«ԴՈՄԻՆՈՅԻ ԷՖԵԿՏԸ»․ ԻՆՉՊԵՍ ԵԱՏՄ-ԻՑ ԴՈՒՐՍ ԳԱԼԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԿԴԱՐՁՆԻ ԱՆԱՊԱՏ

Արդեն քառորդ դար է, ինչ Հայաստանը գտնվում է մշտական փորձադաշտի կարգավիճակում։ Ընդ որում՝ փորձարարական «ճագարների» դերում հանդես են գալիս հենց երկրի քաղաքացիները, իսկ «լաբորանտները» փոխվում են նախանձելի պարբերականությամբ, սակայն արդյունքը միշտ նույնն է՝ պետությունը հիշեցնում է հիվանդի, որի ախտորոշումն արդեն վաղուց տրվել է, բայց բուժումը դեռ չի սկսվել։

Սկզբում Հայաստանը նախագահական հանրապետություն էր։ Հետո, 2015 թվականին, Սարգսյանը, ոգեշնչվելով, հավանաբար, «եվրոպական պառլամենտարիզմի» օրինակներով կամ, ավելի հավանական է, ստանալով համապատասխան նախագիծն ու հրահանգները արևմտյան հովանավորներից, որոշեց, որ անձամբ իր համար ավելի հարմար է լինել վարչապետ, քան նախագահ։ Չէ՞ որ Սահմանադրությունը կարելի է վերաշարադրել դպրոցական տետրի պես՝ միայն թե պատճառ լինի։

2015 թվականի դեկտեմբերի 6-ի հանրաքվեն անցկացվեց «նախագահի պաշտոնի ապաքաղաքականացման» կարգախոսի ներքո, ինչը գործնականում նշանակում էր միայն մեկ բան՝ նախապատրաստվում էր հարմարավետ պաշտոն այն պահի համար, երբ կավարտվեն նախագահական ժամկետները։

Եվ հենց այստեղ սկսվեց գլխավոր ներկայացումը։ Սարգսյանը հրապարակավ երդվում էր, որ նույնիսկ տեսականորեն չի հավակնի վարչապետի պաշտոնին՝ հայտարարելով, թե բարեփոխումները նախատեսված են ոչ թե իր, այլ ապագա սերունդների համար։ Ժողովուրդը, պետք է խոստովանել, հավատաց այդ հեքիաթին․ ո՞վ չի ցանկանում հավատալ լավ ապագային։

Սակայն արդեն 2018 թվականի ապրիլին, երբ ավարտվեցին նախագահական լիազորությունները, Սերժ Սարգսյանը ցույց տվեց իր իրական դեմքը․ առաջադրեց իր թեկնածությունը կառավարության ղեկավարի պաշտոնում, իսկ խորհրդարանը, հնազանդորեն «կողմ» քվեարկելով, հաստատեց նրան։

Եվ հենց այս խաբեությունն էլ դարձավ «թավշյա հեղափոխության» հրահրիչ ձգանը, որի ալիքը Նիկոլ Փաշինյանին քաղաքական գագաթ բարձրացրեց։ Դա քաղաքական քայլ չէր․ դա վերահսկվող իշխանափոխության ներկայացում էր, որտեղ հանդիսատեսին թվում էր, թե դիտում է երջանիկ ավարտով դրամա, մինչդեռ իրականում նրանց սովորական կեղծիք էր ցուցադրվում։

Ֆորմալ առումով Հայաստանը դարձավ խորհրդարանական հանրապետություն, բայց իրականում պարզապես փոխեց ցուցանակը։ Մեկ կուսակցության գերիշխանությունը՝ լինի նախկին Հանրապետական կուսակցությունը, թե ներկայիս «Քաղաքացիական պայմանագիրը», մնաց նույնը։ Պարզապես այժմ վարչապետը, ամուր բռնելով իշխանության լծակները, դրանք պահում է նույնիսկ ավելի ամուր, քան նախկին նախագահները, և միևնույն ժամանակ որևէ անձնական պատասխանատվություն չի կրում հնարավոր աղետների դեպքում, որովհետև պատասխանատվությունը «կոլեկտիվ» է՝ տարածված ամբողջ կառավարության վրա։

Այսինքն՝ ինչպես դեռ սահմանադրական հանրաքվեից առաջ շատ փորձագետներ զգուշացնում էին , Սերժ Սարգսյանը քանդեց անձնական պատասխանատվության համակարգը՝ դրա փոխարեն ստեղծելով խմբակային անպատասխանատվության մեխանիզմ։

Սակայն ամենազավեշտալին, իհարկե, ոչ թե այս ապարատային վերադասավորումներն են, այլ այն, թե ինչպես է իշխանությունը փորձում համոզել ժողովրդին, որ տնտեսությունն աճում է, մինչդեռ մարդկանց գրպաններից անհետանում են վերջին մանրադրամները։

Ի՞նչն է իրականում Փաշինյանը կոչում «տնտեսական աճ»։ Իրականում այդ ամբողջ աճը հիմնված է երկու հիմնական գործոնի վրա՝ Ռուսաստանից Հայաստան տեղափոխված ռելոկանտների, որոնք իրենց հետ բերեցին ֆինանսական միջոցներ և ՏՏ հմտություններ, և Ռուսաստանի դեմ կիրառվող պատժամիջոցները շրջանցելու նպատակով Հայաստանի տարածքով իրականացվող տարանցիկ առևտրի վրա։

Սակայն սա զարգացում չէ։ Սա պատահական տնտեսական կոնյունկտուրա է, որը կարող է անհետանալ ավելի արագ, քան նախընտրական խոստումները։ Օտարերկրյա ուղիղ ներդրումները վերամշակող արդյունաբերության ոլորտում ոչ թե աճել, այլ նվազել են՝ 2021 թվականի 112 միլիոն դոլարից հասնելով 98 միլիոնի 2023 թվականին, իսկ արդյունաբերության մասնաբաժինը ՀՆԱ-ում կրճատվել է 18 տոկոսից մինչև 15 տոկոսի։

Եվ ահա այստեղ հասնում ենք այսօրվա քաղաքական ճաշացանկի ամենանուրբ «դելիկատեսին»՝ Հայաստանի Եվրասիական տնտեսական միությունից դուրս գալու թեմային, որը վերջին շրջանում օդում կախված է ավելի խիտ, քան երևանյան փողոցներում խորովածի հոտը։

Այս գաղափարը պարբերաբար թեժանում է՝ մերթ «եվրոպական ընտրության» շուրջ ծիսական պարերով, մեկ էլ խորհրդավոր ակնարկներով, թե «մենք էլ առանց ռուսական շուկաների գլուխ կհանենք»։

Բայց քաղաքական խոհարարական արվեստի իսկական գագաթնակետը դարձավ Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Արմեն Գրիգորյանի վերջին հայտարարությունը, որը՝ դեմքին որևէ առարկություն չհանդուրժող արտահայտությամբ, առաջարկեց՝ միայն պատկերացրեք՝ ցորենից անցնել բրնձի։

Ակնհայտ է, որ հայկական իշխանության ռազմավարական պլանավորման մեջ սկսվել է «գաստրոնոմիական ինքնիշխանության» դարաշրջանը․ չենք ուզում կախված լինել ռուսական հացահատիկից՝ ուրեմն բրինձ կուտենք։

Լավ է, որ դեռ չեն հասել հնդկացորենին, քինոային ու բլղուրին, թեև, դատելով տրամաբանությունից, դա վարչապետի աշխատակազմի առաջիկա խորհրդակցությունների հարցն է։

Ըստ երևույթին, այնտեղ լրջորեն կարծում են, թե բրնձի բերք կարելի է ստանալ Արագածի լանջերին, իսկ ջուրը հասցնել այն հին ոռոգման համակարգերով, որոնք, ինչպես բոլորս գիտենք, տասնամյակներով քանդվում են։

Բայց գլխավորը, իհարկե, սննդակարգի փոփոխության մասին հանդիսավոր հայտարարություն անելն է։ Իսկ ռազմավարությունը կարելի է նկարել հետո՝ երբ պոպուլիստական քաղցր քնից մարդիկ կարթնանան։

Հատկապես այս հռետորաբանությունը ծիծաղելի է հնչում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կատարմամբ, որը, ըստ երևույթին, լիովին լուրջ հավատում է, թե տնտեսագիտությունն այնպիսի մի «գիտություն» է, որտեղ բավական է հայտարարել ինքնիշխանության մասին, տարածել մի քանի մամուլի հաղորդագրություն, և առևտրային հաշվեկշիռը ինքն իրեն կհավասարակշռվի, իսկ գնաճը կցնդի Սևանի առավոտյան մառախուղի պես։

Եթե ամեն ինչ այդքան հեշտ լիներ, ապա Սինգապուրը կարելի էր կառուցել Հրազդանի կիրճում՝ բավական կլիներ մի քանի պոպուլիստական հրամանագիր ստորագրել և ժողովրդին հերթական անգամ խոստանալ, թե «շուտով ամեն ինչ լավ է լինելու»։

Գործնականում ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը պարզապես մի քանի մաքսային համաձայնագրերի խզում չէ։ Դա մի ամբողջ մեխանիզմի գործարկում է, որը տնտեսագետները սիրում են անվանել «դոմինոյի էֆեկտ»։ Միայն թե այստեղ խաղաքարերը դասավորված են այնքան խիտ, որ չեն ընկնելու հերթով, այլ միանգամից ամբողջ կապոցներով։

Սկզբում՝ արտաքին առևտուրը։ Հայկական կոնյակը, գինին, մրգերը, տեքստիլը՝ այս ամենը գնում է Ռուսաստան, Ղազախստան, Բելառուս՝ գրեթե առանց մաքսատուրքերի։ Եվ սա պարզապես տարեկան երեք միլիարդ դոլարի արտահանման վիճակագրություն չէ, այլ տասնյակ հազարավոր մարդկանց ապրուստը։

Խաղողագործներ, ֆերմերներ, վարորդներ, բեռնակիրներ, մաքսային տերմինալների աշխատակիցներ, լոգիստիկ ընկերություններ, ապահովագրողներ․ այս ոլորտում յուրաքանչյուր աշխատատեղ իր հետևից ստեղծում է ևս մեկուկես-երկու աշխատատեղ հարակից ոլորտներում՝ վերամշակում, փոխադրում, սպասարկում։

Եվ եթե ԵԱՏՄ շուկան փակվի, փլուզման շղթայական գործընթացը կսկսվի ակնթարթորեն։ Փակվում է գինեգործարանը՝ առանց աշխատանքի են մնում ոչ միայն դրա աշխատակիցները, այլ նաև շշերի, պիտակների, խցանների մատակարարները, փոխադրող ընկերությունները և այն խանութները, որտեղ վաճառվում էր ապրանքը։

Եվ այդ մարդկանցից յուրաքանչյուրն այլևս դադարում է հարկ վճարել, սնունդ գնել, վարկ մարել։ Բանկային համակարգը սկսում է ճռճռալ, սոցիալական ծախսերը՝ աճել, բյուջեն՝ ճեղքվել։ Իսկ փոքր ճեղքն արագ դառնում է տնտեսական «երկրաշարժ»։

Բայց սա շղթայական ռեակցիայի միայն առաջին փուլն է։ Կան նաև դրամական փոխանցումները՝ տարեկան մոտ 1,5-2 միլիարդ դոլար, հիմնականում Ռուսաստանից։ Սրանք այն գումարներն են, որոնք աշխատանքային միգրանտները ուղարկում են իրենց ընտանիքներին՝ կոմունալ վճարների, սննդի, բնակարանի վերանորոգման, երեխաների ուսման ու բուժման համար։

Եթե տնտեսական կապերի խզման հետևանքով այդ հոսքի զգալի մասը չորանա՝ իսկ այն առանց այդ էլ նվազում է թույլ ռուբլու և միգրացիոն սահմանափակումների պատճառով, ապա Հայաստանի տնտեսությունից տարեկան ևս մոտ երկու միլիարդ դոլար պարզապես կվերանա։

Եվ եթե հաշվի առնենք «ձնագնդու էֆեկտը», որտեղ ծախսված յուրաքանչյուր հարյուր դոլարը մանրածախ առևտրում, ծառայությունների ոլորտում և հանրային սննդում «պտտեցնում» է ևս երկու հարյուր, ապա այս գումարների անհետացումը կբերի անշարժ գույքի պահանջարկի անկման, վարկային ուշացումների աճի և փոքր խանութների զանգվածային փակման։

Բայց սա էլ դեռ ամբողջ պատմությունը չէ։ Երբևէ մտածե՞լ եք, թե ինչու ռուսական խոշոր ընկերությունները՝ բանկեր, հեռահաղորդակցության օպերատորներ, ՏՏ հսկաներ, Հայաստանում բացեցին իրենց «դուստր» կառույցները։

Պատասխանը չափազանց պարզ է․ ԵԱՏՄ-ն ապահովում է միասնական տնտեսական տարածք, որտեղ կապիտալը, ծառայություններն ու տեխնոլոգիաները կարող են ազատ տեղաշարժվել։ Իսկ եթե երկիրը դուրս է գալիս այդ տարածքից, բիզնեսը սկսում է նյարդայնորեն շուրջը նայել․ «իսկ ինչո՞ւ մնանք այստեղ, եթե մաքսային խոչընդոտներն աճում են, իսկ իրավական միջավայրը դառնում է ավելի անկանխատեսելի»։

Այս ընկերությունները բերում են ոչ միայն աշխատատեղեր՝ ծրագրավորողների, մենեջերների, հաշվապահների համար, այլ նաև հարկեր, կառավարման ժամանակակից մշակույթ և նոր տեխնոլոգիաների հասանելիություն։

Այս ամբողջ ալիքային ազդեցությունն աշխատում է մարդկային կապիտալի վրա․ երիտասարդ մասնագետները փորձ են ձեռք բերում, որը հետո կարող են օգտագործել տեղական ստարտափներում կամ սեփական բիզնեսում։

Եթե այդ կազմակերպությունները հեռանան, կվերանա նաև ժամանակակից մասնագիտական հմտությունների այդ կամուրջը։ Եվ այդ ժամանակ «Հայաստանը տեխնոլոգիական հաբ դարձնելու» խոստումը նույնքան դատարկ կհնչի, որքան ամայի տարածքում «հայկական Սինգապուր» կառուցելու խոստումը։

Եվ հենց այստեղ է երևում իրավիճակի ամենանուրբ ու, եթե կուզեք, ամենադառը հեգնանքը։ Փաշինյանի պոպուլիզմին այս հարցում նույնիսկ փորձառու կրկեսային գովազդիչը կարող էր նախանձել։

Երբ վարչապետն ասում է, թե «մենք պետք է դիվերսիֆիկացնենք տնտեսությունը, որպեսզի կախված չլինենք մեկ շուկայից», դա նույնիսկ ողջամիտ միտք է թվում։

Բայց ի՞նչ է առաջարկվում դրա փոխարեն։

Բացել սահմանները Թուրքիայի հե՞տ։ Հրաշալի գաղափար է։ Միայն թե թուրքական շուկան հայկական ապրանքներին գրկաբաց չի սպասում․ թուրքերը նույն արտադրանքը կարտադրեն ավելի էժան և հաճախ նաև ավելի որակյալ։

Դուրս գալ եվրոպական շուկա՞։ Ցանկացած գործարար կհաստատի․ դրա համար բավարար չէ պարզապես քաղաքական համաձայնագիր ստորագրելը։ Անհրաժեշտ է կատարել հարյուրավոր տեխնիկական կանոնակարգեր, ֆիտոսանիտարական պահանջներ, ստանալ սերտիֆիկատներ։ Իսկ այս ամենը պահանջում է միլիարդներ և տարիներ։

Եվ մինչ իշխանությունը շարունակում է խոսել «վեկտորի փոփոխության» մասին, իրական տնտեսությունը շարունակում է աշխատել հին սխեմաներով, պարզապես արդեն նոր նյարդայնությամբ։

Իսկ եթե այդ ձգանը իսկապես քաշեն, ապա ամբողջ այս շղթայական փլուզումը կգործարկվի շատ ավելի արագ, քան կհասցնի չորանալ ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու մասին հրամանագրի թանաքը։

Բայց ամենամեծ «անակնկալը», որը ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը կմատուցի Հայաստանին, իհարկե, էներգետիկան է։ Այսօր Հայաստանը ռուսական գազը ստանում է շուկայականից մոտ մեկ երրորդով ավելի ցածր գնով՝ շուրջ 165 դոլար հազար խորանարդ մետրի դիմաց։ Եվ սա պարզապես պայմանագրերում գրված թվեր չեն։ Սա ամբողջ համակարգի հիմքն է՝ ջերմաէլեկտրակայանների աշխատանքը, որոնք ապահովում են երկրի էլեկտրաէներգիայի ավելի քան կեսը, ձմռանը բնակարանների ջեռուցումը, հացի և տրանսպորտի գների ձևավորումը։

ԵԱՏՄ-ից դուրս գալը նշանակում է ավտոմատ կերպով կորցնել այս արտոնյալ սակագինը։ Որովհետև «Գազպրոմը», ինչպես հայտնի է, առևտրային կազմակերպություն է, ոչ թե Կարմիր խաչի մասնաճյուղ, և այն պարտավոր չէ սոցիալական գներով գազ վաճառել մի երկրի, որը ցուցադրաբար խզում է տնտեսական կապերը։

Եվ ահա շուկայական գինը՝ արդեն 250-300 դոլար, իսկ գուցե ավելի բարձր՝ կախված համաշխարհային գներից և քաղաքական «եղանակից»։ Եվ այստեղ սկսվում է այնպիսի շղթայական ռեակցիա, որը լիովին արժանի է տնտեսագիտության դասագրքին՝ նախատեսված «առաջադեմ» ձևացողների համար։

Գազը միայն խոհանոցային վառարանների կապույտ կրակը չէ։ Դա երկրի էլեկտրաէներգիայի մոտ 70 տոկոսն է։ Դա ցեմենտի գործարանների, ջերմոցների, հացատների, ասֆալտի գործարանների աշխատանքն է, որոնք ճանապարհներ են կառուցում կամ, ավելի ճիշտ ասած, հիմնականում չեն կառուցում։

Եթե գազը թանկանում է 50-80 տոկոսով, ապա դրա հետևից սկսում է սողալ նաև էլեկտրաէներգիայի գինը՝ սկզբում արդյունաբերության, հետո արդեն բնակչության համար։ Արտադրողները էներգիայի թանկացումը ներառում են ապրանքների ինքնարժեքի մեջ, և ահա գնաճի հերթական ալիքը, որը հարվածում է ամեն ինչին՝ սննդամթերքին, ծառայություններին, կոմունալ վճարներին։

Պատկերացրեք՝ ձմռանը ջեռուցման վճարը հանկարծ կրկնապատկվում է, իսկ աշխատավարձը տեղից չի շարժվում՝ կարծես մեխած լինի։ Եվ հետո փորձեք մարդկանց բացատրել, որ սա «եվրոպական ընտրության գինն» է։

Գուցե մարդիկ քվեարկել էին «լուսավոր ապագայի» համար, բայց նման սակագներով լավագույն դեպքում կհասնեն «անձնական սնանկություն» կոչվող կանգառին։

Եվ ամենազավեշտալին այն է, որ իշխանությունները, երկար-բարակ խոսելով «դիվերսիֆիկացիայի» մասին, ինչ-ինչ պատճառներով մոռանում են նշել, որ իրական այլընտրանքներ գրեթե չկան։

Արևային վահանակներն ու հողմակայանները, իհարկե, հրաշալի բան են։ Բայց ձմռանը, երբ արևը թաքնվում է ամպերի հետևում, իսկ քամին փչում է միայն այն ժամանակ, երբ ինքն է ուզում, դրանք չեն կարող փոխարինել բազային էներգետիկ հզորություններին։

Մեծամորի ատոմակայանը հին է, դրա արդիականացումը պահանջում է միլիարդներ և տասնամյակներ, իսկ երկիրը, ինչպես միշտ, ոչ մեկը չունի։

Իրանական գազը մնում է զուտ տեսական տարբերակ, և ամենևին էլ փաստ չէ, որ դրա գինը շուկայականից ցածր կլինի։ Իսկ ադրբեջանական գազն ու այլ վառելիքները՝ մեղմ ասած, կասկածելի «հաճույք» են։

Այնպես որ, երբ վարչապետը լուրջ դեմքով խոստանում է «էներգետիկ անկախություն», դա հնչում է մոտավորապես այնպես, ինչպես ձկանը թռչել սովորեցնելու խոստումը։ Գեղեցիկ է հնչում, բայց գործնականում ստացվում են միայն ջրի վրա տարածվող շրջաններ։

 Եվ եթե իշխանությունները, այնուամենայնիվ, որոշեն գնալ այս վտանգավոր փորձարկմանը, ապա 2027 թվականի ձմռանը հայերը լիարժեք կզգան «ինքնիշխանության» բոլոր հաճույքները՝ նստելով սառը բնակարաններում, մոմի լույսի տակ, և ծամելով ոսկու գնով գնված բրինձը։

Գլխավորը՝ միայն թե «երջանիկ եվրոպական ապագայի» մասին պոպուլիստական ճառերը բավականացնեն վառարանը վառելու համար։

Այս տնտեսական մաթեմատիկան դժվար է բացատրել հրապարակում կանգնած մարդուն։ Այն ձանձրալի է, պահանջում է թվեր, իսկ թվերը, ինչպես հայտնի է, փչացնում են գեղեցիկ քաղաքական ելույթները։

Այդ պատճառով շատ ավելի հեշտ է խաղալ հայրենասիրական զգացմունքների վրա և խոստանալ դրախտային ապագա հինգ տարի հետո։

Բայց այստեղ մի ուշագրավ հանգամանք կա․ Նիկոլ Փաշինյանը իր պաշտոնավարման բոլոր տարիներին, ըստ էության, չի կատարել իր հիմնական խոստումներից ոչ մեկը։ Եվ ավելին՝ «նոր հորիզոններ բացելու» մասին բոլոր խոսակցությունների ընթացքում իշխանությունների հետ համագործակցող ոչ մի տնտեսական խորհրդատու հրապարակավ չի ներկայացրել ԵԱՏՄ-ից դուրս գալու սցենար՝ այդ շղթայական կորուստների մանրամասն հաշվարկով։

Եվ պատճառը շատ պարզ է․ նման սցենարը ավելի շատ աղետի մասին ֆիլմի սինոփսիս է հիշեցնում, որտեղ գլխավոր դերերում սնանկացած գործարաններն ու դատարկ դրամապանակներն են։

Եվ եթե իշխանությունները երբևէ իսկապես գնան այդ քայլին, դա կլինի քաղաքական ինքնահրկիզման ակտ։

Արդյունքն այստեղ տհաճ է, բայց ազնիվ։ Սարգսյանի հմտորեն պատրաստած սահմանադրական թակարդը Փաշինյանին տվեց գրեթե անսահմանափակ իշխանություն։ Իսկ հիմա այդ իշխանությունը փորձում է իրական տնտեսությունը փոխարինել պատրանքներով՝ ասես կախարդական փայտիկի մեկ շարժումով։

ԵԱՏՄ-ից խզման միջոցով «անկախության» մասին այս հեքիաթը նույնքան գեղեցիկ է, որքան Մոխրոտիկի պատմությունը։ Դրան կարելի է հավատալ մինչև կեսգիշեր, մինչև ժամացույցը խփի տասներկուսը։

Իսկ առավոտյան պարզվում է, որ խաղողի այգիները չորացել են, ճանապարհները քանդված են, գործարանները կանգնած են, երիտասարդությունը հեռանում է, իսկ խանութներում գները հերթական ռեկորդն են սահմանում։

Եվ հենց այստեղ ենք հասնում ամենակարևոր հարցին, որի համար, ըստ էության, այս ամբողջ խոսակցությունը սկսվեց։

Առջևում նոր ընտրություններ են, և ցանկացած բանական մարդ, ով դեռ չի կորցրել երկուսի երկուսին գումարելու ունակությունը, պետք է լրջորեն մտածի՝ նախքան քվեաթերթիկը արկղը գցելը։

Որովհետև այսօր Փաշինյանի և նրա թիմի օգտին քվեարկելը գրեթե նույնն է, ինչ քվեարկել սեփական աղքատացման օգտին։

Սա պարզապես կոնկրետ քաղաքական գործչին աջակցելը չէ։ Սա կամավոր ընտրություն է հօգուտ այն սահմանադրական թակարդի, որը Սարգսյանը պատրաստեց, իսկ Փաշինյանը մեծ հաճույքով զբաղեցրեց։

Եվ եթե այս ամենից հետո մարդը դեռ ասում է, թե «պետք է նրանց ևս մեկ հնարավորություն տալ», ապա նա կամ հաշվել չգիտի, կամ դեռ հույս ունի, որ հրաշքներ իսկապես լինում են։

Բայց հրաշքները, ցավոք, միայն հեքիաթներում են լինում։ Այն էլ՝ ոչ բոլորում։

Իսկ իրականության մեջ հեռանկարը պարզապես մռայլ չէ։ Այն ավելի շուտ աղետալի է։

Այնպես որ, ընտրությունը, ինչպես ասում են, ընտրողինն է։ Միայն հետո պետք չէ զարմանալ, որ հացը դարձել է ոսկու արժեք ունեցող, իսկ ձմռանը տներում՝ սառը։

Ձեզ նախապես զգուշացրել են։