ՄԱՐՏԻ 1-Ի ԳՈՐԾԸ՝ ՉՊԱՏԱՍԽԱՆՎԱԾ ՀԱՐՑԵՐԻ, ԼՌՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՇԱՀԱՐԿՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐԱՆՔՈՒՄ
Արթուր Համբարձումյանը Մարտի 1-ի գործի շուրջ վերջին զարգացումները դիտարկում է որպես Հայաստանի քաղաքական իրականության հերթական դրսևորում, երբ շուրջ երկու տասնամյակ անց այդ թեման շարունակում է մնալ ոչ միայն իրավական, այլև քաղաքական պայքարի հիմնական գործիքներից մեկը։
Նրա ուշադրությունը հատկապես գրավել է այն հանգամանքը, որ Մարտի 1-ի գործի շրջանակում մեղադրանքներ են առաջադրվել նաև արդեն մահացած անձանց՝ նախկին ոստիկանապետ Հայկ Հարությունյանին և Ազգային անվտանգության ծառայության նախկին տնօրեն Գորիկ Հակոբյանին։ Համբարձումյանի համոզմամբ՝ սա ցույց է տալիս այն աբսուրդային իրավիճակը, որում հայտնվել է Հայաստանի քաղաքական դաշտը․ մի կողմից՝ տարիներ շարունակ խոսվում է Մարտի 1-ի ամբողջական բացահայտման մասին, մյուս կողմից՝ բազմաթիվ առանցքային հարցեր շարունակում են մնալ անպատասխան։
Նա հիշեցնում է, որ հենց Մարտի 1-ի թեման էր Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական վերելքի կարևորագույն հենասյուներից մեկը։ 2018 թվականին իշխանության եկած քաղաքական ուժը խոստանում էր բացահայտել այդ իրադարձությունները, գտնել մեղավորներին և վերականգնել արդարությունը։ Սակայն, ըստ Համբարձումյանի, իշխանության գալուց հետո այդ սկզբունքային դիրքորոշումները փոխվեցին։
Նա հիշեցնում է նաև, որ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ձևավորման սկզբնական շրջանում հնչում էին շատ ավելի կոշտ գնահատականներ՝ կապված Մարտի 1-ի ժամանակ պետական պաշտոններ զբաղեցրած անձանց քաղաքական պատասխանատվության հետ։ Բայց հետագայում, նրա խոսքով, իշխանության վերաբերմունքը մի շարք նախկին համակարգի ներկայացուցիչների նկատմամբ դարձավ ավելի մեղմ։
Համբարձումյանը հարց է բարձրացնում՝ ինչո՞ւ հանրային քննարկման առարկա չեն դառնում այն անձինք և կազմակերպությունները, որոնք նախկինում կապվել են Մարտի 1-ի իրադարձությունների ժամանակաշրջանի իշխանական համակարգի հետ։ Նա հիշատակում է, մասնավորապես, Գագիկ Սարգսյանին՝ հայտնի որպես «Սպեցնազի Գագո», ինչպես նաև Օգանովսկու անունը՝ նշելով, որ նրանց հետ կապված կազմակերպությունների ֆինանսական պարտավորությունների և վարկային պատմությունների վերաբերյալ հարցերը, իր գնահատմամբ, չեն ստացել անհրաժեշտ քաղաքական և լրագրողական արձագանք։
Համբարձումյանի հիմնական հարցադրումն այն է, թե ինչու նույն չափանիշները չեն կիրառվում բոլորի նկատմամբ։ Եթե տարիներ շարունակ Մարտի 1-ը ներկայացվել է որպես պետական հանցագործության բացահայտման գործընթաց, ապա ինչո՞ւ չեն քննարկվում նաև այն մարդկանց հնարավոր դերակատարումները, որոնք այդ ժամանակ զբաղեցնում էին առանցքային պաշտոններ կամ կապված էին ուժային կառույցների հետ։
Նա անդրադառնում է նաև Ազգային անվտանգության ծառայության հնարավոր դերակատարության հարցին՝ հիշատակելով նախկինում շրջանառված տարբեր վարկածներ և հայտարարություններ։ Նրա խոսքով՝ եթե հասարակությունը ցանկանում է ստանալ Մարտի 1-ի ամբողջական պատկերը, ապա պետք է պատասխաններ լինեն ոչ միայն քաղաքական ընդդիմախոսների, այլև ուժային համակարգերի գործունեության վերաբերյալ։
Համբարձումյանը զուգահեռներ է անցկացնում նաև 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի ողբերգության հետ՝ նշելով, որ այդ գործի շուրջ ևս բազմաթիվ հարցեր տարիներ շարունակ մնացել են հանրային քննարկման կենտրոնում։ Նա հարց է բարձրացնում՝ ինչպես կարող էր զինված խումբը հասնել Ազգային ժողովի դահլիճ, եթե պետական անվտանգության համակարգը լիարժեք վերահսկողություն էր իրականացնում։
Նրա խոսքով՝ նույն տրամաբանությամբ պետք է հարցեր ուղղվեն նաև նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաներին՝ այդ թվում Սերժ Սարգսյանին, որը տարբեր տարիներին ղեկավարել է երկրի անվտանգության համակարգը, ինչպես նաև Մարտի 1-ի քաղաքական գործընթացների առանցքային դերակատարներին։
Անդրադառնալով Մարտի 1-ի քաղաքական պատասխանատվությանը՝ Համբարձումյանը նշում է, որ հանրային դաշտում հաճախ շրջանցվում են որոշ անուններ։ Նա առանձնացնում է Սերժ Սարգսյանին և Հովիկ Աբրահամյանին՝ պնդելով, որ նրանց գործունեության վերաբերյալ ևս պետք է հնչեն հստակ հարցադրումներ։
Նա անդրադառնում է նաև ընդդիմադիր դաշտին՝ մասնավորապես «Ուժեղ Հայաստան» նախաձեռնությանը՝ հարցնելով, թե ինչու նախընտրական շրջանում այդ ուժի ներկայացուցիչները, իր կարծիքով, բավարար ուշադրություն չեն դարձրել Մարտի 1-ի, նախկին իշխանությունների գործունեության և գործող իշխանության որոշումների վերաբերյալ մի շարք կարևոր հարցերի։
Արթուր Համբարձումյանի հիմնական ուղերձն այն է, որ Հայաստանի քաղաքական համակարգում ձևավորվել է մի իրավիճակ, երբ տարբեր իշխանությունների միջև առկա հակասությունները հաճախ ստվերում են իրական պատասխանատվության հարցը։ Նրա համոզմամբ՝ եթե հասարակությունը ցանկանում է հասնել ճշմարտության, ապա հարցերը պետք է ուղղվեն բոլորին՝ անկախ նրանից՝ նրանք նախկին իշխանություն են, ներկա իշխանություն, թե քաղաքական նոր ուժեր։
Մարտի 1-ը շարունակում է մնալ Հայաստանի նորագույն պատմության ամենացավոտ էջերից մեկը։ Սակայն դրա ամբողջական գնահատականը հնարավոր կլինի միայն այն դեպքում, երբ քաղաքական շահերից վեր կդրվի բոլոր հանգամանքների անկողմնակալ ուսումնասիրությունը, իսկ պատասխանները կպահանջվեն ոչ թե ընտրովի, այլ բոլոր դերակատարներից։
