ԹՐԻՓՓ-Ը՝ «ԿԱԽԱՐԴԱԿԱՆ ՓԱՅՏԻԿ», ԹԵ՞ ՄԵԾ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԽԱՂԻ ԳՈՐԾԻՔ․ ՎԱԶԳԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՏԵՍԱԿԵՏԸ
Հայաստանի ժողովրդական շարժման համակարգող Վազգեն Պետրոսյանի համոզմամբ՝ Հայաստանի շուրջ ձևավորվող նոր տրանսպորտային ու աշխարհաքաղաքական նախագծերը պետք է դիտարկել ոչ թե առանձին-առանձին, այլ գլոբալ ուժերի՝ առաջին հերթին ԱՄՆ-ի և Չինաստանի միջև խորացող մրցակցության համատեքստում։ Նրա գնահատմամբ՝ հատկապես ԹՐԻՓՓ-ը (TRIPP) Հայաստանի համար պարզապես ենթակառուցվածքային նախագիծ չէ, իսկ դրա շուրջ հնչող տնտեսական խոստումները կարող են քողարկել բոլորովին այլ՝ աշխարհաքաղաքական նպատակներ։
Պետրոսյանը ուշադրություն է հրավիրում նախագծի ֆինանսավորման վերաբերյալ հայտարարված թվերի վրա։ Եթե սկզբում խոսվում էր մոտ 201 միլիոն դոլարի բյուջեի մասին, ապա հետագայում այն կրկնապատկվել է՝ հասնելով 402 միլիոն դոլարի։ Սակայն, նրա կարծիքով, նույնիսկ կես միլիարդ դոլարը համաշխարհային աշխարհաքաղաքական խաղերի մասշտաբով այնպիսի գումար չէ, որը կարող է ինքնին բացատրել նախագծի իրական նշանակությունը։ Այստեղ, ըստ նրա, պետք է նայել շատ ավելի լայն՝ Չինաստանի և Միացյալ Նահանգների միջև տնտեսական ու ռազմավարական հակամարտության տրամաբանությանը։
Չինաստանի ճանապարհները և ամերիկյան հաշվարկը
Պետրոսյանի վերլուծության առանցքում Չինաստանի ապրանքաշրջանառության դեպի Եվրոպա և այլ շուկաներ տանող ուղիների վերահսկողության հարցն է։ Նրա խոսքով՝ Չինաստանի համար եվրոպական ուղղությունը կարևոր է, իսկ դեպի Եվրոպա տանող նախկին հիմնական երթուղիներից մեկը Ռուսաստանն էր, որտեղ ստեղծված պատերազմական իրավիճակը փոխել է այդ ճանապարհի հնարավորությունները։ Մյուս՝ հարավային ուղղությունը կապված է Մերձավոր Արևելքի և ծովային հաղորդակցության հետ, որտեղ ևս առկա են լուրջ հակամարտություններ։
Այս պայմաններում առավել մեծ նշանակություն է ստանում այսպես կոչված «Միջին միջանցքը»՝ Կենտրոնական Ասիայից Կասպից ծովով, Ադրբեջանի և Վրաստանի տարածքով դեպի Սև ծով և Եվրոպա։ Պետրոսյանի գնահատմամբ՝ այդ երթուղին արդեն իսկ գոյություն ունի, սակայն ունի մի շարք սահմանափակումներ և ամբողջությամբ չի կարող լուծել Չինաստան–Եվրոպա առևտրի խնդիրը։
Նրա կարծիքով՝ այդ համակարգին Հայաստանի տարածքով նոր ուղղություն ավելացնելը դեռ չի նշանակում, որ այն կդառնա Չինաստանի համար կենսունակ և հզոր առևտրային ճանապարհ։ Պետրոսյանը հարցադրում է անում. եթե Միացյալ Նահանգները Չինաստանի գլխավոր ռազմավարական մրցակիցն է, ինչո՞ւ պետք է Վաշինգտոնը նպաստի իր մրցակցի՝ դեպի Եվրոպա ապրանքների տեղափոխման հնարավորությունների ընդլայնմանը։
«Այստեղ մենք գործ ունենք քաղաքական բլեֆի հետ»,— այս տրամաբանության շրջանակում պնդում է նա՝ նշելով, որ հարյուրավոր միլիոնավոր կամ նույնիսկ միլիարդավոր դոլարների ներդրումները ԱՄՆ-ի համար չեն կարող համեմատվել ամերիկա-չինական առևտրի ընդհանուր ծավալների հետ։
«ԹՐԻՓՓ-ի նպատակը տարածաշրջանում ոտնատեղ ունենալն է»
Պետրոսյանի գնահատմամբ՝ ԹՐԻՓՓ-ի հիմնական նպատակը ոչ այնքան տնտեսական ճանապարհ ստեղծելն է, որքան Միացյալ Նահանգների համար Հարավային Կովկասում երկարաժամկետ ներկայություն և ազդեցության հենակետ ձևավորելը։
Նա պնդում է, որ Վաշինգտոնը կարող է ֆինանսավորել ենթակառուցվածքային ծրագրեր, դրանք ձևակերպել որպես վարկեր կամ այլ ֆինանսական մեխանիզմներ, իսկ հետագայում ստանալ իր ներդրումների վերադարձը՝ տոկոսներով։ Այս համատեքստում նա նաև հիշեցնում է Հայաստանի նախորդ տասնամյակների վարկային փորձը, երբ արտաքին ֆինանսավորմամբ իրականացվող ծրագրերի շրջանակում Հայաստան էին գալիս օտարերկրյա մասնագետներ և խորհրդատուներ, որոնց աշխատանքի համար վճարները, ըստ նրա, փաստացի վերադարձնում էին վարկատու երկրներին, մինչդեռ պարտքի սպասարկման բեռը մնում էր Հայաստանի վրա։
Այս պատճառով Պետրոսյանը ԹՐԻՓՓ-ը դիտարկում է ոչ միայն որպես ճանապարհ կամ ենթակառուցվածք, այլև որպես տարածաշրջանում ամերիկյան ներկայության հնարավոր գործիք։ Նրա ձևակերպմամբ՝ արտաքին աշխարհաքաղաքական ուժը կարող է նախ ստեղծել ներկայություն, ապա այդ ներկայությունը վերածել ազդեցության և հետագայում՝ բանակցային լծակի։
«Կախարդական փայտիկը» և պատերազմի վտանգը
Հարցազրույցի ամենասուր հատվածներից մեկը վերաբերում է տարածաշրջանային անվտանգության հնարավոր հետևանքներին։ Պետրոսյանը ԹՐԻՓՓ-ի վերաբերյալ ամերիկյան խոստումները համեմատում է «կախարդական փայտիկի» հետ, որը ներկայացվում է որպես Հայաստանի համար բարեկեցություն բերող միջոց, սակայն, նրա համոզմամբ, իրականում կարող է խառնել տարածաշրջանի արդեն իսկ լարված հարաբերությունները։
Նա չի բացառում ռուս-թուրքական և ռուս-իրանական հակասությունների սրումը և պնդում է, որ Հայաստանի համար գլխավոր վտանգը կարող է դառնալ ոչ թե տնտեսական ծրագրի չիրականացումը, այլ դրա շուրջ ձևավորվող աշխարհաքաղաքական հակադրությունը։ Նրա գնահատմամբ՝ եթե Հայաստանի և Ռուսաստանի հարաբերությունները շարունակեն վատթարանալ, իսկ Երևանին ներկայացվեն նոր պահանջներ, տարածաշրջանում հակամարտության ռիսկերը կաճեն։
Սկսվել է ամեն ինչ Սերժ Սարգսյանի՞ ժամանակներից
Պետրոսյանը ներկայիս գործընթացները չի սահմանափակում Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության տարիներով։ Նրա վերլուծության համաձայն՝ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ուղղության փոփոխության գործընթացը պետք է որոնել ավելի վաղ՝ առնվազն 2007-2008 թվականների զարգացումներում։
Նա հիշատակում է Սերժ Սարգսյանի նախագահության նախաշեմին Հայաստանի արտաքին տնտեսական և քաղաքական ուղղության շուրջ ընթացող գործընթացները, ինչպես նաև հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման փորձերը։ Պետրոսյանի խոսքով՝ այդ շրջանում ակտիվացան Թուրքիայի հետ շփումները, իսկ հետագայում սկսվեց այսպես կոչված «ֆուտբոլային դիվանագիտությունը»։ Նա նաև վկայակոչում է WikiLeaks-ի հրապարակումները՝ որպես այդ ժամանակաշրջանի որոշ գործընթացների վերաբերյալ լրացուցիչ նյութ։
Նրա հիմնական թեզն այն է, որ արտաքին քաղաքականության որոշումները հաճախ չեն ավարտվում տվյալ իշխանության կառավարման շրջանի ավարտով։ Դրանք ստեղծում են երկարաժամկետ շղթաներ, որոնց հետևանքները կարող են դրսևորվել տարիներ անց։
Հայաստանի քաղաքական վերնախավի գլխավոր խնդիրը
Հարցազրույցի մեկ այլ առանցքային թեմա Հայաստանի քաղաքական համակարգի որակն է։ Պետրոսյանի կարծիքով՝ Հայաստանում գոյություն ունի քաղաքական վերնախավ, սակայն չկա ազգային քաղաքական էլիտա՝ այն իմաստով, որ քաղաքական որոշումների հիմքում հաճախ բացակայում է երկարաժամկետ հայկական ռազմավարական շահի հաշվարկը։
«Ազգային օրակարգ սպասարկող էլիտան»՝ հենց այսպես է նա ձևակերպում այն քաղաքական շրջանակը, որի բացակայությունը համարում է Հայաստանի հիմնական խնդիրներից մեկը։ Նրա գնահատմամբ՝ տարբեր ժամանակներում գործող քաղաքական ուժերը սպասարկել են տարբեր արտաքին կամ խմբային շահեր, մինչդեռ համազգային ռազմավարության բացակայությունը հանգեցրել է սխալների կուտակման։
Պետրոսյանը որպես պատմական օրինակ անդրադառնում է Նախիջևանի խնդրին՝ պնդելով, որ 1990-ականների սկզբին Հայաստանի համար դրա նկատմամբ վերահսկողության հաստատումն ավելի կարևոր ռազմավարական նշանակություն կարող էր ունենալ, քան Արցախյան ուղղությունը։ Նրա համոզմամբ՝ այդ դեպքում Հայաստանի աշխարհաքաղաքական դիրքը կարող էր էապես տարբեր լինել։
Նա առաջ է քաշում նաև ենթակառուցվածքային գործոնը՝ նշելով, որ նման աշխարհագրական դիրքի պայմաններում Հայաստանի տարածքով կարող էին անցնել տարածաշրջանային էներգետիկ և հաղորդակցական նախագծեր, ինչը մեծացնելու էր երկրի աշխարհաքաղաքական կշիռը։
«Քաղաքականությունը պարգևատրում է որոշումների համար»
Պետրոսյանի ամենաընդհանրական եզրահանգումներից մեկն այն է, որ պետությունների ղեկավարների ընդունած որոշումների իրական արժեքը հաճախ երևում է ոչ թե դրանց ընդունման պահին, այլ տարիներ անց։
Նրա խոսքով՝ Հայաստանի քաղաքական գործիչների մոտ հաճախ բացակայում է երկարաժամկետ ռազմավարական մտածողությունը։ Փոխարենը գերակշռում են կարճաժամկետ՝ երկու-երեք տարվա հաշվարկները։ Իսկ երբ սխալ որոշման հետևանքները սկսում են դրսևորվել, քաղաքական գործիչները երբեմն շարունակում են նույն ճանապարհը՝ արդեն ոչ թե համոզված լինելու պատճառով, այլ նախկին որոշումներից հետ կանգնելու քաղաքական ու անձնական դժվարության պատճառով։
Այս տրամաբանության մեջ է տեղավորվում նաև Պետրոսյանի գնահատականը նախկին և ներկա իշխանությունների նկատմամբ. նրա կարծիքով՝ այսօր Հայաստանի առջև կանգնած խնդիրները մեկ անձի կամ մեկ իշխանության գործունեության հետևանք չեն, այլ տարիներով կուտակված որոշումների արդյունք են։
«Սպիտակ արջ» և «թղթե վագր»
Հարցազրույցի վերջում Պետրոսյանը անդրադառնում է ուժերի գլոբալ հարաբերակցությանը։ Նա Ռուսաստանը բնութագրում է որպես «սպիտակ արջ», իսկ Արևմուտքը՝ որպես «թղթե վագր»՝ փորձելով ցույց տալ, որ միջազգային համակարգում իրական ռազմական և տնտեսական կարողությունները միշտ չէ, որ համապատասխանում են քաղաքական քարոզչության ստեղծած պատկերին։
Նա օրինակ է բերում Ռուսաստանի և Ուկրաինայի պատերազմը, Արևմուտքի կողմից Ուկրաինային ռազմական աջակցությունը և հակաօդային պաշտպանության միջոցների սպառման խնդիրը։ Միաժամանակ անդրադառնում է նաև ԱՄՆ-ի և Իրանի առճակատմանը՝ ընդգծելով ժամանակակից պատերազմի պայմաններում բարձր տեխնոլոգիական զինատեսակների և հատկապես հակահրթիռային համակարգերի արտադրության սահմանափակ հնարավորությունները։
Պետրոսյանի ընդհանուր եզրահանգումն այն է, որ աշխարհը մտել է մեծ վերադասավորումների փուլ, և այդ պայմաններում փոքր պետությունների համար ամենակարևոր ռեսուրսը ոչ թե բարձրագոչ հայտարարություններն են, այլ իրատեսական հետախուզական, ռազմավարական և արտաքին քաղաքական հաշվարկը։
Եվրոպական ուղղությունը՝ փրկությո՞ւն, թե՞ հերթական պատրանք
Հարցազրույցի վերջում Պետրոսյանը բավական կոշտ գնահատական է տալիս նաև Հայաստանի եվրոպական ինտեգրման հեռանկարներին։ Նրա կարծիքով՝ Եվրոպան և Եվրամիությունը ներկայումս գտնվում են խորքային ճգնաժամերի առաջ, իսկ ՆԱՏՕ-ի ապագայի վերաբերյալ ևս ինքը խիստ թերահավատ է։
Այս համատեքստում նա հարցադրում է անում՝ եթե Հայաստանը նույնիսկ ցանկանա անդամակցել Եվրամիությանը, արդյո՞ք Եվրամիությունը պատրաստ կլինի ընդունել Հայաստանին։
Այսպիսով, Վազգեն Պետրոսյանի հարցազրույցի հիմնական ուղերձը հանգում է մեկ մտքի․ Հայաստանի առջև կանգնած գործընթացները չի կարելի գնահատել միայն ճանապարհների, ներդրումների, վարկերի կամ տնտեսական աճի թվերով։ ԹՐԻՓՓ-ի նման նախագծերի իրական նշանակությունը, նրա համոզմամբ, պետք է հասկանալ այն աշխարհաքաղաքական վերադասավորման համատեքստում, որի ընթացքում ԱՄՆ-ը, Չինաստանը, Ռուսաստանը, Իրանը, Թուրքիան և եվրոպական երկրները փորձում են վերաձևավորել տարածաշրջանային ազդեցության քարտեզը։
Եվ այստեղ Հայաստանի համար գլխավոր հարցը ոչ թե այն է, թե ով է կառուցելու ճանապարհը և որքան գումար է դրա վրա ծախսվելու, այլ՝ ո՞վ է վերահսկելու այդ ճանապարհը, ո՞ր շահերն է այն սպասարկելու և ի՞նչ գին է դրա դիմաց վճարելու Հայաստանը։
Հենց այս հարցերի պատասխաններն են, ըստ Պետրոսյանի, որոշելու՝ ԹՐԻՓՓ-ը Հայաստանի համար կդառնա՞ տնտեսական հնարավորություն, թե՞ հերթական աշխարհաքաղաքական թակարդ։
