է հենց նրանց վրա, ովքեր խանգարում են Նիկոլ Վովաևիչին հանգիստ կառավարել երկիրը։

ՄԵԾ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴԵՄՔԵՐ՝ ՄԵԾ ՔՐԵԱԿԱՆ ԳՈՐԾԵՐ

Սկսենք Ռոբերտ Քոչարյանից։ 2026 թվականի օգոստոսի 25-ին Հայաստանի նախկին նախագահը ձերբակալվել է իր նախագահության տարիներին պետական գույքի օտարման վերաբերյալ քրեական գործի շրջանակում։ Նրան մեղադրանքներ են առաջադրվել պաշտոնեական լիազորությունները չարաշահելու, առանձնապես խոշոր չափերով կաշառք ստանալու և փողերի լվացման համար։ Օգոստոսի 27-ին դատարանը նրան կալանավորել է, իսկ հոկտեմբերի 24-ին կալանքի ժամկետը երկարաձգել ևս երկու ամսով։ Քոչարյանն իրեն մեղավոր չի ճանաչում։ Նրա պաշտպանական կողմը վիճարկում է մեղադրանքների օրինականությունը՝ մատնանշելով կալանքի տակ պահելու բավարար հիմքերի բացակայությունը։ Նոյեմբերի 11-ին փաստաբան Արամ Օրբելյանը հայտնել է, որ կալանքի ժամկետը երկարաձգելու որոշումը բողոքարկվել է։ Նրա խոսքով՝ քննչական խումբը բաղկացած է ավելի քան 60 հոգուց, իսկ իրականացված քննչական գործողություններից մի քանիսը տևել են ընդամենը մի քանի րոպե։

Ենթադրաբար, քննիչներն իսկապես շատ գործ ունեն։ Ի վերջո, խոսքը երկրի նախկին նախագահի մասին է, ոչ թե պատահական անցորդի, որին կարելի է փողոցից բերման ենթարկել ու մոռանալ նրա մասին մինչև դատական հաջորդ նիստը։ Բայց մի հանգամանք, այնուամենայնիվ, հետաքրքիր է. մարդը, որը երկար տարիներ գտնվում է պետական պահպանության ներքո, հանկարծ այնքան վտանգավոր է դառնում քննության համար, որ նրան անպայման պետք է պահել ճաղերի հետևում։ Մի՞թե տասնյակ քննիչների մասնակցությամբ իրականացվող քննությունն առանց դրա ընդհանրապես առաջ շարժվել չի կարող։

Հիմա՝ Սամվել Կարապետյանի մասին։ 2025 թվականի հունիսին գործարարը հայտնվեց կալանքի տակ այն բանից հետո, երբ Փաշինյանի հետ հակամարտության ֆոնին հրապարակավ հանդես եկավ Հայ Առաքելական եկեղեցու պաշտպանության դիրքերից։ Նրան մեղադրանք առաջադրվեց իշխանությունը զավթելու հրապարակային կոչերի և փողերի լվացման համար։ Հետագայում խափանման միջոցը փոխվեց, և նա տեղափոխվեց տնային կալանքի։ Թվում էր՝ կարելի էր հանգիստ զբաղվել քննությամբ և սպասել դրա արդյունքներին։ Սակայն 2026 թվականի նոյեմբերի 4-ին Կարապետյանը կրկին կալանավորվեց՝ այս անգամ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերությանը ենթադրաբար պատճառված վնասի, վստահված գույքի հափշտակության և փողերի լվացման վերաբերյալ գործի շրջանակում։ Հաջորդ օրը դատարանը նրան կալանավորեց մեկ ամսով

Քննչական կոմիտեն հայտարարեց, որ ընկերությանը պատճառված վնասը գերազանցում է 64 միլիարդ 585 միլիոն դրամը, իսկ գործով անցնում է 36 անձ։ Փաշինյանն անմիջապես հանդես եկավ հրապարակային մեկնաբանությամբ՝ հայտարարելով, որ եթե իրավապահ մարմինները քրեական գործ են հարուցել, ուրեմն դրա համար լուրջ հիմքեր պետք է լինեն։ Հարմար տրամաբանություն է. եթե գործ է հարուցվել, ուրեմն հիմքեր կան։ Իսկ անմեղության կանխավարկածը, ապացույցների դատական քննությունն ու պաշտպանության իրավունքը, ըստ երևույթին, արդեն մանրուքներ են, որոնցով թող փաստաբանները զբաղվեն։

Այս քրեական գործի ամենատարօրինակ հանգամանքն այն է, որ «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերությունը պատկանում էր հենց Կարապետյանին։ Ստացվում է՝ քննության վարկածով Սամվել Կարապետյանը գողացել է ինքն իրենից։ Անգամ այս անհեթեթության պայմաններում դատարանը կայացրել է Փաշինյանին ձեռնտու որոշում և Կարապետյանին ուղարկել ճաղերի հետև։

Քրեական մեղադրանքը որպես մեղավորության ապացույց ներկայացնելը իրավական պետության հետ անհամատեղելի մոտեցում է։ Հատկապես այն դեպքում, երբ մեղադրյալը միաժամանակ ընդդիմադիր քաղաքական ուժի ղեկավարն է և գործող վարչապետի գլխավոր մրցակիցներից մեկը։

ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ՝ ՈՍՏԻԿԱՆԱԿԱՆ ՈՒՂԵԿՑՈՒԹՅԱՄԲ

Իսկ այժմ անդրադառնանք այն իրադարձություններին, որոնք առավել ցայտուն են բացահայտում, թե ինչ տեսք ունի քաղաքական մրցակցությունը փաշինյանական պատկերացմամբ։

2026 թվականի հոկտեմբերի 25-ին Հայաստանի 21 համայնքում անցկացվում էին տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրություններ։ Եվ ահա քվեարկությունից ընդամենը մի քանի օր առաջ տարբեր բնակավայրերում սկսվեցին ընդդիմադիր ուժերի ներկայացուցիչների ձերբակալությունները, խուզարկություններն ու քննչական գործողությունները։

Հոկտեմբերի 21-ին Ստեփանավանում իրավապահները ձերբակալեցին 14 մարդու, որոնք առնչություն ունեին «Ուժեղ Հայաստան» կուսակցության հետ։ Նրանց թվում էր կուսակցության ընտրական ցուցակը գլխավորող Արսեն Գևորգյանը, որը 2026 թվականի նոյեմբերի 10-ին մահացել է «Նուբարաշեն» քրեակատարողական հիմնարկում։ Նրան մեղադրում էին մի քանի տասնյակ ընտրողների կաշառելու մեջ։ Գևորգյանը մեղադրանքը չէր ընդունում։ Հոկտեմբերի 23-ին ձերբակալությունների նոր ալիք սկսվեց. ևս տասը մարդ։ Այսպիսով՝ գործով անցնող անձանց թիվը հասավ 24-ի։ Այս ամենը տեղի էր ունենում քվեարկությունից անմիջապես առաջ, երբ նախընտրական քարոզարշավի յուրաքանչյուր օրը, ընտրողների հետ հանդիպելու և նրանց հետ շփվելու յուրաքանչյուր հնարավորությունը առանձնահատուկ նշանակություն ուներ։

Սակայն Ստեփանավանով ամեն ինչ չսահմանափակվեց։ Ընտրություններին նախորդող օրերին ընդդիմադիր ուժերի թեկնածուների և ներկայացուցիչների ձերբակալություններ, կուսակցական գրասենյակների ու բնակարանների խուզարկություններ իրականացվեցին նաև Եղեգնաձորում, Մեղրիում, Մարտունիում և Արթիկում։ «Անկախ դիտորդ» դաշինքը հոկտեմբերի 24-ին հանդես եկավ առանձին հայտարարությամբ՝ մտահոգություն հայտնելով նախընտրական շրջանում իրավապահ գործողությունների ոչ թափանցիկ լինելու կապակցությամբ և մատնանշելով նախընտրական քարոզարշավի մասնակիցների նկատմամբ ճնշումների դեպքերը։

Հետաքրքիր է, որ հենց այդ օրերին Փաշինյանը հրապարակավ դիմում էր թեկնածուներին և ընտրողներին՝ առաջարկելով իրեն տեղեկացնել ապօրինի ճնշումների դեպքերի մասին և այդ նպատակով անձամբ գրել իր էլեկտրոնային հասցեն։ Միաժամանակ վարչապետը հրապարակում էր այն գործատուների պարզաբանումները, որոնց աշխատակիցների ազատումը կապվում էր նրանց քաղաքական հայացքների հետ։ Այլ կերպ ասած՝ կառավարության ղեկավարը միաժամանակ հանդես էր գալիս որպես բողոքները ընդունող, դատավոր և այն հանգամանքների մեկնաբան, որոնք պետք է քննության առարկա դառնային անկախ պետական մարմինների համար։

Իհարկե, կարելի է ասել, որ իրավապահ մարմինները պարտավոր են կանխել ընտրակաշառքը՝ անկախ նրանից, թե որ կուսակցության ներկայացուցիչներն են խախտում թույլ տվել։ Միանգամայն ճիշտ է։ Բայց այդ դեպքում մի պարզ հարց է ծագում. ինչո՞ւ զանգվածային ձերբակալություններով ուղեկցվող ամենաաղմկահարույց գործողությունները համընկան հենց քվեարկությանը նախորդող վերջին օրերի հետ, և ինչո՞ւ թիրախում հայտնվեցին ընդդիմադիր թեկնածուների ամբողջական թիմեր։ Մի՞թե հնարավոր չէր անհրաժեշտ քննչական գործողություններն իրականացնել այնպես, որ քաղաքական ուժերի նախընտրական գործունեությունը չկաթվածահարվեր։

Այս հարցի պատասխանը, թերևս, իրավաբանական հատուկ գիտելիքներ չի պահանջում։ Կալանավորված թեկնածուն այլևս չի կարող լիարժեք քարոզարշավ վարել, ձերբակալված համախոհները չեն կարող աշխատել ընտրողների հետ, իսկ կուսակցական գրասենյակում խուզարկությունը դժվար թե նպաստի ընտրությունների բնականոն կազմակերպմանը։ Եվ եթե այս ամենից հետո ընդդիմությունը դեռ համարձակվի մեղադրել իշխանություններին քննությունը քաղաքականացնելու մեջ, կարելի է ամենաանմեղ դեմքով պատասխանել. մենք այստեղ կապ չունենք, դա բացառապես իրավապահների գործն է։

 ԱՆՁԻ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔԸ ՊԱՐՏԱԴԻՐ ՉԷ, ՈՐ ՍԿՍՎԻ ՅՈՒՐԱՔԱՆՉՅՈՒՐ ԱՇԽԱՏԱՍԵՆՅԱԿՈՒՄ ԿԱԽՎԱԾ ԴԻՄԱՆԿԱՐԻՑ

Չաուշեսկուն անձի պաշտամունքը հասցրեց գրոտեսկի։ Պետական քարոզչությունը նրան ներկայացնում էր որպես իմաստուն առաջնորդ, ականավոր պետական գործիչ և ազգային մեծության խորհրդանիշ։ Պետության բոլոր որոշումները վերագրվում էին նրա անձնական իմաստությանը, իսկ հանրային միջոցառումները վերածվում համատարած նվիրվածության ցուցադրության։ Բարձր պաշտոնները վստահվում էին նրա մերձավոր շրջապատի մարդկանց, այդ թվում՝ կնոջը՝ Ելենային։

Ամերիկյան հետախուզության փաստաթղթերը վկայում էին, թե որքան մեծ իշխանություն էր կենտրոնացված Չաուշեսկուի ձեռքում, և ինչպես էր նա պաշտոնյաներին պահում իր կամքից կախված վիճակում։

Հայաստանում դեռևս ոչ ոք չի պահանջում ամեն օր վանկարկել Փաշինյանի անունը կամ նրա դիմանկարները փակցնել պետական բոլոր հիմնարկներում։ Բայց անձի պաշտամունքը միշտ չէ, որ սկսվում է պատից կախված դիմանկարից։ Երբեմն բավական է հասարակության մեջ անընդհատ սերմանել այն միտքը, թե առանց տվյալ ղեկավարի երկիրը չի կարող գլուխ հանել իր խնդիրներից, միայն նա գիտի ճիշտ ճանապարհը, իսկ մյուսները կա՛մ չեն հասկանում՝ ինչ է կատարվում, կա՛մ միտումնավոր խոչընդոտում են։

Վարչապետը, բնականաբար, կարող է լինել ակտիվ քաղաքական գործիչ, հանդես գալ ելույթներով, բանավիճել, համոզել և պաշտպանել սեփական ծրագիրը։ Բայց երբ ղեկավարի անձնական ճշմարտացիությունը դառնում է պետական ճշմարտության չափանիշ, սկսվում է բոլորովին այլ պատմություն։ Իշխանությունն այլևս ըստ էության չի պատասխանում քննադատությանը, այլ հասարակությունից քաղաքական հավատարմություն է պահանջում։

2020 թվականի պատերազմից և 2023 թվականի սեպտեմբերին արցախահայության բռնի տեղահանումից հետո քաղաքացիները բոլոր հիմքերն ունեին իշխանություններից պահանջելու հանգամանալից հաշվետվություն։ Ինչպե՞ս երկիրը հայտնվեց այս վիճակում։ Ի՞նչ որոշումներ են կայացվել։ Ո՞վ է դրանց համար քաղաքական պատասխանատվություն կրում։ Սրանք հարցեր են, որոնց հնարավոր չէ պատասխանել ուրիշների անհավատարմության մասին դատարկ խոսակցություններով։

Պետք է խոստովանել, որ Փաշինյանին բավական ճարպկորեն հաջողվեց ամեն ինչ գլխիվայր շրջել։ Երկրում տեղի ունեցածի և շարունակվողի պատասխանատվությունը նա բարդեց նախկին իշխանությունների ու Ռուսաստանի վրա։ Իսկ իրեն ներկայացրեց որպես «Մոսկվայի իմպերիալիստական նկրտումների» անհաշտ հակառակորդ, Հայաստանի անկախության պաշտպան և գրեթե միակ քաղաքական գործիչ, որն ի վիճակի է երկիրն ազատել օտար ազդեցությունից։ Եվ պետք է ասել՝ այս պարզունակ հնարքն աշխատեց։ Մինչ հասարակությունը փորձում էր հասկանալ, թե ով և ինչու երկիրը հասցրեց աղետի, Փաշինյանն արդեն մեղավորներ էր գտել՝ ընդ որում՝ սեփական թիմից դուրս։ Դրանով իսկ նա հարմար հնարավորություն ստացավ ցանկացած ձախողում բացատրելու «նախկինների» ու Մոսկվայի խարդավանքներով։

Հատկապես հնարամտորեն նա օգտագործեց պատերազմի պարտությունը։ Այն, ինչ Հայաստանի համար ազգային աղետ դարձավ, նրա քաղաքական հռետորաբանության մեջ աստիճանաբար վերածվեց գրեթե պատմական հնարավորության։ Արցախի կորուստը, մարդկային զոհերը, խորտակված ճակատագրերը, նոր տարածքային սպառնալիքները. այս ամենը, ինչպես հիմա փորձում են մեզ համոզել, անհրաժեշտ փուլ էր դեպի «իրական Հայաստան» տանող ճանապարհին։ Երևի հենց այսպես էլ պետք է պատկերացնել խոստացված ազգային վերածնունդը. սկզբում երկիրը պարտվում է, հետո նրան բացատրում են, որ այդ պարտությունն օգտակար էր, իսկ դրանից հետո առաջարկում են հրաժարվել այն ամենից, ինչը խանգարում է իշխանությանը սեփական քաղաքականությունը վերջին ատյանի ճշմարտություն հռչակել։

Այստեղ ակամայից հիշվում է Նիկոլաե Չաուշեսկուն։ Իհարկե, չենք պնդի, թե պատմական հանգամանքներն ու երկու երկրների քաղաքական համակարգերը նույնական են։ Բայց գործելակերպն այնքա՜ն ծանոթ է թվում։ Իշխողը իրեն շրջապատում է քարոզչական բեմազարդումներով, հռչակում ազգային շահերի պաշտպան, յուրաքանչյուր անհաջողություն վերագրում թշնամիների դավերին և հասարակությունից երախտագիտություն պահանջում իր իսկ քաղաքական որոշումների համար։ Չաուշեսկուն էլ կարծում էր, թե բավական են ճառերը, բարձրագոչ կարգախոսներն ու մանրակրկիտ բեմադրված ներկայացումները, որպեսզի ժողովուրդը շարունակի հավատալ առաջնորդի անսխալականությանը։ Փաշինյանն, ըստ ամենայնի, որոշել է, որ ինքն էլ կարող է նույնն անել։ Սակայն պատմությունը, ինչպես հայտնի է, սեփական պատկերացումն ունի այն մասին, թե որքան կարելի է պարտությունը հաղթանակ ներկայացնել, իսկ քարոզչությունը՝ պետական քաղաքականության տեղ անցկացնել։

ԲԱՐԵԿԵՑՈՒԹՅԱՆ ԽՈՍՏՈՒՄՆԵՐԻՑ՝ ԴԵՊԻ ՀԵՐԹԵՐ ՈՒ ՔԱՐՏԵՐ

Չաուշեսկուի կառավարման վերջին տարիներին Ռումինիան բավական ուշագրավ վիճակում էր հայտնվել։ Արտաքին պարտքը ցանկացած գնով և ժամկետից շուտ մարելու մոլուցքով տարված՝ երկրի ղեկավարությունը խնայողության այնպիսի քաղաքականություն էր սկսել, որ շուտով խնայելու բան գրեթե չէր մնացել։ Ներմուծումը կտրուկ սահմանափակվեց, ներքին սպառումը կրճատվեց, իսկ արտադրված ապրանքների զգալի մասն ուղարկվում էր արտահանման։ Խանութներից անհետանում էին սննդամթերքն ու առաջին անհրաժեշտության ապրանքները, էլեկտրաէներգիան մատակարարվում էր ընդհատումներով, սահմանափակվում էին ջեռուցումն ու գազամատակարարումը։ Փոխարենը պետական հաշվետվություններում ամեն ինչ բարեհաջող էր ներկայացվում. արտաքին պարտքը մարվել էր։ Միայն թե այդ ֆինանսական հաղթանակի գինը բնակչությունը վճարում էր իրական զրկանքներով։ Այս ամենը բավական մանրամասն նկարագրված է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 1989 թվականի զեկույցում, որտեղ ներկայացված են պարենային ապրանքների պակասը, էլեկտրաէներգիայի մատակարարման սահմանափակումները, գազի ու ջեռուցման խափանումները։

Հայաստանում էլ, կարծես, գտնվել են մարդիկ, որոնք պատրաստ են տնտեսությունը ծառայեցնել մեծ քաղաքական ծրագրերին։ Ճիշտ է, ի տարբերություն Չաուշեսկուի, որն իր քայլերը գոնե բացատրում էր արտաքին պարտքը մարելու անհրաժեշտությամբ, պարոն Փաշինյանը մեզ եվրոպական հեռանկար է առաջարկում։ Եվ, դատելով ամենից, կարծում է, թե բավական է հիշատակել Եվրամիությունը, որպեսզի այլևս ոչ ոք ավելորդ հարցեր չտա։ Վարչապետը համառորեն երկիրը տանում է դեպի ԵՄ անդամակցություն՝ միաժամանակ վստահեցնելով, թե առայժմ կարելի է պահպանել անդամակցությունը Եվրասիական տնտեսական միությանը։ Թեև նույնիսկ պարոն Փաշինյանն է ստիպված ընդունել, որ երկու ինտեգրացիոն միություններին միաժամանակ անդամակցելն անհնար է։ 2026 թվականի նոյեմբերի 5-ին նա արդեն հայտարարել է, որ Հայաստանը կարող է ԵՄ լիարժեք անդամակցության գործընթաց սկսելու հայտ ներկայացնել 2027 կամ 2028 թվականին։ Այսպիսով, ուղղությունն արդեն ընտրված է։ Մնում է, ըստ երևույթին, քաղաքացիներին բացատրել, թե ուր են իրենց տանում և որքան է արժենալու այդ ճանապարհորդությունը։

Թվում է՝ ի՞նչն է խանգարում պարոն Փաշինյանին առանց քաղաքական պարզունակ խուսանավումների ուղիղ խոսել հասարակության հետ և ներկայացնել նման ընտրության հնարավոր տնտեսական հետևանքները։ Չէ՞ որ խոսքը կառավարական շենքի ցուցանակը փոխելու կամ պաշտոնյաներին ռուսերեն բառերի փոխարեն ավելի հաճախ եվրոպական բառեր արտասանել սովորեցնելու մասին չէ։ Խոսքը կոնկրետ առևտրային կապերի, իրացման շուկաների և արտադրական շղթաների մասին է։ Եվրասիական տնտեսական հանձնաժողովի տվյալներով՝ 2024 թվականին Հայաստանի և ԵԱՏՄ երկրների միջև ապրանքաշրջանառությունը հասել է 12,9 միլիարդ դոլարի, իսկ միության բաժինը հանրապետության արտաքին առևտրում կազմել է 42,9 տոկոս։ Միայն 2025 թվականին Հայաստանից ԵԱՏՄ երկրներ արտահանման ծավալը կազմել է շուրջ 3,2 միլիարդ դոլար, ներմուծմանը՝ շուրջ 5 միլիարդ։ Այս թվերի հետևում գեղեցիկ հաշվետվություններ կազմող պաշտոնյաները չեն, պարոն Փաշինյան, այլ ձեռնարկություններ, գործարարներ, աշխատատեղեր և ընտանիքների եկամուտներ։ Թե՞ այս ամենն էլ պետք է համարել նախկին տնտեսական կողմնորոշման մնացուկներ։

Եվրոպական հեռանկարն ավելի հետաքրքիր տեսք է ստանում, եթե հիշենք էներգետիկայի մասին։ 2025 թվականին Հայաստանին մատակարարված գազի շուրջ 82 տոկոսը ստացվել է Ռուսաստանից։ Ռուսաստանը շարունակում է մնալ էներգակիրների, նավթամթերքի և հումքի կարևոր մատակարար։ Իհարկե, կարելի է որքան ուզես խոսել մատակարարումների դիվերսիֆիկացման, նոր գործընկերների և այլընտրանքային ուղիների մասին։ Բայց կուզենայինք, այնուամենայնիվ, լսել՝ ինչպե՞ս է նախատեսվում իրականացնել այդ դիվերսիֆիկացումը և որքա՞ն է այն արժենալու։ Գազատարը, ինչպես հայտնի է, վարչապետի քաղաքական որոշմամբ ուղղությունը չի փոխում, իսկ արդյունաբերական ձեռնարկությունը մատների մեկ հպումով չի կարող հրաժարվել տարիներով ձևավորված մատակարարումներից ու իրացման շուկաներից։ Թե՞ պարոն Փաշինյանը կարծում է, որ բավական է հայտարարել եվրոպական ուղենիշ, և տնտեսական բոլոր խնդիրներն ինքնաբերաբար կլուծվեն։

Ինչ խոսք, խոստումներ մեզ արդեն տվել են։ Վարչապետը վստահեցնում է, որ եվրոպական ինտեգրումը Հայաստանի առաջ նոր հնարավորություններ կբացի։ Չենք վիճում. գուցե իսկապես որոշ հնարավորություններ բացվեն։ Բայց կուզենայինք իմանալ՝ կոնկրետ ի՞նչ հնարավորություններ և ե՞րբ։ Առայժմ Եվրամիությունը Հայաստանին ո՛չ անդամակցություն է առաջարկել, ո՛չ էլ ԵԱՏՄ-ի հետ կապերը խզելու հետևանքով հնարավոր տնտեսական կորուստները փոխհատուցելու երաշխիքներ տվել։ Ավելին՝ նույնիսկ անդամակցության հայտը ներկայացնելուց հետո Հայաստանին սպասելու են երկարատև բանակցություններ և ԵՄ անդամ բոլոր պետությունների համաձայնությունը ստանալու անհրաժեշտություն։ Ստացվում է բավական ինքնատիպ թվաբանություն. տնտեսական ռիսկերը կարող են ի հայտ գալ գրեթե անմիջապես, իսկ ակնկալվող բարեկեցությունը դեռ հիմնականում գոյություն ունի միայն Հայաստանի ղեկավարության հայտարարություններում։ Արդյո՞ք քաղաքացիները չափազանց թանկ չեն վճարելու քաղաքական խոստումների և իրական հնարավորությունների միջև եղած այս տարբերության համար։

Տնտեսագիտության խոշոր մասնագետ լինել պետք չէ հասկանալու համար, թե ինչի կարող է հանգեցնել արտաքին շուկաների զգալի մասի միաժամանակյա կորուստը, էներգակիրների մատակարարման հաստատված ուղիների խաթարումը և առևտրային կապերի կտրուկ վերակառուցումը։ Անբարենպաստ զարգացումների դեպքում դա կարող է հանգեցնել արդյունաբերության անկման, աշխատատեղերի կրճատման, բնակչության եկամուտների նվազման և պետական բյուջեի լուրջ խնդիրների։ Ընդգծենք՝ խոսքն այն մասին չէ, թե Եվրամիության հետ համագործակցությունն ինքնին անխուսափելիորեն ճգնաժամի է հանգեցնելու։ Խոսքը բոլորովին այլ բանի մասին է՝ գործող տնտեսական համակարգի հետ անպատրաստ, քաղաքական նկատառումներով արագացված խզման հետևանքների, երբ նախկին շուկաներին ու մատակարարումներին համարժեք փոխարինող դեռ չկա։ Իսկ ինչո՞վ է նման քաղաքականությունը տարբերվում տնտեսական արկածախնդրությունից։ Չաուշեսկուն Ռումինիային ստիպում էր սեփական քաղաքական հավակնությունների դիմաց վճարել զրկանքներով ու սահմանափակումներով։ Փաշինյանն էլ վտանգում է Հայաստանին պարտադրել վճարել իր աշխարհաքաղաքական ընտրության համար՝ հասարակությանը չներկայացնելով ո՛չ հստակ տնտեսական հաշվարկ, ո՛չ անվտանգության երաշխիքներ, ո՛չ էլ անցումային համոզիչ ծրագիր։

Եվս մեկ ուշագրավ հանգամանք։ Պարոն Փաշինյանը հավաստիացնում է, թե ԵՄ-ին անդամակցելու վերջնական որոշումը կայացնելու է ժողովուրդը՝ հանրաքվեի միջոցով։ Գերազանց է։ Բայց մի բան կուզենայինք ճշտել. ի՞նչ ընտրության առաջ է իրականում կանգնելու ժողովուրդը, եթե կառավարությունն արդեն այսօր հետևողականորեն երկիրը տանում է դեպի եվրոպական ինտեգրում՝ վերափոխելով պետական ինստիտուտները և վերանայելով արտաքին քաղաքական առաջնահերթությունները։ Ստացվում է՝ քաղաքացիներին առաջարկելու են կողմ կամ դեմ քվեարկել մի ուղու, որի համար բոլոր նախապատրաստական քայլերն արդեն արված կլինեն, իսկ նախկին տնտեսական կապերն այդ ընթացքում կարող են անդառնալիորեն վտանգվել։ Այսինքն՝ նախ կառավարությունն է որոշում, թե որ ուղղությամբ պետք է շարժվի երկիրը, ապա այդ ընտրությանը համապատասխան պայմաններ ստեղծում, իսկ վերջում ժողովրդին առաջարկում է հավանություն տալ արդեն իսկ կանխորոշված ընթացքին։ Ժողովրդի կամքն արտահայտելու հարմար եղանակ է, չէ՞։

Այնուամենայնիվ, կուզենայինք պարոն Փաշինյանին հիշեցնել մի պարզ ճշմարտություն. պետությունը նրա անձնական քաղաքական նախագիծը չէ, իսկ Հայաստանի տնտեսությունը՝ աշխարհաքաղաքական հավակնությունները փորձարկելու փորձադաշտ։ Եվրոպական հեռանկարն ինքնին ո՛չ հանցանք է, ո՛չ էլ խուճապի առիթ։ Բայց մի բան է նոր շուկաներ փնտրելը, առևտուրը զարգացնելն ու միջազգային համագործակցությունն ընդլայնելը, բոլորովին այլ բան՝ վտանգել արդեն գոյություն ունեցող տնտեսական կապերը՝ չունենալով դրանց համարժեք այլընտրանքներ։ Չաուշեսկուն էլ, ինչպես հայտնի է, համոզված էր, որ հանուն պետության մեծ նպատակի ժողովուրդը պետք է համբերի։ Թե ինչով ավարտվեց այդ համոզմունքը, կարծում ենք, հիշեցնելու կարիք չկա։ Կցանկանայինք միայն, որ հայ ժողովուրդը սեփական փորձով ստիպված չլինի պարզել, թե ինչ գին է վճարվում այն մարդկանց քաղաքական փորձարկումների համար, որոնք պետությանն ու նրա տնտեսությանը տնօրինում են այնպես, կարծես դրանք իրենց անձնական սեփականությունը լինեն։

ԱՆՍԽԱԼԱԿԱՆ ԱՌԱՋՆՈՐԴԻ ՎԵՐՋԸ

1989 թվականի դեկտեմբերին Չաուշեսկուի վարչակարգը փլուզվեց։ Դեկտեմբերի 21-ին Բուխարեստում հանրահավաք կազմակերպվեց՝ ի պաշտպանություն երկրի ղեկավարի։ Ամեն ինչ պետք է ընթանար վաղուց փորձված սցենարով. ժողովուրդը ողջունում է առաջնորդին, պետական քարոզչամեքենան ցուցադրում է երկրի միասնությունը, իսկ Չաուշեսկուն հերթական անգամ համոզվում է, որ իրեն փոխարինող չկա։ Բայց այս անգամ սպասված ծափահարությունների փոխարեն բողոքի ձայներ հնչեցին։

Դեկտեմբերի 22-ին Չաուշեսկուն լքեց մայրաքաղաքը։ Իսկ դեկտեմբերի 25-ին արտակարգ ռազմական տրիբունալը փակ դատավարություն անցկացրեց նրա և կնոջ՝ Ելենայի նկատմամբ։ Ամուսինները դատապարտվեցին մահապատժի և գնդակահարվեցին։ Այդ իրադարձություններն ու մահապատժի հանգամանքները արձանագրված են ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի 1989 թվականի զեկույցում։

Չաուշեսկու ամուսինների դատավարությունը, անշուշտ, արդարադատության լավագույն օրինակը չէր։ Սակայն նրա կառավարման քաղաքական արդյունքն ակնհայտ է. վախի, անձնական հավատարմության և հասարակության ճնշման վրա հիմնված համակարգը չդիմացավ համաժողովրդական դժգոհության ալիքին։

Չաուշեսկուն ժամանակին թանկ վճարեց սեփական անսխալականության հանդեպ ունեցած համոզմունքի համար։ Լավ կլիներ, որ պարոն Փաշինյանն էլ ռումինական պատմության գոնե այս դասը յուրացներ՝ նախքան Հայաստանը սեփական քաղաքական հավակնությունների փորձադաշտի վերածելը։ Իսկ նրա համար տրիբունալի "զանգերը" վաղուց են ղողանջում։