Վերջերս «Հանրային տրիբունալը» հրապարակել էր նյութ՝ նվիրված Ազգային ժողովի պաշտպանության և անվտանգության հարցերի մշտական հանձնաժողովի նորանշանակ նախագահ Վիլեն Գաբրիելյանին։ Մենք այն ժամանակ կասկած էինք հայտնել նրա մասնագիտական պատրաստվածության վերաբերյալ։ Մտածում էինք՝ գուցե սխալվում ենք, գուցե մարդը պարզապես դեռ չի բացահայտվել։ Բայց արի ու տես՝ ոչ։ Պարոն Գաբրիելյանի՝ CivilNet-ին տված հարցազրույցը ոչ միայն լիովին հաստատեց մեր ամենամռայլ սպասումները, այլև, պատկերավոր ասած, գերազանցեց դրանք։

44-օրյա պատերազմի զեկույցի մասին․ «սխալ մեկնաբանության» խաղը

Սկսենք, թերևս, ամենակարևորից՝ 44-օրյա պատերազմի վերաբերյալ խորհրդարանական քննիչ հանձնաժողովի զեկույցից։ Վիլեն Գաբրիելյանը, լինելով այդ հանձնաժողովի անդամ, փաստաթղթի ճակատագրին ծանոթ է ոչ թե խոսակցություններից, այլ առաջին ձեռքից։ Եվ ի՞նչ է ասում։

— Զեկույցը, պարզվում է, Ազգային ժողովի արխիվում է հայտնվել «օրենքի սխալ մեկնաբանության» պատճառով։

— Իսկ ո՞վ, թույլ տվեք հարցնել, այդքան սխալ մեկնաբանեց օրենքը։ Արդյոք Ալեն Սիմոնյա՞նը չէր, որը զեկույցն ուղարկեց արխիվ։ Թե՞, գուցե, Անդրանիկ Քոչարյանը, որն, ընդհակառակը, պահանջում էր այն հրապարակել։

Ու հենց այստեղ էլ սկսվում է գլխավոր ներկայացումը։ Գաբրիելյանը, ասես շիկացած ածուխների վրա պարելով, սկսում է պտտվել, խուսափել ու ամեն կերպ շրջանցել բուն թեման։ Սկզբում ասում է, թե երկուսն էլ սխալ են մեկնաբանել օրենքը։ Իսկ երբ նրան ուղիղ մատնանշում են Սիմոնյանի կայացրած որոշման փաստը, վախվորած հրաժարվում է մեղավորի անունը տալուց։ Իբր՝ չեմ ասի, չեմ ուզում։

Իսկ վերջում ընդհանրապես մի «ոսկե միտք» է հնչեցնում․ «Իսկ դա ընդհանրապես հասարակությանը պե՞տք է»։ Այսինքն՝ հանձնաժողովը ստեղծվել է, նիստեր են գումարվել, մարդիկ աշխատել են, իսկ վերջում պարզվում է, որ հանձնաժողովի առանցքային անդամներից մեկը կասկածի տակ է դնում՝ իսկ ճշմարտությունը ժողովրդին պե՞տք է։ Սա արդեն այնպիսի ցինիզմ է, որը սահմաններ չի ճանաչում։

Պարտության պատճառների մասին․ օրենքն ամեն ինչից վեր է՞

Այնուհետև Վիլեն Գաբրիելյանն անդրադառնում է 44-օրյա պատերազմի ժամանակ տեղի ունեցած աղետի պատճառներին։ Նա ընդունում է՝ այո՛, կառավարման խնդիր կար, կառավարման ուղղահայացը չէր աշխատում, վարչապետի և զինվորականության միջև պատշաճ փոխգործակցություն չկար։ Բայց, նրա կարծիքով, ո՞րն էր չարիքի բուն պատճառը։ Պարզվում է՝ օրենքների անկատարությունը։ Սահմանադրության մեջ, պատկերացնում ե՞ք, ամեն ինչ հստակ ամրագրված չէ։ Ահա եթե օրենքներն ավելի կատարյալ լինեին, ապա հաղթանակն էլ մերը կլիներ։

Սա, ներողություն արտահայտությանս համար, կլինիկական դեպք է։ Ինչ-որ պատճառով ինձ թվում է, որ երբ ռազմաճակատում մարդիկ էին զոհվում, նրանց ամենևին չէր հետաքրքրում, թե Երևանում իրավական համակարգն ու իրավական կառուցվածքը որքան «կատարյալ» էին։

Իսկ հիմա եկեք անդրադառնանք փաստերին։ Այն փաստերին, որոնք պարոն Գաբրիելյանը համառորեն չի նկատում։

Փաստ առաջին․ հետախուզական տվյալների անտեսումը ։ Ռազմական փորձագետ Լեոնիդ Ներսիսյանը ուղղակիորեն հայտարարել է․ երկրի ղեկավարությունը չէր արձագանքում Ադրբեջանի կողմից հարձակման նախապատրաստման մասին հետախուզական տվյալներին։ «Իմ տվյալներով՝ երկրի ղեկավարությունը պատերազմական գործողությունների սկսվելու հնարավորության մասին բավական մեծ ծավալի տեղեկատվություն էր ստանում պատերազմից մեկ ամիս առաջ, — ասել է նա։ — Պատերազմի սկսվելուց մոտ հինգ օր առաջ արդեն բոլորովին տագնապալի ազդանշաններ կային... Ինչ-ինչ պատճառով դա չի արվել»։ Զորքերը լիակատար մարտական պատրաստության չէին բերվել։ Արցախի հակաօդային պաշտպանության միջոցների մինչև 70 տոկոսը ոչնչացվել էր մարտերի հենց առաջին օրը, քանի որ բոլոր համալիրները գտնվում էին մշտական տեղակայման վայրերում, որոնք տարիներ շարունակ չէին փոխվել։ Սա «օրենքների անկատարություն» չէ, պարոնայք։ Սա տարրական անփութություն է։

Փաստ երկրորդ․ զորահավաքի և կառավարման ձախողումը։ Պաշտպանության նախկին նախարար Սեյրան Օհանյանը միանգամայն հստակ հայտարարել է․ պետք է մեղադրել ոչ թե գեներալներին, այլ քաղաքական ղեկավարությանը, որը ձախողեց զորահավաքն ու կառավարումը։ Նա նշել է, որ ադրբեջանական կողմը ճեղքել է պաշտպանությունը այն հատվածում, որտեղ մարտական գործողությունները անմիջականորեն կառավարվում և համակարգվում էին Հայաստանի ԶՈւ Գլխավոր շտաբի կողմից, իսկ որոշումները հաստատվում էին հենց վարչապետի կողմից։ Այսինքն՝ պարոն Գաբրիելյան, պատասխանատուները ոչ թե ինչ-որ «վերացական օրենքներ» էին, այլ կոնկրետ մարդիկ՝ ընդհուպ մինչև գերագույն գլխավոր հրամանատարը։

Փաստ երրորդ․ հրամանատարական կազմի հաճախակի փոփոխությունը։ Նույն Սեյրան Օհանյանը ԶՈւ պարտության հիմնական պատճառներից մեկը համարել է հրամանատարական կազմի հաճախակի փոփոխությունը։ «Սկսած պաշտպանության նախարարից և Գլխավոր շտաբի պետից։ Մարդիկ, ամբողջությամբ չտիրապետելով իրավիճակին և չունենալով անհրաժեշտ փորձ, սխալ որոշումներ էին կայացնում»։ Եվ հավելել է․ «Միաժամանակ փոխելով նախարարին և ԳՇ պետին՝ նա ստեղծեց մի իրավիճակ, երբ երկուսն էլ նոր էին նշանակվել և չէին տիրապետում իրավիճակին»։

Փաստ չորրորդ․ պետությունը չանցավ «պատերազմական ռելսերի»։ Ընդդիմադիր նախորդ գումարման ԱԺ պատգամավոր Տիգրան Աբրահամյանը արձանագրել է․ ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը պետությունը չտեղափոխեց պատերազմական ռեժիմի։ Զորքերը պահպանության ռեժիմից չանցան պաշտպանության ռեժիմի, առանցքային ռազմական որոշումները կայացնում էին մարդիկ, որոնք երբևէ զինվորական համազգեստ չէին հագել։ Պահեստազորի զորահավաքի հաստատված ծրագրերն իրականացնելու փոխարեն որոշվեց կամավորական ջոկատներ կազմավորել։

«Սրբության սրբոց»․ ինչպես հրամանատարական կետը դարձավ ազատ անցուդարձի վայր

Բայց, թերևս, ամենաաղաղակող փաստը, որը պարոն Գաբրիելյանն ու իր կուսակից ընկերները կնախընտրեին մոռանալ, Ստեփանակերտի հրամանատարական կետի՝ ազատ անցուդարձի վայր դարձնելն էր։

Պատկերացրեք․ պատերազմ է, երկրի ճակատագիրն է որոշվում, ամեն ինչ դրված է խաղասեղանին։ Եվ մարտական գործողությունների ամենաթեժ պահին՝ 2020 թվականի հոկտեմբերի 3-ին, բունկեր, որտեղ գտնվում է Արցախի պաշտպանության բանակի հրամանատարական կետը, մտնում է կողմնակի անձ։ Կողմնակի անձ, որի մուտքն այնտեղ խստիվ արգելված է։ Այդ անձը վարչապետի կինն էր՝ Աննա Հակոբյանը։

Նա մենակ չէր եկել, այլ Արցախի Անվտանգության խորհրդի նախկին քարտուղար Սամվել Բաբայանի ուղեկցությամբ։ Եվ ի՞նչ է նա անում։ Նստում է մոնիտորի առաջ ու դիտում մարտի տեսագրությունը, թե ինչպես են մեր զորքերը «ջախջախել հակառակորդին Մատաղիսում»։ Ոչ հարց է տալիս, ոչ միջամտում, պարզապես դիտում է։

Թվում է՝ դե մտավ ու մտավ։ Բայց չէ։ Հենց այդ պահին հրամանատարական կետ է մտնում Հայաստանի ԶՈւ Գլխավոր շտաբի նախկին պետ Մովսես Հակոբյանը։ Նա տեսնում է այդ պատկերը և, առանց ավելորդ ձևականությունների, վարչապետի կնոջն ասում է․ «Պետք չէ, այստեղ տղամարդիկ խոսում են, հայհոյում են»։ Վարչապետի կինը համաձայնում է և հեռանում։

Թվում էր՝ միջադեպն այդքանով սպառված է։ Բայց՝ ոչ։ ЧՉորս ժամ անց գեներալ Հակոբյանին կանչում են Երևան։ Պաշտպանության նախարար Դավիթ Տոնոյանը նրան հայտնում է, որ այսուհետ նա չպետք է մեկնի Արցախ։ Եվ ավելացնում է․ «Չգիտեմ՝ ինչու այդպես ստացվեց, բայց նման որոշում կայացրել է վարչապետը»։ Գեներալ Հակոբյանը վարչապետից խնդրում է թույլ տալ իրեն վերադառնալ, սակայն վերջինս չի պատասխանում․ Փաշինյանի համարին ուղարկված հաղորդագրությունն այդպես էլ մնում է անպատասխան։ Ավելին՝ նրան ընդհանրապես արգելում են հայտնվել Արցախի պաշտպանության բանակի հրամանատարական կետում։

Իսկ ի՞նչ է ասում վարչապետը։ Ավելի ուշ նա հայտարարում է, որ իր կնոջ այցը հրամանատարական կետ տեղի է ունեցել իր հանձնարարությամբ, և որ այդ այցի նպատակը եղել է «զինվորականներին աջակցելն ու նրանց մարտական ոգին բարձրացնելը»։ Իսկ այցը, նրա խոսքով, տևել է ընդամենը 10-15 րոպե։ Բայց փաստը մնում է փաստ․ ռազմական հրամանատարության հետ որևէ առնչություն չունեցող մարդը գտնվել է ԶՈՒ «սրբության սրբոցում», իսկ այն գեներալը, որը համարձակվել է այդ մասին հիշեցնել, հեռացվել է։

Եվ սա, ուշադրություն դարձրեք, տեղի էր ունենում մի երկրում, որը գոյաբանական պատերազմում էր մղում։

Ի դեպ, բանակի կանոնադրական փաստաթղթերը միանգամայն կարգին էին և հստակ սահմանում էին, թե ով ում է ենթարկվում և ով իրավունք ունի մուտք գործելու հրամանատարական կետ։ Խնդիրը գրվածի մեջ չէ, այլ նրանում, թե ինչու գրվածը չէր կատարվում։ Եվ այստեղ էլ պարոն Գաբրիելյանը գլուխը ավազի մեջ է մտցնում։ Նա ոչ մի անգամ չասաց․ «Այո՛, վարչապետը ոչ կոմպետենտ էր, և մենք դրա պատճառով պարտվեցինք»։ Նա փրկարար ճեղք է փնտրում բառային աճպարարության մեջ (ի դեպ, սա, թերևս, միակ բանն է, որ «Քաղաքացիական պայմանագրի» ներկայացուցիչները իսկապես կատարյալ են կարողանում անել), ասես ինչ-որ օրենքներից էր կախված այն, որ մեր հրամանատարները չէին կարողանում միմյանց հետ կապ հաստատել, որ զորքերը չէին բերվել մարտական պատրաստության, որ հետախուզական տվյալներն անտեսվել էին։

Եվ այս ամենից հետո պարոն Գաբրիելյանը դեռ համարձակվում է պատմել «օրենքների անկատարության» մասին։

Հրդեհը Ազատի զորանոցում․ քաղաքական թվաբանություն

Բայց «հարցազրույցի» իսկական գագաթնակետը Ազատ գյուղի ողբերգության դրվագն էր, որտեղ 15 զինծառայող ողջ-ողջ այրվեց։ Գաբրիելյանի արդարացումները չենք մեջբերի։ Պարզապես հիշենք այն խոսքերը, որոնք նա արտասանել էր 2023 թվականին:

Պարոն Գաբրիելյանը, հավանաբար ցանկանալով սկզբունքային երևալ, ուղիղ հայտարարել էր․

 «Եթե ես ընդդիմության մեջ լինեի, պաշտպանության նախարարի հրաժարականը կպահանջեի։ Բայց ես ընդդիմադիր չեմ, ես Սուրեն Պապիկյանի ընկերն եմ»։

Լսեք այս նախադասությունը։ Նա բաց տեքստով ընդունում է․ իր համար երկու ճշմարտություն կա։ Մեկ ճշմարտություն՝ «օտարների» համար․ այնտեղ պետք է գլուխներ պահանջել։ Մյուս ճշմարտությունը՝ «յուրայինների» համար․ այնտեղ կարելի է նաև լռել, նույնիսկ եթե անփութության հետևանքով 15 մարդ է զոհվել։

Սա ի՞նչ է՝ քաղաքական մարտավարությո՞ւն։ Սկզբո՞ւնք։ Ոչ։ Սա պարզապես պատասխանատվությունից հրաժարում է։ Եվ մենք, գիտե՞ք, սրանից հետո պետք է հավատանք, որ այս մարդը վերահսկելու է անվտանգության համակարգը։ Ստուգումներ է նշանակելո՞ւ։ Օրենքներ է գրելո՞ւ։ Երբ 15 զոհված զինծառայողը նախարարի հրաժարականը պահանջելու պատճառ է, եթե դու ընդդիմության մեջ ես, բայց անգամ հարց բարձրացնելու պատճառ չէ, եթե իշխանության մեջ ես։

«Յուրայիններին» պաշտպանելու կոմիտե

Եվ ահա, նայելով այս հարցազրույցին, ես ինքս ինձ հարց եմ տալիս․ իսկ որտե՞ղ է այն հանրահայտ «ազգային Հայաստանը», որը պետք է անկախությունից ծնվեր։ Որտե՞ղ են նրա տղամարդիկ, որոնք ունակ են պատասխան տալ իրենց խոսքերի համար։ Որտե՞ղ են նրա քաղաքական գործիչները, որոնք ունակ են ասել ճշմարտությունը՝ որքան էլ այն դառը լինի։

Պարոն Գաբրիելյանը, ոգեշնչված մեջբերելով քաղաքագիտության դասագրքերը, խորհրդարանում հայտարարեց․ անվտանգությունը «պետության և հասարակության՝ արտաքին և ներքին սպառնալիքները կանխատեսելու, կանխելու և չեզոքացնելու կարողությունն է»։ Ճիշտ խոսքեր են։ Նույնիսկ գեղեցիկ։

Միայն թե միակ սպառնալիքը, որը մեր նորաթուխ նախագահը հետևողականորեն և հաջողությամբ չեզոքացնում է, իր սեփական աթոռին և իր կուսակից ընկերների աթոռներին սպառնացող վտանգն է։ Այլ կերպ ասած՝ մենք ստացանք ոչ թե պաշտպանության և անվտանգության հարցերի հանձնաժողով, այլ «յուրայիններին» պաշտպանելու կոմիտե՝ մի վայր, որտեղ անհարմար հարցեր չեն տալիս, որտեղ զինվորների մահը «օրենքների անկատարության» մասին խոսելու առիթ է, իսկ ազգային աղետի մասին զեկույցը ուղարկվում է արխիվ։

Թվում է՝ պարոն Գաբրիելյանը այս համակարգի կատարյալ արգասիքն է, մի համակարգի, որտեղ բոլոր բառերը վաղուց կորցրել են իրենց իմաստը, իսկ քաղաքական պատասխանատվությունը դարձել է մանրադրամ։ Նա մեր ժամանակների հայելին է՝ հարթ, փայլուն, միևնույն ժամանակ՝ դատարկ։