ԱՆՎՍՏԱՀՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. փաստեր, որոնք մանրակրկիտ հետաքննություն են պահանջում

Հնարավոր է՝ Հայաստանում խորհրդարանական ընտրություններում արձանագրված խախտումների վերաբերյալ հաղորդումների մի մասը ժամանակի ընթացքում համոզիչ բացատրություն ստանա։ Հնարավոր է, որ առանձին դրվագներ մարդկային սխալի կամ կազմակերպչական թերացումների հետևանք լինեն։ Սակայն զուգադիպությունների քանակն ունի որոշակի սահման, որից այն կողմ խոսքն արդեն ոչ թե պատահականությունների, այլ օրինաչափության մասին է:

Ցանկացած ընտրություն ոչ միայն քվեների հաշվարկի ընթացակարգ է, այլև հանրային վստահության արտահայտում։ Իսկ երբ պաշտոնական արդյունքներն ուղեկցվում են խախտումների բազմաթիվ վկայություններով, վիճակագրական անոմալիաներով և արձանագրությունների ու հրապարակված տվյալների միջև առկա հակասություններով, վստահությունը սկսում է արագորեն փլուզվել:

Նախևառաջ ուշադրություն է գրավում անվավեր քվեաթերթիկների աննախադեպ քանակը։ Ըստ պաշտոնական տվյալների՝ անվավեր է ճանաչվել 17 097 քվեաթերթիկ։ Համեմատության համար նշենք, որ 2021 թվականի ընտրություններում անվավեր էր ճանաչվել 4 593 քվեաթերթիկ։ Ընդամենը հինգ տարում այս ցուցանիշն աճել է գրեթե չորս անգամ։

Հատկապես ուշագրավ է, որ տեղերից ստացված բազմաթիվ հաղորդումներում չեղարկված քվեաթերթիկների զգալի մասը կապվում է հենց ընդդիմադիր ուժերի օգտին տրված քվեների հետ։ Մի շարք ընտրատեղամասերում դիտորդները մատնանշում էին թափանցիկ ծրարների առանձնահատկությունները, որոնց պատճառով քվեաթերթիկները բացելիս վնասվել են և ավտոմատ կերպով ճանաչվել անվավեր։ Փոքր բնակավայրերում արձանագրվել են դեպքեր, երբ հատուկ դրոշմանիշները փակցվել են այնպես, որ ձայների հաշվարկի ժամանակ քվեաթերթիկը համարվել է անվավեր: Նույնիսկ եթե նման տեղեկությունների մի մասը հետագայում չհաստատվի, ծագած կասկածների մասշտաբն արդեն արժանի է ամենալուրջ ուշադրության:

Ոչ պակաս խոսուն է իրավիճակը սահմանամերձ Կիրանցում։ 2018 թվականին այնտեղ բնակվում էր ավելի քան 390 մարդ, որից ընտրելու իրավունք ուներ 297-ը։ Քվեարկությանը մասնակցել էր 197 բնակիչ։ 2021 թվականին բնակչությունը գերազանցում էր 400-ը, ընտրողների թիվը 301 էր, իսկ քվեարկեց 182 մարդ։

Վերջին տարիների հայտնի իրադարձություններից և գյուղի տարածքի փաստացի կրճատումից հետո Կիրանցի բնակչության թվաքանակը նվազել է և, առկա գնահատականներով, 360-ից պակաս է։ Ընտրողների թիվը պետք է նվազեր՝ հասնելով մոտ 260-ի։ Այդուհանդերձ, պաշտոնական տվյալներն այլ պատկեր արձանագրեցին՝ 401 ընտրող և 307 քվեարկած։ Այլ կերպ ասած՝ բնակչության թվաքանակի նվազումից հետո տեղի է ունեցել ընտրողների և քվեարկության մասնակիցների թվի աճ։

Հատկանշական է նաև այն, որ Կիրանցում իշխող կուսակցության բարձր արդյունքը տարակուսանք է առաջացրել բազմաթիվ տեղացի բնակիչների շրջանում: Կիրանցեցի Անդրանիկ Նազարյանը «Հրապարակի» հետ զրույցում պատմել է, որ Կիրանցի բնակիչների մեծամասնությունը չի քվեարկել Նիկոլ Փաշինյանի օգտին, Կիրանցում Փաշինյանին օգնության են հասել սահմանապահ զորքերի ներկայացուցիչները և ինչ-որ մարդիկ, ովքեր գրանցված են Կիրանցում, սակայն չեն ապրում այնտեղ:

Առանձնահատուկ ուշադրության են արժանի պաշտոնապես հրապարակված նախնական տվյալների և որոշ տեղամասերի արձանագրությունների միջև առկա տարբերությունների մասին հաղորդումները։ «Լուսավոր Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ Էդմոն Մարուքյանը հայտնել է, որ Գեղարքունիքի մարզի մի քանի ընտրատեղամասում իր քաղաքական ուժը ստացել է մեկից մինչև վեց ձայն, սակայն ԿԸՀ կայք է մուտքագրվել 0 ձայն։ Այս տարբերությունը կարելի է վերագրել տեխնիկական սխալին, սակայն երբ նման դեպքեր են հայտնաբերվում միանգամից մի քանի տեղամասում, տվյալների մշակման ամբողջ համակարգի մանրակրկիտ ստուգման անհրաժեշտություն է առաջանում:

Էլ ավելի տարօրինակ է իրավիճակը Վարագավան գյուղում, որտեղ «Ուժեղ Հայաստան»-ի 136 ձայնը վերագրել են Շնորհապետական կուսակցությանը: Սխալներ լինում են ցանկացած համակարգում: Բայց երբ սխալը կազմում է 136 ձայն և ամբողջությամբ փոխում է կոնկրետ քաղաքական սուբյեկտի արդյունքը, այն դժվար է ընկալել որպես սովորական տեխնիկական վրիպակ:

Վերջապես, անհնար է անտեսել «Հրապարակ» թերթի հրապարակած տեղեկությունները Սոթքի թիվ 20/56 ընտրատեղամասում քվեարկության վերաբերյալ։ Ըստ պարբերականի՝ զինծառայողներն ընտրատեղամաս են ժամանել՝ իրենց մոտ ունենալով նախապես պատրաստված թիվ 16 քվեաթերթիկները, որոնք պահել են իրենց անձնագրերում և հանել անմիջապես քվեարկությունից առաջ։ Խախտումը նկատվել է վստահված անձանց և լրագրողի կողմից, ինչից հետո հաջողվել է կանխել քվեարկությունը: Հատկանշական է ոչ միայն բուն միջադեպը, այլև այն հանգամանքը, որ այն բացահայտվել է պատահականորեն։ Ոչ մի հիմք չկա պնդելու, որ նման պրակտիկան սահմանափակվել է միայն մեկ ընտրատեղամասով։

Թվարկված դրվագներից յուրաքանչյուրն առանձին վերցրած դեռևս մասշտաբային կեղծարարության վերջնական ապացույց չէ։ Սակայն ընտրությունները գնահատվում են ոչ թե առանձին դրվագներով, այլ՝ ընդհանուր պատկերով։ Իսկ ընդհանուր պատկերը չափազանց մտահոգիչ է՝ անվավեր քվեաթերթիկների ռեկորդային թիվ, վիճակագրական անհամապատասխանություններ սահմանամերձ բնակավայրերում, արձանագրությունների և պաշտոնական տվյալների միջև առկա տարբերություններ, ձայների վիճահարույց վերաբաշխման դեպքեր և քաղաքացիների առանձին խմբերի ուղղորդված քվեարկության մասին հաղորդումներ։

Տարիներ շարունակ գործող իշխանությունն իր քաղաքական լեգիտիմությունը կառուցել է նախկին համակարգին հակադրվելու վրա։ Սակայն քաղաքական պրակտիկան մի տհաճ առանձնահատկություն ունի. շատ հաճախ երեկվա մեղադրողները ժամանակի ընթացքում սկսում են օգտվել հենց այն մեխանիզմներից, որոնց դեմ դեռ բոլորովին վերջերս պայքարում էին:

Այսօր կարելի է փաստել. հայտնաբերված փաստերի և հաղորդումների ամբողջությունը լուրջ կասկածի տակ է դնում պաշտոնապես հայտարարված արդյունքների թափանցիկությունն ու հավաստիությունը։ Իսկ եթե քաղաքացիների իրական կամարտահայտման վերաբերյալ կասկածներն այդքան մասշտաբային բնույթ են կրում, ապա անխուսափելիորեն ի հայտ է գալիս մեկ այլ եզրակացություն. «Հայաստան» դաշինքը, «Ուժեղ Հայաստան» և «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցությունները չպետք է վավեր ճանաչեն ընտրությունների արդյունքները։ Նրանք պարտավոր են հրաժարվել մանդատներից, պահանջել մեղավորների համար խիստ պատիժ և նոր ընտրությունների անցկացում: