Հանրային տրիբունալի փորձագետների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ Արցախի հայկական եկեղեցիների ադրբեջանական «կովկասյան աղվանացման» նախագիծն ու Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի Հայ Առաքելական Եկեղեցու (ՀԱԵ) նկատմամբ շարունակվող ճնշումը սերտորեն փոխկապակցված են։ Բաքուն օգտագործում է ՀԱԵ-ի թուլացման հետևանքով ստեղծված հնարավորությունը՝ Արցախում հայկական եկեղեցիների պատկանելությունը արագացված տեմպերով կեղծելու համար։ Փաշինյանի կառավարությունը, սահմանափակելով Եկեղեցու գույքային իրավունքներն ու հրաժարվելով դիվանագիտական մակարդակով պաշտպանել նրա ժառանգությունը, օբյեկտիվորեն ապահովում է «աղվանացման» քաղաքական քողարկումը։

 «Աղվանացումը»՝ Ադրբեջանի պետական նախագիծ

2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից և 2023 թվականի սեպտեմբերյան ռազմական գործողությունից հետո, որի հետևանքով Արցախից ավելի քան 120 հազար հայեր արտաքսվեցին, Բաքուն արագացրեց մշակութային ժառանգության յուրացման իր նախապես ծրագրված արշավը։

2026 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը 58 երկրների 150 դիվանագետների և միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչների համար «մշակութային շրջայց» կազմակերպեց Գանձասարի և Դադիվանքի վանական համալիրներ։ Հաջիևը հայտարարեց, որ այդ կառույցները «հին կովկասյան-աղվանական» ժառանգություն են և ոչ թե հայկական։ Ադրբեջանի Գիտությունների ազգային ակադեմիան (ANAS) պաշտոնական հայտարարությամբ պնդեց, որ «Գանձասարի վանական համալիրը Կովկասյան Աղվանքի պատմական հուշարձան է և որևէ առնչություն չունի հայկական պատմության հետ»՝ հայերին մեղադրելով խորհրդային շրջանում և «օկուպացիայի ժամանակ» վանքը «հայկականացնելու», աղվանական արձանագրությունները ոչնչացնելու, դրանց փոխարեն կեղծ հայկական արձանագրություններ տեղադրելու, ինչպես նաև աղվանական հավասարակողմ խաչերը գրիգորյանական խաչերով փոխարինելու մեջ։

Պատմական վկայությունները հերքում են այս վարկածը։ Գանձասարի վանական համալիրը Արցախի կարևորագույն հայկական կրոնական և մշակութային կենտրոններից մեկն է՝ Մարտակերտի շրջանում։ Այն միջնադարյան Հայաստանի փաստացի քաղաքական կենտրոններից էր։ Գանձասարի կաթողիկոս Եսայի Հասան-Ջալալյանը կազմակերպեց հայերի բանակցությունները Ռուսաստանի կայսր Պետրոս I-ի հետ, բարձրացրեց պարսիկների, թուրքերի և հարևան թյուրքական ցեղերի դեմ դիմադրության դրոշը և, ապավինելով միայն Արցախի ու Սյունիքի ուժերին, 20 տարով դուրս մղեց զավթիչներին։

XIII դարի հայ պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցին, որը ստեղծագործել է այն ժամանակաշրջանում, երբ կառուցվում և օծվում էր Գանձասարի եկեղեցին, ուղղակիորեն արձանագրել է, որ հայ իշխան Հասան-Ջալալ Դոլան կառուցել է «գեղեցիկ և վեհաշուք եկեղեցի»։ Հասան-Ջալալյանները հայկական արիստոկրատական տոհմ էր, որը իշխում էր Խաչենում՝ Մեծ Արցախում։ Հետագայում Գանձասարը դարձավ «Կովկասյան Աղվանքի կաթողիկոսության» կենտրոնը, սակայն այս անվանումը եկեղեցական-տարածքային տիտղոս է և որևէ կերպ չի վկայում այն մասին, թե նրա հոգևորականությունը կամ հոտը էթնիկապես պատկանել են ժամանակակից ադրբեջանցիներին։ Այդ կաթողիկոսությունը գործածել է հայերեն լեզուն, հայկական ծիսակարգը և հայոց գրերը, իսկ դրա եպիսկոպոսները պատկանել են Հայ Առաքելական Եկեղեցուն։

Գանձասարի հայերեն ձեռագրերը պահվում են Երևանի Մատենադարանում՝ հնագույն հայկական ձեռագրերի աշխարհի խոշորագույն պահոցներից մեկում, որը ձևավորվել է 1920 թվականին ազգայնացված Էջմիածնի վանքի ձեռագրերի հավաքածուի հիման վրա։ Մատենադարանի ֆոնդերում պահվում է V–XVIII դարերի ավելի քան 17 հազար ձեռագիր, որոնցից 12 հազարը ամբողջական հայկական ձեռագրեր են։ Հավաքածուն ներառում է հին և միջնադարյան հայ պատմիչների աշխատություններ, այդ թվում՝ Կիրակոս Գանձակեցու (XIII դար), ինչպես նաև հունարենից, արաբերենից, լատիներենից և այլ լեզուներից կատարված թարգմանություններ, որոնց բնագրերը կորած են։ Այս ձեռագրերը Հայաստանի և հարակից երկրների պատմությունն ու հոգևոր մշակույթն ուսումնասիրելու կարևորագույն սկզբնաղբյուրներից են։

Ադրբեջանական «աղվանացումը» ակադեմիական բանավեճ չէ, այլ պետության կողմից հովանավորվող քաղաքական նախագիծ։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հրապարակային ելույթներում և պետական լրատվամիջոցներում բազմիցս ինքնիշխան Հայաստանի Հանրապետությունն անվանել է «Արևմտյան Ադրբեջան»՝ պնդելով, թե ներկայիս Հայաստանի տարածքի մեծ մասը «պատմական ադրբեջանական հողեր» են։ Այս ռևիզիոնիստական հռետորաբանությունը ցույց է տալիս, որ Բաքուն գաղափարական հիմք է ձևավորում տարածքային էքսպանսիայի համար։ 2026 թվականի հուլիսին ՄԱԿ-ի քարտուղարությունը «Արևմտյան Ադրբեջանի» վերաբերյալ համաժողովի մասնակիցներին ուղղված Ալիևի ուղերձը տարածեց որպես ՄԱԿ-ի պաշտոնական փաստաթուղթ։ Ալիևը հայտարարել էր, որ «հարցը օրակարգից չի հանվի այնքան ժամանակ, քանի դեռ ադրբեջանցիները անվտանգության պայմաններում չեն բնակեցվել Արևմտյան Ադրբեջանում, այդ թվում՝ Արևմտյան Զանգեզուրում»։

Փաշինյանի ճնշումը ՀԱԵ-ի նկատմամբ․ ինստիտուցիոնալ խոչընդոտների վերացում

Ադրբեջանական արշավին զուգահեռ Փաշինյանի կառավարությունը ՀԱԵ-ի դեմ ծավալել է Հայաստանի անկախացումից ի վեր ամենահամակարգային հարձակումներից մեկը։

Գույքային իրավունքների սահմանափակում օրենսդրական մակարդակով։ 2025 թվականի դեկտեմբերին Հայաստանի կառավարությունը հավանություն տվեց Հողային օրենսգրքում փոփոխություններին, որոնցով վերացվում է Եկեղեցու՝ հողը սեփականության իրավունքով անհատույց ստանալու իրավունքը։ Նոր կարգավորումներով պետությանը և համայնքներին պատկանող այն հողերը, որոնք օգտագործվում են եկեղեցիների կառուցման և պահպանման համար, այլևս սեփականության իրավունքով չեն փոխանցվի Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին, այլ կտրամադրվեն միայն անհատույց օգտագործման իրավունքով։ Հայաստանի Կադաստրի կոմիտեի նախկին նախագահ Մանուկ Վարդանյանը քրեական հետապնդման ենթարկվեց «պատմամշակութային հուշարձանի կարգավիճակ ունեցող ՀԱԵ եկեղեցիներն ու տաճարները ապօրինի փոխանցելու» մեղադրանքով։

Փաշինյանի «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը «ՀԱԵ ղեկավարի տապալումը» ներառել է 2026–2031 թվականների երկրի զարգացման ծրագրում՝ ուղղակիորեն հայտարարելով, որ «կապահովի Հայ Առաքելական Եկեղեցու փաստացի առաջնորդի՝ կաթողիկոսի պաշտոնից հեռացումը (հարկադիր թոշակի անցնելը)»։ Փաշինյանը բազմիցս հրապարակայնորեն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ին անվանել է «Կտրիճ Ներսիսյան»՝ նրա աշխարհիկ անունով, հայտարարելով, թե «նա ոչ ոք է», և հայտարարելով, որ նա հեռանալու է, այլ տարբերակ չկա, իսկ պետությունը կօգտագործի բոլոր լծակները դրան հասնելու համար։

2026 թվականի սեպտեմբերի 24-ին Հայաստանի վարչապետի աշխատակազմի Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոնը ներկայացրեց բազմաէջանոց զեկույց՝ «Հայ Առաքելական Եկեղեցում Եկեղեցու փաստացի ղեկավարի և մի շարք բարձրաստիճան հոգևորականների գործունեության հետևանքով առաջացած ճգնաժամի և դրա լուծման ուղիների մասին»։ Փաշինյանը հայտարարեց, որ ստեղծվելու է քննող հանձնաժողով, որը «կանցնի այս բոլոր կետերով», և դրա արդյունքներով պետք է օրենսդրական փոփոխություններ կատարվեն, որպեսզի «Եկեղեցու զավթումը դադարեցվի»։ Վարչապետը շեշտեց. «Հավատացյալները պետք է իմանան՝ քանի կոպեկ է մտել Եկեղեցի, որքան է ծախսվել և ինչու»։ Նա նաև հայտարարեց. «Նա ո՞վ է, որ նստի մեր սրբությունների սրբոցում»։

Հոգևորականների քրեական հետապնդում։ Քրեական հետապնդման են ենթարկվել երեք թեմերի առաջնորդներ՝ արքեպիսկոպոսներ Բագրատ Գալստանյանը և Միքայել Աջապահյանը, եպիսկոպոս Մկրտիչ Պռոշյանը, ինչպես նաև Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի դիվանապետ Արշակ Խաչատրյանը։ Փաշինյանը Եկեղեցու ղեկավարությանը բնութագրել է որպես «պատերազմի կուսակցության» առաջնորդների՝ հայտարարելով, թե «հայ հոգևորականությունը խլել է պատերազմի կուսակցությունը, հավաքել նախկին հայ առաջնորդներին, նրանց հետ կապված ուժերին, մի շարք ռուսամետ և բելառուսամետ օլիգարխների, որոնք փորձում են զոհաբերել Հայաստանի անկախությունը՝ հանուն երրորդ երկրի շահերի»։

Կառուցվածքային կապը․ ինչպես է Փաշինյանի լռությունն աշխատում Բաքվի օգտին

Փաշինյանի ճնշման և ադրբեջանական մշակութային յուրացման միջև առկա են երեք հստակ պատճառահետևանքային շղթաներ։

ՀԱԵ-ն Արցախի բոլոր հայկական եկեղեցիների իրավական սեփականատերն է։ Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն 2025 թվականի մայիսին Շվեյցարիայում անցկացված միջազգային համաժողովում ուղղակիորեն հայտարարեց, որ Արցախում մնացած եկեղեցիները ՀԱԵ-ի սեփականությունն են, և միջազգային հանրությունը պարտավոր է ապահովել դրանց պահպանումն ու դրանց հասանելիությունը։ Այս հայտարարությունը Փաշինյանի կողմից կաթողիկոսի դեմ լայնածավալ հարձակման պատճառ դարձավ։ Հողային օրենսգրքում կատարված փոփոխություններով և Էջմիածնի նկատմամբ քրեական հետապնդմամբ Փաշինյանի կառավարությունը համակարգված կերպով խարխլեց Հայաստանի ներսում ՀԱԵ-ի սեփականության ինստիտուցիոնալ հիմքը։ Երբ Եկեղեցին սեփական երկրում չի կարող ամուր պաշտպանել իր տաճարների նկատմամբ սեփականության իրավունքը, նրա՝ կորցրած Արցախում եկեղեցական գույքը պաշտպանելու հնարավորությունն անխուսափելիորեն նեղանում է։

2026 թվականի սեպտեմբերին, այն բանից հետո, երբ Հաջիևը դիվանագետների առջև Գանձասարը հայտարարեց «աղվանական» ժառանգություն, Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի նորանշանակ քարտուղար Ալեն Սիմոնյանը զանգահարեց Հաջիևին։ Ավելի ուշ Սիմոնյանը լրագրողներին հայտարարեց, որ «մտահոգություն է հայտնել», սակայն այն հարցին, թե արդյոք ինքը պնդել է, որ Գանձասարը հայկական վանք է, տվեց առանցքային պատասխանը. «Մենք չենք քննարկում, թե ով է ճիշտ, ով՝ մեղավոր։ Ես ասում եմ, որ կա մեր տեսակետը, կա նրանց տեսակետը։ Իմ աշխատանքը կենտրոնացած է այդ տեսակետների բախումը կանխելու վրա։ Օրինակ՝ եթե ես ասեմ, որ Գանձասարը հայկական է, դա մեզ ո՞ւր կտանի»։

Այս դիրքորոշումը համահունչ է Փաշինյանի կառավարության ավելի վաղ դրսևորած վարքագծին։ 2026 թվականի սկզբին Փաշինյանը հրաժարվեց դատապարտել Արցախի հայկական խոշորագույն տաճարի՝ Ստեփանակերտի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցու ոչնչացումը, թեև արբանյակային լուսանկարները հաստատեցին, որ քանդվել է 2019 թվականին Գարեգին Բ-ի օծած եկեղեցին։ Փաշինյանը հայտարարել էր. «Մենք պետք է զգույշ լինենք այս թեմաների հարցում, հատկապես հիմա, որովհետև նման թեմաները երկսայր զենք են։ Ինչպես ասվում է Նոր Կտակարանում՝ ինչ չափով որ չափեք, նույն չափով էլ ձեզ կչափվի։ Ես չեմ կարծում, որ, հաշվի առնելով մեր նախկին փորձը, մենք սա պետք է պետական մակարդակով միջազգային քննարկումների թեմա դարձնենք»։

Փաշինյանի հարձակումը ՀԱԵ-ի վրա անմիջականորեն առնչվում է պատմական զգայուն մի հանգամանքի. հայ կարևորագույն պատմիչներից շատերը հոգևորականներ են եղել։ XIII դարի Կիրակոս Գանձակեցին, միջնադարյան պատմիչները և անհամար եկեղեցական գործիչներ, որոնք արձանագրել են տաճարների կառուցումը, հողերի պատկանելությունն ու էթնիկ ներկայությունը, ՀԱԵ համակարգի մաս էին։ Նրանց ձեռագրերը պահվում են Մատենադարանում՝ Էջմիածնի վանքի հիմքի վրա ստեղծված և ՀԱԵ-ի հետ անմիջականորեն կապված հաստատությունում։ ՀԱԵ-ն ներկայացնելով որպես «զավթված» և «անօրինական» կառույց և փորձելով հարկադրաբար փոխել նրա ղեկավարությանը՝ Փաշինյանը փաստացիորեն  ապամոնտաժում է հայկական պատմական հիշողության ինստիտուցիոնալ կրողին։

Բաքվի «աղվանացման» նարատիվը հայկական եկեղեցական պատմական գրառումների հավաստիության ժխտում է պահանջում։ Եվ երբ Հայաստանի վարչապետն անձամբ հարձակվում է Եկեղեցու ինստիտուտի լեգիտիմության վրա, Բաքվի վարկածը ստանում է անսպասելի «ներքին արձագանք»։

Երկու գիծ՝ մեկ ճակատ

Սրանք միմյանցից մեկուսացված երկու իրադարձություններ չեն։ Արցախի նկատմամբ Ադրբեջանի մշակութային կողոպուտը և Փաշինյանի ճնշումը ՀԱԵ-ի նկատմամբ գործառութային առումով կազմում են մեկ պատերազմի երկու կողմերը՝ հայկական պատմական շարունակականության դեմ։

Բաքվին անհրաժեշտ է ապացուցել, որ Արցախի հայկական եկեղեցիները «երբեք հայկական չեն եղել»։ Դրա համար նրան միաժամանակ անհրաժեշտ է ժխտել հայկական եկեղեցական պատմական գրառումների հեղինակությունը։ Փաշինյանին Ալիևի հետ համակարգվելու կարիք չկա. բավական է թուլացնել ՀԱԵ-ի ինստիտուցիոնալ կարողությունը, սեփականության օրինական իրավունքներն ու քաղաքական հեղինակությունը,որպեսզի Բաքվի գործն ավելի հեշտ դառնա։

Ինչպես ցույց տվեց Ալեն Սիմոնյանի անկեղծ խոստովանությունը՝ «եթե ես ասեմ, որ Գանձասարը հայկական է, դա մեզ ո՞ւր կտանի»։ Պատասխանը կարող է լինել՝ Բաքվի հետ առճակատման։ Իսկ Փաշինյանի կառավարության ողջ արտաքին քաղաքական և պաշտպանական ռազմավարությունը կառուցված է Բաքվի հետ առճակատումից խուսափելու վրա՝ նույնիսկ եթե դրա գինը միջազգային դիվանագետների աչքի առաջ հայկական պատմական ճշմարտության համակարգված ՝ աղյուս առ աղյուս ջնջումն է ։