ՏԱՍԸ ՏԱՐԻ ԱՆՑ. ՊՊԾ ԳՆԴԻ ԳՐԱՎՈ՞ՒՄ, ԹԵ՞ ՊԱՅՔԱՐ՝ ՀԱՆՈՒՆ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍԻ ԱՊԱԳԱՅԻ
«Джавахкская диаспора России» տելեգրամյան ալիքը հիշեցրեց մի իրադարձության մասին, որը տասը տարի անց շարունակում է մնալ Հայաստանի նորագույն պատմության ամենաողբերգական էջերից մեկը։ Տասը տարի առաջ՝ 2016 թվականի հուլիսի 17-ին, «Սասնա ծռեր» զինված խումբը գրավեց Երևանի ոստիկանության պարեկապահակային ծառայության (ՊՊԾ) գունդը։ Երկու շաբաթ շարունակված դիմակայությունն ավարտվեց միայն հուլիսի 31-ին։
Այդ օրերի ընթացքում զոհվեցին գնդապետ Արթուր Վանոյանը, լեյտենանտ Յուրի Տեփանոսյանը և ոստիկան Գագիկ Մկրտչյանը, տասնյակ ոստիկաններ և քաղաքացիական անձինք ստացան վիրավորումներ: Անցել է տասը տարի, սակայն հուլիսյան այդ օրերի ողբերգականությունը չի պակասել, իսկ տեղի ունեցածի բազմաթիվ հանգամանքներ շարունակում են մնալ հասարակական վերլուծության և քաղաքական գնահատականների առարկա:
Հրապարակման հեղինակները իրավացիորեն ընդգծում են, որ սա անկախ Հայաստանի պատմության ամենածանր ահաբեկչական գործողություններից մեկն էր։ Նրանք նաև հիշեցնում են, որ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գալուց հետո գրավման գործով դատապարտվածների մի մասն ազատ արձակվեց, իսկ նրանցից ոմանք հետագայում կրկին հայտնվեցին իրավապահների ուշադրության կենտրոնում՝ արդեն այլ քրեական գործերով։ Սակայն առավել ուշագրավը բոլորովին այլ հարց է։ Անցել է տասը տարի, կայացվել են դատավճիռներ, գրվել են հազարավոր հոդվածներ, փոխվել են իշխանությունները, բայց մինչ օրս այդպես էլ հստակ պատասխան չկա գլխավոր հարցին՝ իրականում ի՞նչ տեղի ունեցավ 2016 թվականի ամռանը։
ԹՎՈՒՄ Է՝ ԱՄԵՆ ԻՆՉ ՊԵՏՔ Է ՄԻԱՆՇԱՆԱԿ ԼԻՆԵՐ։ Մի խումբ զինված մարդիկ գրավում են ոստիկանական օբյեկտ, քաղաքական պահանջներ առաջադրում, հակադրվում պետությանը, իսկ որոշ ժամանակ անց հանձնվում իշխանություններին։ Սակայն որքան հեռանում ենք 2016 թվականի հուլիսյան իրադարձություններից, այնքան ավելի է խորանում այն զգացողությունը, որ մենք տեսել ենք կատարվածի միայն արտաքին պատյանը։
Այն մարդկանցից մեկը, ով երբեք չի ընդունել իրադարձությունների պաշտոնական վարկածը, Արթուր Համբարձումյանն է։ Ընդ որում, նա այդ դիրքորոշումն ընդունել է ոչ թե տարիներ անց, այլ ՊՊԾ գնդի գրավման առաջին իսկ օրերին։
Նրա խոսքով՝ արդեն այն ժամանակ համոզված էր, որ կատարվողը գործող իշխանությունների կազմակերպած արկածախնդրություն է։
Համբարձումյանը հիշում է, որ դեպքերի սկսվելուց մի քանի օր անց հայտարարվեց «Սասնա ծռերին» աջակցելու հերթական հանրահավաքի մասին։ Այդ ժամանակ նրան զանգահարեց Արայիկ Հարությունյանը և հարցրեց՝ պատրաստվո՞ւմ է մասնակցել։
Պատասխանը բացասական էր։
Ավելին, Համբարձումյանի խոսքով, իր խորհրդով հանրահավաքին չմասնակցեցին նաև Գյումրիի «Քաղաքացիական պայմանագիր» կառույցի ներկայացուցիչները։
Մի քանի տարի անց նա հանդիպեց զինված խմբի առաջնորդներից մեկին՝ Պավել Մանուկյանին։ Հանդիպումը տեղի ունեցավ Արթուր Հակոբյանի տանը, ներկա էր նաև Լևոն Հովսեփյանը։
«Ասացի, որ համարյա կասկած չունեմ, որ ինքը անկեղծ է, և չի համագործակցել իշխանությունների հետ, հակառակ դեպքում, տղային հետը չէր տանի: Բայց, որ դա կազմակերպվել է իշխանությւոնների կողմից, արդեն ակնհայտ է նույնիսկ սովորական քաղաքացիների համար: Հետևապես, պետք է հրապարակայնորեն ընդունել տեղի ունեցածը:»։
Համբարձումյանի խոսքով՝ որոշ ժամանակ անց Պավել Մանուկյանն իսկապես սկսեց բացահայտել 2016 թվականի հուլիսյան իրադարձությունների մինչ այդ անհայտ որոշ հանգամանքներ։
ՍԱԿԱՅՆ ԱՄԵՆԱՀԵՏԱՔՐՔԻՐԸ ՆՐԱ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԵՆ՝ ՀԱՏՈՒԿ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ԴԵՐԻ ՄԱՍԻՆ։ Մի քանի ամիս առաջ նա այս թեման քննարկել է ԱԱԾ նախկին տնօրեն Արթուր Վանեցյանի հետ։
Զրույցի ընթացքում Վանեցյանը նրան մեղադրել է այն բանում, որ նա ամենուր հատուկ ծառայությունների ձեռագիր է տեսնում, այդ թվում՝ նաև ՊՊԾ գնդի գրավման գործում։
Այդ ժամանակ Համբարձումյանը հիշեցրել է վաղուց շրջանառվող տեղեկությունը, ըստ որի՝ գրավման օրը, այսպես կոչված, «չեզոք դարպասների» մոտ հանդիպել էին Վարուժան Ավետիսյանն ու այն ժամանակվա ԱԱԾ տնօրեն Գեորգի Կուտոյանը։
«Ասում եմ,- Արթուր, գրավման օրը, նեյտռալկա կոչվող դարպասների մոտ հանդիպել են Վարուժան Ավետիսյանն ու ՀՀ ԱԱԾ այն ժամանակվա տնօրեն Գեորգի Կուտոյանը: Դու ընդհանրապե ստեղյա՞կ ես: Ասում է,- ես այդտեղ եմ եղել, - ու ժպտում է»։
Դրանից Համբարձումյանը եզրակացնում է մի բան, որը ձևակերպում է միանգամայն հստակ.
«ՊՊԾ գնդի գրավումը կարզակերպված է եղել ՀՀ ԱԱԾ-ի կողմից՝ Սերժիկի բարձր հովանու ներքո: Թեման՝ հողերի հանձնման հետաձգումն էր։»։
Այս եզրակացության հետ կարելի է համաձայնել կամ չհամաձայնել։ Սակայն եթե նույնիսկ այն դիտարկենք որպես վարկած, անխուսափելիորեն առաջանում է հաջորդ հարցը՝ ինչո՞ւ։
ՀԵՆՑ ԱՅՍՏԵՂ Է, ՄԵՐ ԿԱՐԾԻՔՈՎ, ՈՐ ՊԵՏՔ Է ՓՆՏՐԵԼ 2016 ԹՎԱԿԱՆԻ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԲԱՆԱԼԻՆ։
2014 թվականի Մայդանից հետո Մոսկվայում հիանալի հասկանում էին, որ Ուկրաինան հետխորհրդային տարածքի լայնածավալ աշխարհաքաղաքական վերաձևավորման միայն առաջին փուլն էր։ Հաջորդ ռազմավարական կարևոր տարածաշրջանը անխուսափելիորեն դառնալու էր Հարավային Կովկասը։
Այս պայմաններում Կրեմլը շահագրգռված էր հնարավորինս արագ կարգավորել Ղարաբաղյան հակամարտությունը։ Ոչ թե այն պատճառով, որ Մոսկվան հանկարծ որոշել էր հանդես գալ որպես անշահախնդիր խաղաղարար, այլ որովհետև չկարգավորված հակամարտությունը ստեղծում էր տարածաշրջանի ապագա ապակայունացման իդեալական հիմք։
Հենց դրանով էլ բացատրվում է ռուսական դիվանագիտության կտրուկ ակտիվացումը 2015–2016 թվականներին։
Այսպես կոչված «Լավրովի պլանը» ոչ միայն հայ-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորման փորձ էր։ Այն ավելի լայն ռազմավարության բաղկացուցիչ մասն էր՝ ուղղված Հարավային Կովկասում կայունության պահպանմանը՝ սպասվող աշխարհաքաղաքական ցնցումների պայմաններում։
Միևնույն ժամանակ այդ ծրագիրը ձեռնտու չէր ոչ միայն Հայաստանին։ Իրականում իրավիճակը շատ ավելի բարդ էր։
Շուշիի մեդիաֆորումում ելույթ ունենալիս Իլհամ Ալիևը փաստացի ընդունեց, որ միջնորդները պարտադրում էին կարգավորման այնպիսի տարբերակ, որը նախատեսում էր Լեռնային Ղարաբաղին հարակից շրջանների փոխանցում՝ դրա կարգավիճակի շուրջ բանակցային գործընթացի պահպանման դիմաց։
Այլ կերպ ասած՝ փոխզիջումը ձեռնտու չէր նաև Բաքվին։
Սերժ Սարգսյանը չէր ցանկանում վերադարձնել շրջանները։ Ալիևը չէր ցանկանում պահպանել Արցախի կարգավիճակի շուրջ միջազգային բանակցային գործընթացը։ Արդյունքում երկու առաջնորդների շահերը որոշակի փուլում օբյեկտիվորեն համընկան։
Երկուսն էլ շահագրգռված էին ժամանակ ձգելով։
Երկուսն էլ շահագրգռված էին կանխել Մոսկվայի կողմից առաջ մղվող սցենարի իրականացումը։ Մեկը՝ հրահրելով 2016-ի ապրիլյան պատերազմը, մյուսը՝ կազմակերպելով ՊՊԾ գնդի գրավումը։
ԱՅԴ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ ՍԵՐԺ ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ ՓԵՍԱ ՄԻՔԱՅԵԼ ՄԻՆԱՍՅԱՆԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ՏԱԿ ԳՏՆՎՈՂ ԶԼՄ-ՆԵՐԸ ԼԱՅՆԱԾԱՎԱԼ ԱՐՇԱՎ ՍԿՍԵՑԻՆ՝ ՈՒՂՂՎԱԾ ԱՅՍՊԵՍ ԿՈՉՎԱԾ «ԼԱՎՐՈՎԻ ՊԼԱՆԻ» ԴԵՄ։
Ամենահետաքրքիրն այն է, որ իր էությամբ այդ ծրագիրը գրեթե ոչնչով չէր տարբերվում այն կարգավորման սկզբունքներից, որոնք տարիներ շարունակ առաջ էին մղում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի երեք համանախագահները՝ Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ն և Ֆրանսիան։
Սակայն հայ ժողովրդին առաջարկվում էր այն ընկալել բացառապես որպես ռուսական նախաձեռնություն։ Ոչ թե որպես երկարամյա բանակցային գործընթացի շարունակություն, այլ որպես Հայաստանին միակողմանի զիջումներ պարտադրելու Մոսկվայի փորձ։
Պատահակա՞ն էր դա։ Դժվար թե։
Եթե ուշադիր դիտարկենք Սերժ Սարգսյանի քաղաքական ուղին, ապա ակնհայտ է դառնում, որ այն ձևավորվել էր դեռևս 2016 թվականի հուլիսյան իրադարձություններից շատ առաջ։
2009 թվականի ֆուտբոլային դիվանագիտությունը։
Սահմանադրական բարեփոխումները։
Տարածաշրջանում Ռուսաստանի դիրքերի հետևողական թուլացումը։
Հայ-թուրքական և հայ-ադրբեջանական օրակարգերը այնպիսի հարթակներ տեղափոխելու փորձերը, որտեղ Մոսկվայի ազդեցությունը սահմանափակված կլիներ։
Այս ամենը զարմանալիորեն համահունչ է այն գործընթացներին, որոնց ականատեսն ենք այսօր։
ԸՍՏ ԷՈՒԹՅԱՆ՝ ԽՈՍՔԸ ՆՈՒՅՆ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ԷՐ։
Դրա նպատակը Հարավային Կովկասից Ռուսաստանի աստիճանական դուրսմղումն էր, Ադրբեջանն ու Թուրքիան կապող տրանսպորտային միջանցքի ստեղծումը, իսկ ավելի լայն իմաստով՝ Արևելք–Արևմուտք միջանցքի ձևավորումը արևմտյան ուժային կենտրոնների քաղաքական և տնտեսական վերահսկողության ներքո։
Այսօր այդ նախագիծն իրականացվում է արդեն այլ անվան տակ։ Այսօր այն կոչվում է TRIPP։
Սակայն եթե մի կողմ դնենք նոր անվանումներն ու դիվանագիտական հռետորաբանությունը, դժվար է չնկատել այն շարունակականությունը, որը գոյություն ունի դեռևս XX դարի 90-ականների վերջից սկսված բազմաթիվ գործընթացների և այսօր կատարվողի միջև։
Այս տրամաբանության շրջանակում և՛ 2016 թվականի ապրիլյան պատերազմը, և՛ ՊՊԾ գնդի գրավումը, և՛ դրան հաջորդած ներքաղաքական գործընթացները պատահաբար առաջացած ճգնաժամեր չեն, այլ ներկայացնում են տարածաշրջանի ապագայի համար մղվող պայքարի տարբեր դրվագներ։ Պայքար, որի ընթացքում Ռուսաստանը փորձում էր պահպանել իր ազդեցությունը՝ հակամարտության կարգավորման միջոցով։ Պայքար, որի ընթացքում Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքական էլիտաները ձգտում էին խափանել իրենց պարտադրվող փոխզիջումը։ Պայքար, որի հետևանքները Հարավային Կովկասը շարունակում է զգալ մինչև այսօր։
ԵԹԵ ԴԻՏԱՐԿԵՆՔ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՋՈՐԴԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ, ԱՊԱ TRIPP-Ը ՈՉ ԹԵ ՆՈՐ ԳՈՐԾԸՆԹԱՑԻ ՍԿԶԲ Է, ԱՅԼ՝ ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍԻ ԵՐԿԱՐԱՏԵՎ ՎԵՐԱՁԵՎԱՎՈՐՄԱՆ ԵԶՐԱՓԱԿԻՉ ՓՈՒԼ։
Այդ պատճառով այսօր առանձնապես կարևոր է ոչ միայն հիշել տասը տարի առաջ զոհված ոստիկաններին։ Նրանց մահը ողբերգություն է, որը երբեք չպետք է մոռացվի։
Սակայն ոչ պակաս կարևոր է հասկանալ նաև այն ժամանակաշրջանի քաղաքական համատեքստը, որի պայմաններում տեղի ունեցան այդ իրադարձությունները։
