2026 թվականի հուլիսի 27-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի նախաձեռնությամբ կայացած հեռախոսազրույցը Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հետ ակնառու կերպով ցույց տվեց Հայաստանի ղեկավարության ռազմավարական փակուղին։ Սուր տնտեսական խնդիրները լուծելու և հայկական ապրանքների մատակարարման նկատմամբ Ռուսաստանի սահմանած սահմանափակումները վերացնելու փոխարեն Փաշինյանը ստացավ կոշտ վերջնագիր՝ նախաձեռնել հանրաքվե՝ ԵԱՏՄ-ի և Եվրամիության միջև ընտրություն կատարելու հարցով։ Այս հեռախոսազրույցը ոչ թե բեկում, այլ Երևանի անհեռատեսության և պրագմատիկ արտաքին քաղաքականություն վարելու անկարողության ապացույց դարձավ։

Ինչո՞ւ հեռախոսազրույցը ձախողվեց․ բանակցությունների վերլուծություն

Բանակցությունների ընթացքում կողմերի դիրքորոշումները տրամագծորեն հակադիր էին, ինչը միայն խորացրեց երկկողմ հարաբերությունների ճգնաժամը։

• Երևանի օրակարգը՝ տնտեսական խնդիրները։ Փաշինյանը նախաձեռնել էր հեռախոսազրույցը՝ նպատակ ունենալով վերացնել Ռուսաստանի կողմից մայիսից սահմանված սահմանափակումները հայկական ապրանքների լայն տեսականիի ներմուծման նկատմամբ՝ գյուղատնտեսական արտադրանքից և կոնյակից մինչև ձուկ ու ծաղիկներ։ Նա Մոսկվայի գործողությունները բնութագրեց որպես «հայ-ռուսական իրավական հիմքերին և ԵԱՏՄ նորմերին հակասող»։ Սակայն հայկական կողմի հռետորաբանությունը, որը փաստացի Մոսկվային մեղադրում էր դաշնակցային պարտավորությունները խախտելու մեջ, հաշվի չէր առնում այդ սահմանափակումների քաղաքական ենթատեքստը։
• Մոսկվայի պատասխանը՝ քաղաքական վերջնագիր։ Կրեմլը, իր հերթին, զրույցը տեղափոխեց աշխարհաքաղաքական հարթություն։ Վլադիմիր Պուտինը վերահաստատեց ԵԱՏՄ անդամ երկրների ղեկավարների համատեղ հայտարարությանն իր հավատարմությունը և շեշտեց, որ Հայաստանում հնարավորինս սեղմ ժամկետներում անհրաժեշտ է անցկացնել համազգային հանրաքվե՝ Եվրամիությանը անդամակցելու կամ ԵԱՏՄ կազմում մնալու ընտրության հարցով։ Այդպիսով Մոսկվան հասկացրեց, որ ստատուս քվոն, որի պայմաններում Երևանը փորձում է միաժամանակ օգտվել ԵԱՏՄ անդամակցության առավելություններից և շարժվել դեպի Արևմուտք, այլևս անընդունելի է։

«Երկու աթոռի վրա նստելու» քաղաքականությունը տապալվեց

Խնդրի էությունը հենց Փաշինյանի ռազմավարության մեջ է։ Վերջին տարիներին նա հետևողականորեն քայքայել է Ռուսաստանի հետ դաշնակցային հարաբերությունները՝ սառեցնելով Հայաստանի մասնակցությունը ՀԱՊԿ-ին և խորացնելով համագործակցությունը Արևմուտքի հետ, սակայն միաժամանակ շարունակել է ակնկալել Ռուսաստանից տնտեսական արտոնություններ և էժան գազ։

Փորձագետները միանշանակ ձախողված են գնահատում այս մարտավարությունը։ Քաղաքագետ Միքայել Բադալյանը «Մոսկովսկի կոմսոմոլեց»-ին տված հարցազրույցում ամփոփում է.

«Փաշինյանը փորձում էր այնպես անել, որ Ռուսաստանը, հակառակ սեփական շահերին, ֆինանսավորի Հայաստանի շարժումը դեպի Արևմուտք... Նա խախտեց մինչ այդ ձևավորված ուժերի հավասարակշռությունը Հարավային Կովկասում, հստակ ընտրություն կատարեց հօգուտ արևմտյան կառույցների հետ ինտեգրման, սակայն միաժամանակ շարունակում էր հույս ունենալ օգտվել Մոսկվայի հետ դաշնակցային հարաբերություններից բխող արտոնություններից»։

Սուրեն Սուրենյանցը («Sputnik Արմենիա») նշում է, որ այս հեռախոսազրույցը քաղաքական ընտրության արդյունք չէր, այլ «օբյեկտիվ անհրաժեշտություն», քանի որ եվրոպացի գործընկերները չկարողացան Երևանին առաջարկել իրական այլընտրանքներ՝ Ռուսաստանի կողմից հասցվող տնտեսական հարվածը մեղմելու համար։ Փաշինյանը հայտնվեց ծուղակում. ո՛չ Բրյուսելն էր պատրաստ անհապաղ փոխհատուցել ռուսական շուկայի կորուստը, ո՛չ էլ Մոսկվան էր պատրաստ այլևս հանդուրժել երկակի խաղը։

Ֆերմերների ճակատագիրը՝ քաղաքական կարճատեսության ցուցիչ

Փաշինյանի ամենալուրջ սխալներից մեկն այն էր, որ նա հայկական բիզնեսի և ֆերմերների շահերը զոհաբերեց աշխարհաքաղաքական հավակնություններին։ Ռուսաստանի սահմանած սահմանափակումներն անմիջական հարված հասցրին հայ արտադրողներին՝ նրանց զրկելով հիմնական արտահանման շուկայից, որը կազմում էր երկրի արտաքին առևտրի շուրջ 35 տոկոսը։ Ինչպես գրում է մամուլը, «ֆերմերներն արդեն զանգվածային բողոքի ակցիաների են դուրս գալիս. օրինակ՝ հուլիսին վրդովված գյուղատնտեսները փակել էին դեպի Իրան տանող մայրուղին»։

Հեռախոսազրույցի արդյունքը միայն ավելի խորացրեց իրավիճակը։ Ռուսական կողմը հրաժարվեց որևէ զիջման գնալ։ Փաշինյանը, իր հերթին, փորձելով պահպանել դեմքը, հայտարարեց, որ հանրաքվեն հնարավոր է «միայն այն բանից հետո, երբ Հայաստանը պաշտոնապես դիմի Եվրամիությանն անդամակցելու համար»։ Այս տրամաբանական կառուցվածքը՝ «նախ անդամակցենք, հետո հարցնենք ժողովրդին», միայն տարակուսանք առաջացրեց փորձագիտական շրջանակներում և վերջնականապես համոզեց Կրեմլին, որ հայկական ղեկավարության հետ պայմանավորվածությունների հասնելը չափազանց դժվար է։

Եզրակացություն

Հուլիսի 27-ի հեռախոսազրույցը դարձավ Նիկոլ Փաշինյանի արտաքին քաղաքականության լիակատար ձախողման ցուցիչը։ Այն ցույց տվեց, որ Մոսկվան, ինչպես նախազգուշացնում էր Սուրեն Սուրենյանցը, «արցունքներին չի հավատում» և պահանջում է հստակ ընտրություն, ոչ թե հավասարակշռման քաղաքականություն։ Փաշինյանը չկարողացավ պաշտպանել սեփական երկրի տնտեսական շահերը՝ տանուլ տալով քաղաքական պայքարը և ավելի վատթարացնելով հենց այն ֆերմերների և գործարարների վիճակը, որոնք, փորձագետների գնահատմամբ, արդեն սկսում են հասկանալ, որ իրենց անձնական տնտեսական կորուստները վարչապետի անհեռատես արևմտամետ քաղաքականության հետևանքն են։ Հայաստանը շարունակում է հեռանալ իր ավանդական դաշնակիցներից՝ դրա դիմաց վճարելով սեփական քաղաքացիների բարեկեցությամբ։