ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆ․ ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՆՁՆՈՒՄԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՍՅՈՒՆԻՔԻՆ ՍՊԱՌՆԱՑՈՂ ՎՏԱՆԳԸ
Նիկոլ Փաշինյանի վարած քաղաքականությունը հասցրեց Արցախի կորստին, հայ բնակչության զանգվածային արտագաղթին և Հայաստանի ռազմաքաղաքական դրության արմատական փոփոխությանը։ Այժմ մտահոգության կենտրոնում Սյունիքն է՝ ռազմավարական նշանակություն ունեցող մարզը, որով անցնում է Հայաստանի տարածքի կարևորագույն հատվածներից մեկը, և որից կախված է երկրի տարածքային ամբողջականությունն ու աշխարհագրական կապակցվածությունը։ Այս պայմաններում Ադրբեջանի և Միացյալ Նահանգների հետ ձեռք բերված պայմանավորվածությունները, այդ թվում՝ TRIPP նախագիծը, պահանջում են խիստ գնահատական։ Խոսքը միայն տրանսպորտային ուղիների և տնտեսական հեռանկարների մասին չէ։ Հարցը Հայաստանի ռազմավարական ենթակառուցվածքների նկատմամբ երկարաժամկետ վերահսկողությունն է։
Փաշինյանն իր քաղաքականությունը ներկայացնում է որպես խաղաղության և անվտանգության ճանապարհ։ Սակայն նրա կառավարման քաղաքական արդյունքները ստիպում են հիմնարար հարց բարձրացնել․ ի՞նչ գին է վճարում երկիրը իր անունից ձեռք բերվող պայմանավորվածությունների դիմաց, և որքանո՞վ են պաշտպանված Հայաստանի ազգային շահերը։
Խաչատուրովի գործից մինչև Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների խզումը
Այսօր Փաշինյանի քաղաքական ժառանգությունը պետք է գնահատել առաջին հերթին ազգային անվտանգության, Արցախի և Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վերաբերյալ նրա ընդունած որոշումների հետևանքներով։
Խնդիրը միայն այն չէ, որ Երևանը հեռանում է Մոսկվայից։ Պետությունն իրավունք ունի փոխելու արտաքին քաղաքական ուղղությունը։ Հարցն այն է, թե ինչ պայմաններով են ընդունվում որոշումները, ինչ երաշխիքներ է ստանում Հայաստանը, ինչ է կորցնում դրա դիմաց, և ինչու է խաղաղության ու անվտանգության մասին հայտարարությունները շարունակաբար հակասում արդեն իսկ ստացած արդյունքների հետ։
Ռուս-հայկական հարաբերությունների ճգնաժամը խորացել է աստիճանաբար։ Ամեն ինչ սկսվեց 2018 թվականին, երբ Հայաստանի նոր իշխանությունները քրեական գործ հարուցեցին Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության գլխավոր քարտուղարի պաշտոնը զբաղեցնող Յուրի Խաչատուրովի դեմ։ Նրան մեղադրանք առաջադրվեց 2008 թվականի մարտի 1-ի իրադարձությունների գործով, իսկ դատարանը որպես խափանման միջոց ընտրեց կալանքը, որից հետո նա ազատ արձակվեց գրավի դիմաց։ Այնուհետև հայկական կողմն առաջարկեց ՀԱՊԿ անդամ պետություններին սկսել գլխավոր քարտուղարի փոխարինման ընթացակարգը։
Արդյունքում ներքաղաքական քրեական գործը միջազգային նշանակություն ստացավ։ Վտանգվեց մի կազմակերպության ղեկավարի պաշտոնում Հայաստանի ներկայացուցչի դիրքը, որտեղ առանցքային դերակատարում ունի Ռուսաստանը։ Մոսկվայի համար սա ազդանշան էր, որ Հայաստանի նոր ղեկավարության որոշումները միտված են արտաքին քաղաքական կտրուկ շրջադարձի։
Հաջորդ փուլը Արցախի շուրջ բանակցությունների ձևաչափի փոփոխությունն էր։ 2020 թվականի պատերազմից հետո Մոսկվան դարձավ կարգավորման գլխավոր միջնորդը։ Հենց Ռուսաստանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի ղեկավարների՝ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի լույս 10-ի եռակողմ հայտարարությամբ հաստատվեց հրադադարը և նախատեսվեց ռուս խաղաղապահների տեղակայումը։
2021 թվականի փետրվարին Փաշինյանը հրապարակավ կասկածի տակ դրեց ռուսական «Իսկանդեր» հրթիռային համալիրների արդյունավետությունը՝ հայտարարելով, թե դրանք իբր չեն պայթել կամ պայթել են ընդամենը 10 տոկոսով։ Ավելի ուշ նրա մամուլի քարտուղարը հայտնեց, որ վարչապետին ապատեղեկացրել էին։ Պատերազմում պարտությունից հետո կառավարության ղեկավարի նման հայտարարությունը լուրջ հարված էր ռուսական սպառազինության հեղինակությանը և կտրուկ արձագանք առաջացրեց Ռուսաստանում։
Միաժամանակ կառավարությանը ենթակա լրատվամիջոցներում և սոցիալական ցանցերի էջերում ծավալվեց հակառուսական լայնածավալ արշավ։ Նախապատրաստվում էր հողը՝ Ռուսաստանին Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ բանակցային գործընթացից դուրս մղելու համար։
Այնուհետև բանակցային գործընթացն ավելի ու ավելի տեղափոխվեց եվրոպական հարթակ։ 2021 թվականի դեկտեմբերի 14-ին Նիկոլ Փաշինյանն ու Իլհամ Ալիևը հանդիպեցին Բրյուսելում՝ Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի միջնորդությամբ։ Բրյուսելում հետագա հանդիպումները ևս ընդլայնեցին Եվրամիության դերակատարությունը հայ-ադրբեջանական բանակցություններում։
Քաղաքական գործընթացի զգալի մասի տեղափոխումը Բրյուսել օբյեկտիվորեն նվազեցնում էր Մոսկվայի կենտրոնական դերակատարությունը։ Ռուսաստանն աստիճանաբար դադարում էր մնալ միակ առանցքային միջնորդը, իսկ Հայաստանը խորացնում էր համագործակցությունը արևմտյան կառույցների հետ։ Այս շրջադարձը տեղի էր ունենում այն պայմաններում, երբ երկիրը շարունակում էր կախված մնալ ռուսական անվտանգության մեխանիզմներից, էներգետիկայից և տնտեսական կապերից։
2023–2024 թվականներին այս քաղաքականությունն ավելի զարգացավ։ Հայաստանը ընդունեց սահմանին Եվրամիության քաղաքացիական դիտորդական առաքելությանը, ակտիվացրեց ռազմատեխնիկական համագործակցությունը արևմտյան գործընկերների և Հնդկաստանի հետ, իսկ 2024 թվականի փետրվարին Փաշինյանը հայտարարեց ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի մասնակցության փաստացի սառեցման մասին։ Նույն ամսին Reuters գործակալությանը տված հարցազրույցում նա հայտարարեց, որ Հայաստանը պաշտպանության ոլորտում այլևս չի կարող ապավինել Ռուսաստանին՝ որպես գլխավոր գործընկերոջ, և պետք է համագործակցության այլ ձևաչափեր փնտրի։
Այսպիսով, որոշումների հաջորդականությունը կասկածի տակ դրեց Մոսկվայի վստահությունը Երևանի նկատմամբ։ ՀԱՊԿ գործող գլխավոր քարտուղարի դեմ քրեական գործ, բանակցություններում եվրոպական միջնորդության ընդլայնում, արևմտյան դիտորդական առաքելության ընդունում և Ռուսաստանի կենտրոնական դերակատարությամբ գործող հավաքական անվտանգության համակարգին մասնակցության սառեցում։ Այս ամենին զուգահեռ Հայաստանը շարունակում էր օգտվել Ռուսաստանի հետ տնտեսական և ենթակառուցվածքային կապերից, իսկ ռուսական ռազմաբազան շարունակում էր տեղակայված մնալ երկրի տարածքում։
Արցախ․ քաղաքական որոշում՝ աղետալի հետևանքներով
Փաշինյանի արտաքին քաղաքական արկածախնդրությունը հանգեցրեց նրան, որ 2022 թվականի հոկտեմբերին Պրահայում նա վերահաստատեց Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիման վրա Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը ճանաչելու իր հանձնառությունը։ 2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանը ռազմական գործողություն իրականացրեց Լեռնային Ղարաբաղում, որից հետո տարածաշրջանի գրեթե ողջ հայ բնակչությունը ստիպված լքեց իր տները։
Հայաստանի ղեկավարության քաղաքական պատասխանատվությունը՝ ընդունված որոշումների և դրանց հետևանքների համար, շարունակում է մնալ ազգային քննարկման կենտրոնական հարցը։ Հայ հասարակության համար Արցախի կորուստը սահմանների վերացական փոփոխություն չէ։ Դա հայոց բազմադարյա կյանքի օջախի ոչնչացում է, բնակչության բռնի տեղահանում և ազգային անվտանգությանը հասցված ծանր հարված։
Փաշինյանը չի կարող անվերջ թաքնվել խաղաղության խոստումների հետևում՝ անտեսելով սեփական քաղաքականության հետևանքները։ Խաղաղության համաձայնագիրն արժեք ունի միայն այն դեպքում, երբ ապահովում է երկրի անվտանգությունը, այլ ոչ թե ամրագրում հակառակորդի ուժային ճնշման արդյունքները։
TRIPP․ ռազմավարական ճանապարհ՝ Սյունիքի միջով
Առանձնահատուկ մտահոգություն է առաջացնում TRIPP նախագիծը՝ Trump Route for International Peace and Prosperity՝ «Թրամփի ուղին՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման»։ Նախագիծը նախատեսում է Հայաստանի տարածքով տրանսպորտային կապի զարգացում Ադրբեջանի հիմնական տարածքի և Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության միջև։ Դրա իրականացումն առնչվում է Սյունիքին՝ Հայաստանի տարածքային ամբողջականության և ռազմավարական կայունության համար վճռորոշ նշանակություն ունեցող մարզին։
2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Փաշինյանն ու Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի մասնակցությամբ, ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր։ 2026 թվականի հունվարին Հայաստանն ու ԱՄՆ-ն հրապարակեցին TRIPP-ի իրականացման շրջանակը, իսկ 2026 թվականի հունիսին ստորագրեցին երկկողմ շրջանակային համաձայնագիր։
Հիմնական հարցն այն է, թե ինչ պայմաններով է Հայաստանի տարածքի ռազմավարական նշանակություն ունեցող հատվածը ներառվելու միջազգային տրանսպորտային նախագծում, և պետությունն ինչ երկարաժամկետ պարտավորություններ է ստանձնում դրա դիմաց։
Արցախի կորստից հետո Սյունիքի նշանակությունն ավելի է մեծացել։ Նրա տրանսպորտային, էներգետիկ և սահմանային ենթակառուցվածքներին առնչվող ցանկացած որոշում պետք է նախևառաջ գնահատվի ազգային անվտանգության տեսանկյունից։ Կառավարությունը պարտավոր է հասարակությանը ներկայացնել նախագծի բոլոր էական պայմանները, կառավարման լիազորությունների բաշխումը, վեճերի լուծման մեխանիզմները, անվտանգության երաշխիքները և տասնամյակների ընթացքում համաձայնագրից բխող հետևանքները։
TRIPP-ը չի կարելի դիտարկել բացառապես որպես առևտրային նախագիծ։ Այն առնչվում է ԱՄՆ-ի, Ադրբեջանի, Թուրքիայի և այլ պետությունների տարածաշրջանային շահերին, ինչպես նաև Կասպից ծովի և Եվրոպայի միջև նոր տրանսպորտային ուղիների ձևավորմանը։ Փաշինյանը պատասխանատու է այն բանի համար, որ այս գործընթացներին Հայաստանի մասնակցությունն ամրապնդի պետությունը, այլ ոչ թե Սյունիքը վերածի ռազմավարական ռիսկի հերթական օջախի։
Քաղաքական պատասխանատվություն և ապագա տրիբունալ
Փաշինյանի քաղաքական ընթացքը պետք է գնահատել ոչ թե կարգախոսներով, այլ հետևանքներով։ Արցախը կորցրել ենք, նրա հայ բնակչությունը վտարվել է հայրենի բնակավայրերից, Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները կտրուկ վատթարացել են, իսկ Սյունիքի ռազմավարական ենթակառուցվածքների ապագան կապվել է երկարաժամկետ միջազգային պայմանավորվածությունների հետ։ Այս ամենի ֆոնին կառավարությունը շարունակում է իր որոշումները ներկայացնել որպես խաղաղության հասնելու միակ հնարավոր ճանապարհ։
Հայ հասարակության զգալի մասի համար Փաշինյանը պարզապես անհաջող ղեկավար չէ։ Նա քաղաքական գործիչ է, որը պատասխանատվություն է կրում ազգային անվտանգության համար աղետալի հետևանքների առաջացման մեջ։
Վաղ թե ուշ ներկայիս իշխանության որոշումները պետք է դառնան լիարժեք իրավական քննության առարկա։ Եթե իրավասու դատարանը հաստատի հանցակազմի առկայությունը, մեղավորները պետք է կրեն օրենքով նախատեսված պատիժը։ Ապագա տրիբունալի պահանջը Նիկոլ Փաշինյանի՝ իշխանության գալու և Արցախի կորստի հանգամանքների քննությունն է, ազգային անվտանգության ոլորտում ընդունված որոշումների գնահատումը, TRIPP-ի շրջանակում ստանձնված բոլոր երկարաժամկետ պարտավորությունների ստուգումը և պաշտոնատար անձանց անհատական պատասխանատվության բացահայտումը։
Հայաստանը չի կարող թույլ տալ, որ Արցախի ողբերգությունը նոր աղետների նախերգանք դառնա։ Սյունիքը սակարկության առարկա չէ և աշխարհաքաղաքական խաղում փոխանակման մանրադրամ չէ։ Ո՛չ խաղաղության խոստումները, ո՛չ ներդրումային նախագծերը, ո՛չ միջազգային երաշխիքները չեն վերացնում կառավարության ղեկավարի հիմնական սահմանադրական պարտականությունը՝ պաշտպանել պետության ինքնիշխանությունը, տարածքային ամբողջականությունն ու անվտանգությունը։ Վերջին ութ տարիների պատմությունը ցույց է տվել, որ Նիկոլ Փաշինյանը չի կարողացել և մտադիր չէ կատարել այդ հիմնարար պարտավորությունը։
