ԱՐՄԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻ «ՔԱՅԼ ԱՐԱ, ՄԵՐԺԻՐ ՍԵՐԺԻՆ» ԱՌԱՍՊԵԼԸ և «ԹԱՎՇՅԱ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ» ԻՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ
Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի նախկին քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը ներկայացրել է իր նոր՝ «Քայլ արա, մերժիր Սերժին» գրքի առաջիկա հրատարակությունը։ Հեղինակի մտահղացմամբ՝ գիրքը պետք է սերունդներին փոխանցի 2018 թվականի «թավշյա հեղափոխության» պատմությունը։ Գրքի շնորհանդեսը նախատեսված է սեպտեմբերի 5-ին։ Սակայն փաստերը, այդ թվում՝ այդ իրադարձությունների անմիջական մասնակիցների ու ականատեսների վկայությունները, բոլորովին այլ պատկեր են ներկայացնում, քան Գրիգորյանի առաջարկած պատմությունը։ Որովհետև այն, ինչ 2018 թվականի ապրիլ-մայիս ամիսներին տեղի ունեցավ Հայաստանում, ամենևին էլ տարերային ժողովրդական ապստամբություն չէր։ Դա իշխանության փոխանցման մանրակրկիտ բեմադրված գործողություն էր, որը կազմակերպել էին Սերժ Սարգսյանն ու նրա շրջապատը։ Իսկ այդ բեմադրության իրական էությունը հասկանալու բանալին այն վաղեմի, բայց խնամքով թաքցվող կապերի մեջ է, որոնք գոյություն ունեին նրանց միջև, ովքեր իբր պայքարում էին իշխանության դեմ, և նրանց, որոնցից իբր պետք էր ազատել երկիրը։
Թերթը՝ որպես ազդեցության գործիք
Տարիներ շարունակ Նիկոլ Փաշինյանը ոչ այնքան իշխանության դեմ անզիջում պայքարող ընդդիմադիր էր, որքան այն համակարգի մի մասնիկը, որի ղեկավարը հետագայում դարձավ։ «Հայկական ժամանակ» ընդդիմադիր օրաթերթի գլխավոր խմբագրի պաշտոնում նա կանոնավոր ֆինանսավորում էր ստանում Սերժ Սարգսյանի ընտանիքից։
ՀՀ նախկին նախագահի փեսան՝ Վատիկանում Հայաստանի նախկին դեսպան Միքայել Մինասյանը, այդ մասին խոսել է հրապարակավ ։ Նրա պնդմամբ՝ տարիներ շարունակ ինքը գնել է Փաշինյանի թերթի այն տպաքանակները, որոնք չէին վաճառվում։ Մինասյանի խոսքով՝ դա հարկադրված քայլ էր՝ իր ընտանիքի անդամների հասցեին զրպարտչական հրապարակումները կանխելու համար։ Գործողության մեխանիզմը չափազանց պարզ էր․ Մինասյանը յուրաքանչյուր ամիս գնում էր շուկայում չիրացված թերթերի տպաքանակը։ «Ես տարիներ շարունակ այս սխեմայով ֆինանսավորել եմ «Հայկական ժամանակը»,- հայտարարել է Մինասյանը։
Փաշինյանն այս մեղադրանքներն անվանել է «անհեթեթություն և բարբաջանք», սակայն Մինասյանը չի նահանջել և չի հրաժարվել իր ասածից․ «Կրկնում եմ այն ամենը, ինչ ասել եմ։ Ի տարբերություն ձեզ՝ ես իմ խոսքերից չեմ հրաժարվում»։ Եվ այստեղ իրավիճակի ամբողջ հեգնանքն առավել քան խոսուն է։ Այն ժամանակ, երբ ընդդիմադիր մամուլի մեծ մասը տնտեսական ճնշման տակ պարզապես խեղդվում էր, Փաշինյանի թերթը ոչ միայն գոյատևում էր, այլև բավական բարեկեցիկ կյանք էր վարում։ Եվ այդ «բարեկեցության» աղբյուրը այն մարդու ընտանիքի փողերն էին, որին տարիներ անց Փաշինյանը պետք է ժողովրդին կոչ աներ «մերժել»։
Սակայն Փաշինյանի թերթի ֆինանսավորումը Միքայել Մինասյանի՝ 2018 թվականի իրադարձություններին նախորդած գործընթացներում ունեցած համակարգային դերի ընդամենը մեկ դրվագն էր։ Մինասյանը ներգրավված էր այն իշխանական համակարգում, որի ներսում կայացվում էին երկրի համար ճակատագրական որոշումները, և այդ համակարգում զբաղեցնում էր առանցքային դերերից մեկը։ Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է 2015 թվականի սահմանադրական բարեփոխումներին նրա մասնակցությանը, Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտից եզակի գրքերի գողության փաստի կոծկմանը, որտեղ, ի դեպ, շրջանառվում էին նրա համակուրսեցիներ Արարատ Միրզոյանի և Վլադիմիր Վարդանյանի անունները, ինչպես նաև ԱԱԾ գաղտնի փաստաթղթերի միջոցով Միրզոյանի դեմ հրապարակային բացահայտումներին և «հեղափոխության» մեդիա ու կադրային նախապատրաստմանը նրա ակտիվ մասնակցությանը։ Միքայել Մինասյանի այդ դերի մասին ավելի մանրամասն ներկայացված է «Հանրային տրիբունալի» համապատասխան նյութում։
Համաներումը՝ որպես քաղաքական ժեստ
Նիկոլ Փաշինյանը 2008 թվականի զանգվածային անկարգությունների կազմակերպման մեղադրանքով դատապարտվել էր յոթ տարվա ազատազրկման։ Սակայն 2011 թվականի մայիսի 26-ին Ազգային ժողովը, Սերժ Սարգսյանի առաջարկությամբ, ընդունեց համաներման մասին օրենք, որի արդյունքում Փաշինյանն ազատ արձակվեց։
Կոչուբաևի եզրակացությունը միանշանակ է․ դժվար է չտեսնել, որ 2011 թվականի օրենսդրական փոփոխությունները Փաշինյանի ազատ արձակման համար ստեղծում էին առանձնահատուկ բարենպաստ պայմաններ։ Այսինքն՝ Փաշինյանը իշխանության չեկավ միայն այն պատճառով, որ փողոցում հանկարծ «հեղափոխություն» տեղի ունեցավ։ Նրա քաղաքական ճանապարհը մինչև իշխանության գագաթը սկսվել էր շատ ավելի վաղ, և այդ ճանապարհին համակարգի կողմից նրան ցուցաբերված վերաբերմունքն ամենևին էլ պատահական չէր թվում։
PR-արշավը և լեգիտիմացման գործընթացը
Ազատ արձակվելուց հետո Փաշինյանը խորհրդարան մտավ՝ որպես Լևոն Տեր-Պետրոսյանի քաղաքական թիմի ներկայացուցիչ։ Սակայն դրանից հետո նրա քաղաքական վերելքը նույնպես դժվար է պատկերացնել առանց այն համակարգային աջակցության, որն շարունակեց գործել նրա շուրջ։
2017 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում «Ելք» դաշինքը, որը Սերժ Սարգսյանի իշխանությանը ամենասուր քննադատող ընդդիմադիր ուժերից մեկն էր, ստացավ մոտ 8 տոկոս ձայն և մտավ խորհրդարան։ Առաջին հայացքից սա կարող էր ներկայացվել որպես ընդդիմության հերթական հաջողություն։ Բայց այն ժամանակվա վարչական ռեսուրսի և իշխանության փաստացի մենաշնորհի պայմաններում հարց է առաջանում՝ արդյո՞ք այդպիսի արդյունքը հնարավոր կլիներ առանց իշխանության վերևներում առնվազն լուռ համաձայնության։
Ալեքսանդր Կոչուբաևը մեկ այլ ուշագրավ հանգամանք է մատնանշում։ Նրա խոսքով՝ դեռևս 2012 թվականին Նիկոլ Փաշինյանը բավական հանգիստ և առանց էական խոչընդոտների մտավ խորհրդարան, այն դեպքում, երբ իշխանության ընդդիմախոսներից Խաչատուր Սուքիասյանին մերժեցին որպես թեկնածու գրանցել՝ պատճառաբանելով վերջինիս կողմից Հայաստանում վերջին հինգ տարիներին մշտապես չբնակվելու հանգամանքը։ Այս հակադրությունը ինքնին բավական խոսուն է։ Կոչուբաևը հարցադրում է անում՝ եթե Փաշինյանն էլ էր հետախուզվում, ապա ինչո՞ւ նրա նկատմամբ նույն չափանիշները չկիրառվեցին։ Այսինքն՝ այն ժամանակվա իշխանությունը մի դեպքում կարող էր փակել քաղաքական ճանապարհը, իսկ մյուս դեպքում՝ այն փաստացի բաց էր թողնում։
Ուժ չկիրառելը՝ որպես պայմանավորվածության վկայություն
2018 թվականի ապրիլը դարձավ ամբողջ գործընթացի հանգուցալուծումը։ Եվ հենց այդ օրերին տեղի ունեցածի ամենաարտառոց կողմերից մեկը ուժային կառույցների ցուցադրական անգործությունն էր։ Ոստիկանության նախկին պետ Վլադիմիր Գասպարյանը հետագայում հայտարարել է, որ հնարավոր էր ցրել ցուցարարներին՝ առանց զոհերի և վիրավորների, սակայն ինքը հրահանգել էր դա չանել։ 2020 թվականին տված հարցազրույցում նա անդրադարձել էր նաև «Ռադիոտան» գրավմանը՝ ընդգծելով, որ նույնիսկ այդ զինված և պահպանվող օբյեկտի դեպքում անձամբ հրահանգել էր կրակ չբացել, թեև ոստիկանությունն ուներ թե՛ զենք, թե՛ դրա կիրառման իրավական հնարավորություն։ Սերժ Սարգսյանի դիրքորոշումն էլ, ըստ Գասպարյանի ներկայացրած վարկածի, նույն տրամաբանության մեջ էր։ Նրա խոսքերով՝ Սարգսյանը համարում էր, որ «ոչ մի իշխանություն չարժե այն արյանը, որը պետք է թափվի այն պահելու կամ վերցնելու համար»։ Սակայն այստեղ առաջանում է ամենակարևոր հարցը․ ինչո՞ւ նույն սկզբունքը չգործեց 1996-ին կամ 2008-ին։
Ալեքսանդր Կոչուբաևը, որն այդ ժամանակ աշխատում էր ոստիկանության համակարգում, նույնպես պնդում է, որ գործընթացը հնարավոր էր շատ հեշտությամբ կանգնեցնել։ Բավական էր արտակարգ դրություն հայտարարել, և, նրա գնահատմամբ, մեկ ժամվա ընթացքում փողոցները կարող էին դատարկվել։ Ընդ որում՝ ոստիկանության համակարգում Փաշինյանի նկատմամբ վերաբերմունքը չափազանց բացասական էր։ Օպերատիվ-հետախուզական ստորաբաժանումների զեկույցներում, ինչպես նաև ոստիկանության յոթերորդ վարչության աշխատանքներում, Փաշինյանի և նրա կապերի մասին տեղեկություններ կային։ Հետևաբար, այն գործընթացը, որը հետագայում անվանվեց «հեղափոխություն», իրականում կարող էր շատ արագ ընդհատվել, եթե ուժային կառույցներն ունենային դրա քաղաքական հրահանգը։ Կոչուբաևի ձևակերպմամբ՝ այն գործընթացը, որը մենք այսօր ցանկանում ենք անվանել հեղափոխություն, իրականում բոլորովին այլ բնույթ ուներ։
Գասպարյանի այն բացատրությունը, թե Սերժ Սարգսյանը պարզապես չէր ցանկանում արյունահեղություն, այս համատեքստում ավելի շատ պատասխանատվությունը հեռացնելու անհաջող փորձ է թվում։ Սարգսյանի իշխանությունը նախկինում բազմիցս ուժ էր կիրառել զանգվածային բողոքի ակցիաների դեմ՝ անկախ դրանց հետևանքով առաջացած զոհերից ու վիրավորներից։ Ուստի դժվար է ենթադրել, թե հենց 2018 թվականին հանկարծ փոխվել էին իշխանության բարոյական չափանիշներն ու ուժային կառույցների վարքագծի սկզբունքները։
Սարգսյանի նշանակած պաշտոնյային շնորհակալություն հայտնելը՝ պայմանավորվածության հրապարակային վկայություն
2018 թվականի մայիսի 8-ին, Ազգային անվտանգության ծառայության նոր տնօրեն Արթուր Վանեցյանին ներկայացնելիս, Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակավ շնորհակալություն հայտնեց ԱԱԾ նախկին տնօրեն Գեորգի Կուտոյանին՝ ընդգծելով, որ նրա օրոք տեղի ունեցած «թավշյա հեղափոխությունն» անցել էր առանց արյունահեղության։ Սա պարզապես արարողակարգային քաղաքավարություն չէր։ Այդ խոսքերով Փաշինյանը, փաստացի արձանագրում էր, որ երկրի գլխավոր ուժային կառույցներից մեկը գիտակցաբար չի խոչընդոտել իշխանության փոխանցմանը։
Իսկ Գեորգի Կուտոյանը Սերժ Սարգսյանի կողմից նշանակված կադր էր։ 2016 թվականի փետրվարի 12-ին նա նախագահի հրամանագրով նշանակվել էր Ազգային անվտանգության ծառայության տնօրեն, իսկ դեռևս 2011 թվականից աշխատել էր Սերժ Սարգսյանի օգնականի պաշտոնում։ Այսինքն՝ Փաշինյանի կողմից «հեղափոխության» խաղաղ ընթացքի համար շնորհակալություն հայտնած մարդը ոչ թե նոր իշխանության կողմից նշանակված պաշտոնյա էր, այլ նախորդ իշխանության համակարգի անմիջական ներկայացուցիչ։ Կուտոյանի հետագա ճակատագիրը ևս բազմաթիվ հարցերի տեղիք տվեց։ 2020 թվականի հունվարի 17-ին նրան հայտնաբերեցին իր բնակարանում՝ հրազենային վնասվածքով։ Պաշտոնական վարկածը ինքնասպանությունն էր, սակայն այդ վարկածը միանշանակ չընդունվեց, և հրապարակային դաշտում բազմաթիվ հարցեր առաջացան դեպքի հանգամանքների վերաբերյալ, այդ թվում՝ բնակարանում հայտնաբերված մի քանի գնդակային հետքերի մասին։ Կուտոյանը կարող էր ունենալ այնպիսի տեղեկություններ, որոնք վերաբերում էին ոչ միայն իր պաշտոնավարման տարիներին, այլև նախորդ համակարգի գործունեությանը։ Նա, մասնավորապես, առնչություն ուներ 2008 թվականի ընդդիմության ճնշման գործընթացներին վերաբերող արխիվային նյութերի հետ։ Նրա մահը, հետևաբար, վերացրեց ևս մեկ մարդու, որը կարող էր պատմել, թե ինչ էր իրականում տեղի ունեցել իշխանության փոխանցման նախօրեին և դրա ընթացքում։
Կադրային շարունակականություն․ Փաշինյանի կառավարությունը՝ որպես Սարգսյանի համակարգի շարունակություն
Արմեն Գրիգորյանի գրքում, սակայն, կա մի էական բացթողում։ Փաշինյանի առաջին կառավարությունը մեծ մասամբ ձևավորվեց ոչ թե նախկին համակարգի հետ որևէ կապ չունեցող «հեղափոխականներից», այլ հենց иՍերժ Սարգսյանի իշխանության տարիներին պաշտոն զբաղեցրած մարդկանցից։ Այդ շարքում էին Արթուր Վանեցյանը, Վալերի Օսիպյանը, Դավիթ Անանյանը, Դավիթ Տոնոյանը և այլք։ Այս մարդիկ նոր իշխանության մեջ հայտնվեցին այն պահին, երբ հասարակությանը ներկայացվում էր արմատական համակարգափոխության պատկերը։ Սակայն նրանց կենսագրություններն ավելի շատ վկայում էին շարունակականության, քան հեղափոխական խզման մասին։ Հետագայում այդ պաշտոնյաներից մի քանիսը, արդեն Փաշինյանի իշխանությունից հեռանալուց հետո, հայտնվեցին Սերժ Սարգսյանի վերահսկողության կամ ազդեցության ներքո գործող ընդդիմադիր դաշտում։ Սա ևս հիմք է տալիս նրանց՝ որպես նախորդ համակարգի ժամանակավոր կատարողների, դերակատարությունը դիտարկելու համար։
Իրականացած մարգարեությունը
2018 թվականի մայիսի 1-ին՝ Ազգային ժողովում, Հանրապետական կուսակցության ներկայացուցիչները բացահայտ զգուշացնում էին, թե ինչ կարող է լինել Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության գալու դեպքում։ ՀՀԿ փոխնախագահ Արմեն Աշոտյանը հայտարարում էր, որ Փաշինյանի իշխանության գալը լինելու է «Հայաստանի վերջի սկիզբը»։ Նրա պնդմամբ՝ Փաշինյանի իշխանության գալու գործընթացն ուղղակիորեն կապված էր Արցախի խնդրի հետ։ Նոր իշխանության ձևավորումը պետք է հանգեցներ Հայաստանի բանակցային դիրքերի կանխամտածված թուլացմանը և տարածաշրջանում Թուրքիայի ներգրավման համար նոր հնարավորությունների ստեղծմանը։
Հետագա իրադարձությունները այդ կանխատեսումների հետ զուգահեռներ անցկացնելու հիմք տվեցին։ Հայաստանը պարտվեց 2020 թվականի պատերազմում, իսկ 2023 թվականին Արցախը վերջնականապես անցավ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ։ Սակայն այստեղ էլ վերադառնում ենք գլխավոր հակասությանը։ Եթե Հանրապետական կուսակցությունը խորհրդարանում մեծամասնություն ուներ, եթե նրա տրամադրության տակ էին ոստիկանությունն ու բանակը, եթե իշխանական համակարգի ներկայացուցիչները հասկանում էին, թե ինչ հետևանքների կարող է հանգեցնել Փաշինյանի իշխանության գալը, ապա ինչո՞ւ նրանք չկանգնեցրին այդ գործընթացը։ Ինչո՞ւ ուժային կառույցները ուժ չկիրառեցին։ Ինչո՞ւ Սերժ Սարգսյանը նախաձեռնեց համաներումը։ Ինչո՞ւ նրա ընտանիքի մերձավոր շրջապատը տարիներ շարունակ ֆինանսավորում էր այն լրատվամիջոցը, որի խմբագիրն այսօր ներկայացվում էր որպես Սարգսյանի գլխավոր հակառակորդ։ Եվ ինչո՞ւ հենց նախկին իշխանության համակարգն էր ապահովում այն պայմանները, որոնցում Փաշինյանը կարողացավ աստիճանաբար հասնել իշխանության։
Այս բոլոր հարցերի պատասխանը նույնն է․ պայմանավորվածությունը ձեռք էր բերվել նախապես։ Սարգսյանի համակարգը ոչ միայն չխոչընդոտեց Փաշինյանի առաջխաղացմանը, այլև տարբեր փուլերում նրան ֆինանսավորեց, նպաստեց նրա քաղաքական լեգիտիմացմանը, ապահովեց նրա համար անհրաժեշտ քաղաքական ու կադրային միջավայրը և, ի վերջո, իշխանությունը փոխանցեց նրան։
Եզրակացություն․ իշխանության փոխանցման օպերացիա
Այս բոլոր փաստերի ամբողջությունը թույլ է տալիս 2018 թվականի իրադարձությունները դիտարկել ոչ թե որպես ինքնաբուխ ժողովրդական հեղափոխություն, այլ որպես նախորդ իշխանական համակարգի ներսում ծրագրված իշխանության փոխանցման քաղաքական օպերացիա։ Սերժ Սարգսյանը, հասկանում էր, որ Արցախի հարցում նախկին դիրքերի պահպանումն այլևս չափազանց դժվար է դառնում, իսկ հնարավոր զիջումների պատասխանատվությունն իր անունով ստանձնելը քաղաքական ինքնասպանություն կլիներ։ Անհրաժեշտ էր մեկ ուրիշը՝ այդ հարվածը վերցնելու համար։ Այդ «ուրիշը» դարձավ Նիկոլ Փաշինյանը։ Համակարգը նրան ֆինանսավորեց, քաղաքական դաշտում առաջ մղեց, լեգիտիմացրեց և, ի վերջո, իշխանության բերեց։ Իսկ Փաշինյանը կատարեց այն, ինչը Սերժ Սարգսյանը չէր կարող կամ չէր համարձակվի անել սեփական դեմքով՝ Արցախյան հարցում այնպիսի որոշումներ կայացնել, որոնց հետևանքով հայկական կողմը կորցրեց Արցախը։ Այս սխեմայում նախկին իշխանությունը միաժամանակ լուծում էր նաև սեփական քաղաքական պատասխանատվության խնդիրը։ Փաշինյանը դարձավ այն քաղաքական գործիչը, որի վրա հնարավոր էր բարդել կատարվածի ամբողջ պատասխանատվությունը, մինչդեռ նախկին համակարգի ազդեցությունն ամբողջությամբ չէր անհետանում։
Հենց այդ պատճառով էլ չափազանց խոսուն են այն դրվագները, որոնք առանձին վերցրած կարող են պատահական թվալ, բայց միասին արդեն մեկ ամբողջական պատկեր են կազմում։ Հանրապետական մեծամասնությունը քվեարկում է Փաշինյանի օգտին, ուժային կառույցները չեն կիրառում իրենց տրամադրության տակ եղած ուժը, Փաշինյանը շնորհակալություն է հայտնում Սերժ Սարգսյանի նշանակած ԱԱԾ տնօրենին, իսկ նրա գլխավորած ընդդիմադիր թերթը տարիներ շարունակ ֆինանսավորվում է Սարգսյանի ընտանիքի մերձավոր շրջապատից։
Այս ամենի համադրությամբ «թավշյա հեղափոխությունը» սկսում է ներկայանալ ոչ թե որպես ժողովրդի հաղթանակ, այլ որպես իշխանության փոխանցման բեմադրություն։ Իսկ Արցախի կորուստը՝ ոչ թե պատահական հետևանք, այլ նախապես ձևավորված քաղաքական սցենարի հանգուցալուծում։ Փաշինյանն այս պատմության մեջ ոչ այնքան ինքնաբուխ ապստամբության առաջնորդ էր, որքան այն քաղաքական գործիչը, որին նախկին համակարգը տարիներ շարունակ աճեցրեց, օգտագործեց և, անհրաժեշտ պահին, բերեց իշխանության՝ իր համար չափազանց ծանր պատմական առաքելություն իրականացնելու նպատակով։
Այդ դեպքում մնում է ևս մեկ առանցքային հանգամանք․ Արմեն Գրիգորյանը պնդում է, որ 2018 թվականի ապրիլյան ցույցերին մասնակցել է 300-400 հազար մարդ։ Բայց այդպիսի մասշտաբի բազմություն չի կարող փողոցում հայտնվել մեկ օրում և ինքնաբուխ կերպով։ Այդպիսի զանգվածային մոբիլիզացիայի հետևում պետք է լինեին տարիների աշխատանք, կազմակերպչական ցանցեր, ռեսուրսներ և մարդկանց փողոց դուրս բերելու մշակված մեխանիզմներ։ Եվ այստեղ արդեն ի հայտ է գալիս երկու տարբեր համակարգերի սերտաճումը։ Մի կողմից՝ արևմտամետ հասարակական կազմակերպությունների լայն ցանցը, որի ներկայացուցիչներից էր Արմեն Գրիգորյանը, մյուս կողմից՝ Սերժ Սարգսյանի ժամանակաշրջանից պահպանված իշխանական համակարգը՝ իր կապերով, ռեսուրսներով և հնարավորություններով։
Արմեն Գրիգորյանը, մինչ պետական բարձր պաշտոններ զբաղեցնելը, աշխատում էր «Թրանսփարենսի Ինթերնեշնլ» հակակոռուպցիոն կենտրոնի հայաստանյան գրասենյակում։ Այդ համակարգի շուրջ ձևավորված կառույցները ֆինանսավորում էին «անկախ» լրատվամիջոցների և քաղաքացիական ակտիվիստների գործունեությունը, ինչպես նաև աշխատում էին փողոցային պայքարի տարբեր մեթոդների ու տեխնոլոգիաների կիրառման ուղղությամբ։ Հետագայում Գրիգորյանի նշանակումը Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի պաշտոնում հատկապես սուր արձագանք առաջացրեց Մոսկվայում։ Խոսքը ոչ միայն նրա ակնհայտ արևմտամետ կողմնորոշման և Սորոսի հետ կապերի մասին հրապարակային պնդումների, այլև այն հանգամանքի մասին էր, որ զինվորական ծառայություն չանցած մարդը նշանակվում էր մի կառույցի ղեկավար, որը հասանելիություն ուներ նաև Գյումրիում տեղակայված ռուսական ռազմակայանի վերաբերյալ տեղեկություններին։ Սա արդեն քաղաքական ուղերձ էր․ նախկին դաշնակիցն այլևս նախկինի պես վստահելի չէր։ Մյուս կողմում Նիկոլ Փաշինյանն էր՝ «Մերժիր Սերժին» շարժման առաջնորդն ու համակարգողը, որը տարիներ շարունակ ձևավորվել էր Միքայել Մինասյանի փողերով և աճեցվել էր հին համակարգի օլիգարխիկ «ջերմոցներում»՝ հետագայում գլխավոր դերակատար դառնալու համար։ Այս երկու համակարգերի սերտաճումն էլ ապահովեց փողոցում հարյուր հազարավոր մարդկանց մոբիլիզացումը։ Մի կողմից՝ հասարակական կազմակերպությունների և արևմտյան ֆինանսավորմամբ գործող ցանցերի կազմակերպչական ու տեխնոլոգիական ռեսուրսը, մյուս կողմից՝ նախկին իշխանության ներսում առկա քաղաքական, վարչական և տեղեկատվական հնարավորությունները։ Ինքը՝ Արմեն Գրիգորյանը, փորձում է պնդել, թե «հեղափոխության» տեխնոլոգիա չի եղել։ Բայց նույն շնչում ընդունում է, որ «տեխնոլոգիական քայլեր, իհարկե, եղել են»։ Սա, թերևս, ամենաճշգրիտ խոստովանությունն է։ Որովհետև եթե եղել են տեխնոլոգիական քայլեր, ապա խոսքը պարզապես ժողովրդի ինքնաբուխ կամքի մասին չէ։ Այդ քայլերը ենթադրում են կազմակերպված աշխատանք, ռեսուրս, փորձ և նախապես մշակված մեխանիզմներ։ Իսկ արդյունքը շատ հստակ էր․ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության վեկտորը կտրուկ փոխվեց՝ Երևանը սկսեց հեռանալ Մոսկվայից և շարժվել դեպի Վաշինգտոն ու Բրյուսել։ Այսպիսով, 2018 թվականի իրադարձությունները կարելի է դիտարկել ոչ թե որպես ժողովրդի ինքնաբուխ ապստամբություն, այլ որպես երկու համակարգերի՝ ներքին իշխանական և արտաքին ազդեցության ցանցերի, սերտաճման արդյունքում իրականացված քաղաքական օպերացիա, որի գլխավոր գործիքը փողոցում հավաքված ժողովուրդն էր։
Այդ տեսանկյունից Արմեն Գրիգորյանի գիրքը ոչ թե պատմության պահպանման փորձ է, այլ պատմության որոշակի, խիստ ռոմանտիկացված տարբերակի ձևակերպում։ Այն փորձում է «թավշյա հեղափոխությունը» ներկայացնել որպես ազգային ձեռքբերում, ժողովրդական հաղթանակ և ազատության ու ժողովրդավարության հաղթարշավ։ Իրական պատկերը բոլորովին այլ է։ «Թավշյա հեղափոխությունը» Հայաստանի նորագույն պատմության ամենաողբերգական էջերից մեկի բեմադրությունն էր, որի իրական հետևանքները դրսևորվեցին ոչ թե Հանրապետության հրապարակում հնչող հաղթական ճառերով, այլ պատերազմի պարտությամբ, Արցախի կորստով և Հայաստանի աշխարհաքաղաքական կտրուկ շրջադարձով։ Հայաստանի պատմության մեջ թերևս երբեք ազգային շահերի դավաճանությունն այդքան փայլուն ու շքեղ կերպարանքով չէր ներկայացվել՝ որպես ազատության, ժողովրդավարության և ժողովրդի հաղթանակ։
