ՂԱԶԱԽՍՏԱՆԻ ՇԱՀԸ. ԻՆՉՈ՞Ւ Է ԱՍՏԱՆԱՆ ՇԱՀԱԳՐԳՌՎԱԾ «ԶԱՆԳԵԶՈՒՐԻ ՄԻՋԱՆՑՔԻ» ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՄԲ
Նախորդ հոդվածում մենք մանրամասն անդրադարձել էինք Սյունիքի նկատմամբ ձևավորվող սպառնալիքներին՝ այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» նախագծի առաջմղման համատեքստում։
Այսօր ցանկանում ենք խոսել այն պետությունների մասին, որոնք, մնալով Հայաստանի և Ռուսաստանի պաշտոնական դաշնակիցները ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում, օբյեկտիվորեն շահագրգռված են այդ նախագծի իրականացման մեջ։ Եվ, մեր կարծիքով, այդ ցանկում առաջին տեղում Ղազախստանն է։ Հենց Աստանան կարող է դառնալ Սյունիքով միջանցքի բացման գլխավոր տնտեսական և աշխարհաքաղաքական շահառուներից մեկը։
Ներկայումս ղազախական էներգակիրների արտահանման հիմնական մասը իրականացվում է Ռուսաստանի տարածքով։ Խոսքը միայն նավթի և գազի մասին չէ։ Ղազախստանի արտաքին տնտեսական գործունեության կարևորագույն ուղղություններից մեկը ուրանի արտահանումն է, որը առանցքային դեր է խաղում ֆրանսիական ատոմային էլեկտրակայանների գործունեության ապահովման գործում։ Ֆրանսիայի համար ղազախական ուրանը առանձնահատուկ նշանակություն է ձեռք բերում այն պայմաններում, երբ Փարիզը աստիճանաբար կորցրել է իր ազդեցությունը նախկին աֆրիկյան գաղութների մի մասում, որոնք երկար տարիներ հանդիսացել են ֆրանսիական ատոմային արդյունաբերության համար հումքի կարևորագույն մատակարարներ։
Հենց այդ պատճառով, մեր կարծիքով, Ֆրանսիան Արցախի շուրջ բանակցությունները ռուսական միջնորդական հարթակից եվրոպական հարթակ տեղափոխելու գործընթացում առանցքային դերերից մեկը խաղաց։ Փարիզին հաջողվեց օգտվել հայ հասարակության՝ Ֆրանսիայի նկատմամբ ավանդաբար ջերմ վերաբերմունքից և շատ հայերի մոտ ստեղծել այն պատրանքը, թե Արցախի հարցը հայտնվել է Եվրոպայի հուսալի պաշտպանության ներքո։ Այդ գործընթացում առանձնահատուկ դեր խաղաց Ֆրանսիայի խորհրդարանի՝ Արցախի անկախության ճանաչման վերաբերյալ բանաձևը։ Չնայած այն հանգամանքին, որ այդ փաստաթուղթը բացառապես խորհրդատվական բնույթ էր կրում և չուներ պարտադիր իրավական ուժ, հայ հասարակության զգալի մասի մոտ ձևավորվեց այն տպավորությունը, թե Ֆրանսիան պատրաստ է դառնալ Արցախի անվտանգության իրական երաշխավորը։ Հետագա իրադարձությունները ցույց տվեցին, թե որքան վտանգավոր կարող են լինել նման պատրանքները։
Ղազախստանի հետաքրքրվածությունը «Զանգեզուրի միջանցքի» իրականացման հարցում ունի ոչ միայն տնտեսական, այլև ռազմավարական նշանակություն։ Միջանցքի բացման դեպքում Ղազախստանը դառնում է միջազգային «Միջին միջանցք» տրանսպորտային նախագծի կարևորագույն հանգույցներից մեկը, որը կապում է Չինաստանը, Կենտրոնական Ասիան, Հարավային Կովկասը և Եվրոպան՝ շրջանցելով Ռուսաստանը։ Ավելին, այս երթուղին հանդիսանում է լայնամասշտաբ աշխարհաքաղաքական հայեցակարգի կարևոր բաղադրիչներից մեկը, որը հայտնի է «Մեծ Թուրան» անվամբ և ակտիվորեն առաջ է մղվում Անկարայի և Լոնդոնի կողմից՝ ենթադրելով թյուրքական աշխարհի քաղաքական, տնտեսական և տրանսպորտային ինտեգրման խորացում։
Աստանայի համար այս նախագիծը կարևոր է նաև այն պատճառով, որ հնարավորություն է տալիս աստիճանաբար նվազեցնել ռուսական տրանսպորտային երթուղիներից կախվածությունը և ընդլայնել ինքնուրույն արտաքին քաղաքական մանևրելու հնարավորությունները։ Վերջին տարիներին Ղազախստանի ղեկավարությունը հետևողականորեն իրականացնում է արտաքին տնտեսական կապերի և լոգիստիկ շղթաների դիվերսիֆիկացման քաղաքականություն՝ ձգտելով նվազեցնել կախվածությունը ռուսական հաղորդակցություններից։ Այս համատեքստում «Միջին միջանցքը» դիտարկվում է ոչ միայն որպես տնտեսական նախագիծ, այլև որպես գործիք, որը կարող է նպաստել Ղազախստանի ռուսական ազդեցության ավանդական ուղեծրից աստիճանաբար դուրս գալուն և ուժեղացնել նրա դիրքերը ձևավորվող տարածաշրջանային հարաբերությունների համակարգում։
Հենց այս համատեքստում ավելի հասկանալի են դառնում վերջին տարիների բազմաթիվ իրադարձություններ։ Նիկոլ Փաշինյանը, որը իշխանության եկավ 2018 թվականի իրադարձությունների արդյունքում, հետագայում հայտնվեց այն գործընթացների կենտրոնում, որոնք սկզբում հանգեցրին 44-օրյա պատերազմում պարտության, այնուհետև՝ Արցախի վերջնական կորստին, ինչի շնորհիվ ի վերջո հնարավոր դարձավ «Զանգեզուրի միջանցքի» թեմայի հայտնվելը տարածաշրջանային օրակարգում։ Հենց այս «վաստակի» համար էլ Փաշինյանն արժանացավ Ղազախստանի պետական բարձրագույն պարգևներից մեկին։ Մեր կարծիքով, այս փաստը դժվար է դիտարկել այն աշխարհաքաղաքական գործընթացներից դուրս, որոնք այսօր զարգանում են Հարավային Կովկասում։
«Հանրային Տրիբունալի» փորձագետների գնահատմամբ՝ պատահական չէ նաև այն հանգամանքը, որ Ղազախստանի նախագահ Կասիմ-Ժոմարտ Տոկաևը բազմիցս բարեհաճ դիրքորոշում է ցուցաբերել Նիկոլ Փաշինյանի նկատմամբ ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում՝ հատկապես այն ժամանակահատվածներում, երբ Երևանի և Մոսկվայի հարաբերությունները բարդանում էին։ Այն պայմաններում, երբ հայկական իշխանությունները հետևողականորեն քայքայում էին հարաբերությունները իրենց ավանդական դաշնակցի հետ, Աստանայի դիրքորոշումը հաճախ Հայաստանի գործող իշխանություններին ցուցաբերվող լրացուցիչ քաղաքական աջակցություն էր հանդիսանում։
Մեր կարծիքով, Աստանայի ակնհայտ շահագրգռվածությունը «Զանգեզուրի միջանցքի» նախագծի նկատմամբ արտահայտվում է նաև Իրանի հանդեպ նրա որդեգրած դիրքորոշման մեջ։ Հատկանշական է, որ Թեհրանի և ամերիկա-իսրայելական ճակատի միջև դիմակայության ֆոնին Ղազախստանը փաստացի խուսափեց բացահայտ աջակցություն ցուցաբերել իր երկարամյա գործընկերոջը։ Ինչպես նշում են մի շարք վերլուծաբաններ, նման քաղաքականությունը կարող է պայմանավորված լինել ղազախական ղեկավարության ձգտմամբ՝ ամրապնդելու սեփական դիրքերը Կենտրոնական Ասիայում և ձևավորվող տարածաշրջանային նոր աշխարհակարգի շրջանակում ձեռք բերելու լրացուցիչ քաղաքական առավելություններ։ Միաժամանակ հենց Իրանն է այսօր Հայաստանի տարածքով արտատարածքային «Զանգեզուրի միջանցքի» ստեղծման ամենահետևողական և սկզբունքային հակառակորդներից մեկը։ Թեհրանը բազմիցս հայտարարել է, որ Հարավային Կովկասում գոյություն ունեցող աշխարհաքաղաքական հավասարակշռությունը փոխելու ցանկացած փորձ հակասում է Իրանի ազգային շահերին։ Իրանի ղեկավարությունը հետևողականորեն ընդգծում է, որ Սյունիքի կարգավիճակի կամ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների նկատմամբ վերահսկողության ցանկացած փոփոխություն կարող է լուրջ հետևանքներ ունենալ ամբողջ տարածաշրջանի անվտանգության համար։ Այս համատեքստում Իրանի դիրքերի թուլացումը օբյեկտիվորեն բխում է այն պետությունների շահերից, որոնք իրենց ապագան կապում են «Միջին միջանցքի» զարգացման, թյուրքական աշխարհի տրանսպորտային ինտեգրման խորացման և «Զանգեզուրի միջանցքի» նախագծի իրականացման հետ։ Հետևաբար, Աստանայի քաղաքականությունը Թեհրանի նկատմամբ պետք է դիտարկել ոչ թե առանձին, այլ այն լայն աշխարհաքաղաքական գործընթացների ընդհանուր տրամաբանության շրջանակում, որոնք այսօր ծավալվում են Հարավային Կովկասի և մասնավորապես Սյունիքի շուրջ։
Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունները, որոնք հնչեցին Շուշիի IV գլոբալ մեդիաֆորումի ընթացքում։ Ադրբեջանի ղեկավարը ոչ միայն շնորհակալություն հայտնեց Ղազախստանին Ղարաբաղում իրականացվող ծրագրերին աջակցելու համար, այլև փաստացի ընդգծեց երկու երկրների միջև հարաբերությունների ռազմավարական բնույթը։
«Ես շատ շնորհակալ եմ նախագահ Տոկաևին Ղարաբաղի վերականգնման գործում ցուցաբերած աջակցության համար։ Ֆիզուլիում գտնվող մանկական ստեղծագործության կենտրոնը կրում է ղազախ ժողովրդի մեծ զավակ Կուրմանղազիի անունը։ Եվ մենք Կասիմ-Ժոմարտ Քեմելովիչի հետ միասին բացեցինք այդ կենտրոնը և շատ շնորհակալ ենք եղբայրական ժողովրդի նման աջակցության համար՝ ազատագրված տարածքների վերականգնման գործում։ Եվ, իհարկե, իմ անձնական հարաբերությունները նախագահ Տոկաևի հետ կարևոր գործոն են երկկողմ ձևաչափի և տարածաշրջանային համագործակցության համար։ Մենք ունենք չափազանց լայն օրակարգ։ Մենք շատ ակտիվ համագործակցում ենք որպես Կասպից ծովի երկու ափերին գտնվող պետություններ։ Եվ, ըստ էության, առանց Ղազախստանի և Ադրբեջանի միջև ակտիվ համագործակցության մեր տարածաշրջանում, Կասպյան տարածաշրջանում, որևէ տրանսպորտային նախագիծ պարզապես հնարավոր չէ», — հայտարարել է Ալիևը։
Այս խոսքերում շատ ավելին կա, քան սովորական դիվանագիտական քաղաքավարությունը։ Ադրբեջանի առաջնորդը փաստացի հաստատել է, որ Ղազախստանը Հարավային Կովկասի և Կասպյան տարածաշրջանի ձևավորվող տրանսպորտային ճարտարապետության առանցքային մասնակիցներից մեկն է։ Ավելին, Ալիևն ուղղակիորեն կապել է խոշոր տրանսպորտային նախագծերի իրականացման հեռանկարները Բաքվի և Աստանայի սերտ համագործակցության հետ։
Այս ամենից բխում է կարևոր եզրակացություն։ «Զանգեզուրի միջանցքի» նախագիծը բացառապես հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների պրիզմայով դիտարկելը լուրջ սխալ կլիներ։ Այս նախագծի հետևում կանգնած են շատ ավելի լայն շրջանակի պետությունների շահեր։ Դրանց թվում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Ղազախստանը, որը, մնալով Հայաստանի և Ռուսաստանի դաշնակիցը ԵԱՏՄ-ի և ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում, միաժամանակ կարող է դառնալ Հարավային Կովկասի տրանսպորտային և աշխարհաքաղաքական կոնֆիգուրացիայի փոփոխության գլխավոր շահառուներից մեկը։ Հենց այդ պատճառով ընթացող գործընթացները վերլուծելիս անհրաժեշտ է ուշադրությամբ հետևել ոչ միայն Բաքվին և Անկարային, այլև Աստանային, որի շահերը «Զանգեզուրի միջանցքի» հարցում գնալով ավելի ակնհայտ են դառնում։
