Դե ինչ, հարգելի ընթերցողներ, ականատեսն ենք լինում հայկական քաղաքական սերիալի հերթական եթերաշրջանին՝ «Նիկոլ Փաշինյանի հանցագործությունները և դատախազի լռությունը» աշխատանքային վերնագրով: Սցենարը, սակայն, գրվում է հին մոտիվներով. որքան բարձր են ինքնաբացահայտող խոստովանություններն ու վարչապետի հասցեին հնչող մեղադրանքները, այնքան ավելի խուլ է Գլխավոր դատախազության և Ազգային անվտանգության ծառայության արձագանքը։ Նույնը տեղի ունեցավ նաև խորհրդարանի ամբիոնից Սեյրան Օհանյանի ելույթից հետո։ Ոչ թե դեղին մամուլի կեղտոտ պատվերներ կատարող նախկին լրագրողի, այլ այլ մի մարդու, ով տիրապետում է բացառիկ օպերատիվ և ռազմավարական տեղեկատվության՝ պաշտպանության նախարարի և Անվտանգության խորհրդի անդամի իր նախկին կարգավիճակի բերումով։ Նրա ելույթը, եթե կուզեք, տեխնիկական առաջադրանք է Գլխավոր դատախազության և ԱԱԾ-ի համար, որը նրանք, բնականաբար, «երախտագիտությամբ» դրեցին գզրոցը՝ «Գործեր, որոնք երբեք չենք հարուցի» թղթապանակի կողքին:

Օհանյանը գեներալներին բնորոշ ուղղամտությամբ հստակեցրեց բոլոր հարցերը։ Եվ դա արեց այնպես, որ նրա խոսքերից հետո ցանկացած երկրում, որտեղ գոյություն ունեն իրավունքի գերակայության և իշխանությունների տարանջատման հասկացություններ, որտեղ հատուկ ծառայություններն ու դատախազությունն իշխող խմբավորման գրպանային գործիքները չեն և աշխատում են ոչ միայն ընդդիմադիր քաղաքական գործիչներին ու ակտիվիստներին հետապնդելու համար, անմիջապես կնախաձեռնվեին դատավարական գործողություններ։ Հետաքննություն, հարցաքննություններ, փաստաթղթերի առգրավում… Քանի որ Օհանյանը հնչեցրեց ոչ թե կարծիք, այլ մեղադրական եզրակացություն՝ հիմնված ներսից համակարգի իմանացության վրա: Բայց մենք ապրում ենք Հայաստանում, որտեղ միակ բանը, որ «հարուցվում» է նման հայտարարություններից հետո, արևմտյան դեսպանատների դիվանագետների հետաքրքրությունն է։ Այն էլ՝ բացառապես զեկույցում հերթական նշումն անելու համար. «Տեղական էլիտան շարունակում է գժտվել։ Ռեժիմի կայունությանն ուղղված սպառնալիքներ չեն հայտնաբերվել»։

Օհանյանի մեղադրանքների էությունը. ռազմավարական անգործունակությունից մինչև հնարավոր հանցավոր անփութություն

Անդրադառնանք ըստ կետերի.

Կետ առաջին. «Դիվանագիտական կազուս» : Օհանյանը մատնանշում է իշխանության հրապարակային հայտարարությունների հիմնարար հակասությունը՝ «Արցախը Հայաստան է» թեզից մինչև գործընթացը «զրոյական կետից» սկսելու մասին հայտարարությունները։ Միջազգային իրավունքի և դիվանագիտական պրակտիկայի տեսանկյունից նման իրարամերժ ազդակները սեփական բանակցային դիրքերի խաթարմանն ուղղված գործողություն են։ Դրանք արժեզրկում են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակներում՝ ինքնորոշման սկզբունքի վրա հիմնված բազմամյա աշխատանքը, և հակառակ կողմին ցույց տալիս հետևողական ռազմավարության բացակայությունը։ Սա սխալ չէ, այլ պետության արտաքին քաղաքական գործիքակազմի գիտակցված կամ անփույթ կազմաքանդում:

Կետ երկրորդ. «Ռազմաստրատեգիական գոհար» : Սա առանցքային և ամենածանր մեղադրանքն է։ Օհանյանը, հենվելով հրամանատարության կառուցվածքի իմացության վրա, հստակորեն մատնանշում է պատասխանատվության գոտին։ Հարավային ուղղության այն հատվածը, որտեղ տեղի ունեցավ դեպի Շուշի աղետալի ճեղքումը, պաշտպանվում էր համատեղ խմբավորման կողմից, որում ներառված էին ՀՀ Զինված ուժերի ստորաբաժանումները: Այդ ուժերը գտնվում էին ՀՀ ԶՈՒ Գլխավոր շտաբի օպերատիվ ենթակայության տակ, իսկ մարտական գործողությունների գոտում դրանց կիրառման վերաբերյալ առանցքային որոշումները հաստատվում էին գերագույն գլխավոր հրամանատարի կողմից: Հետևաբար՝ տեղակայման, ապահովման, ռեզերվների ձևավորման և սպառնալիքներին արձագանքելու հարցերը գտնվում են երկրի բարձրագույն ռազմաքաղաքական ղեկավարության պատասխանատվության տիրույթում, այլ ոչ թե բացառապես Արցախի Պաշտպանության բանակի հրամանատարության։ «Փախած գեներալների» վրա մեղքը բարդելու փորձերն ուղղահայաց պատասխանատվությունը մեղքի հորիզոնական բաշխմամբ փոխարինելու մարտավարություն են։

Կետ երրորդ. «Զորահավաքային կոլապս».: Օհանյանը փաստում է պատերազմի ընթացքում տնտեսական, մարդկային և կազմակերպչական ռեսուրսների համընդհանուր մոբիլիզացման արդյունավետ պետական մեխանիզմի բացակայությունը։ Միասնական շտաբ ստեղծելու և ռեսուրսների հստակ կառավարման փոխարեն դիտվում էր ապակազմակերպվածություն և բանակային միջավայրում մեղավորների հրապարակային փնտրտուք։ Սա վկայում է ծայրահեղ պայմաններում կառավարման խորը ճգնաժամի մասին, երբ պետական ապարատն անկարող գտնվեց կատարել իր հիմնական գործառույթը՝ երկրի պաշտպանությունը:

Կետ չորրորդ. «2021 թվականի նախընտրական քարոզարշավը՝ հռետորաբանական դարձույթ, իսկ մանդատը՝ միստիֆիկացիա» : Օհանյանը մատնանշեց Ազգային անվտանգության ռազմավարության 4.25-րդ կետի ուղղակի չկատարումը, որով Հայաստանի Հանրապետությունը պարտավորվում է կանխարգելել Արցախի ազգաբնակչության բռնագաղթեցման ցանկացած փորձ: Հետագա իրադարձությունները ցույց տվեցին լիակատար անգործություն: Ավելին, այս անգործությունը հետին թվով արդարացվեց ընտրական մանդատի հասկացության վերանայմամբ։ Այս ամենին առանց որոշակի հեգնանքի ու սարկազմի հնարավոր չէ անդրադառնալ: Իշխանությունը՝ ի դեմս Նիկոլ Փաշինյանի, կատարում է իսկապես փիլիսոփայական և իրավական «կուլբիտ», որն արժանի է դասագրքերում հայտնվելու։ Պարզվում է՝ 2021 թվականին նրանք «ընդունել են ուլտրա-դաշնակցական նախընտրական ծրագիր», որի օգտին, ենթադրենք, ընտրողները տվել են իրենց ձայները։ Սակայն, ուշադրություն, ֆոկո՜ւս. այդ նույն ընտրազանգվածը, պարոն վարչապետի վարկածով, «նրանց մանդատ է տվել քայլերի համար, որոնք ուղղակիորեն հակասում են այդ ծրագրին»։

Այ քեզ շրջադարձ։ Ստացվում է՝ ընտրողները, գալով ընտրատեղամասեր, մտովի քվեարկել են ոչ թե ծրագրում գրվածի, այլ դրա լիակատար հակապատկերի օգտին։ «Հակաինտուիտիվ գործողությունների մանդատի» հանճարեղ հայեցակարգ: Թե ինչպիսի հեռազգայական ազդակներով, ակնարկներով կամ քվեաթերթիկների մեջ թաքնված ծածկագրերով են Հայաստանի քաղաքացիները կարողացել նման բարդ ու պարադոքսալ հանձնարարություն փոխանցել, ինչպես ասում են՝ խավարով պատված առեղծված է:

Կետ հինգերորդ. Սահմանազատման գործընթաց (2024 թ.): Օհանյանի գնահատմամբ՝ գործընթացն իրականացվում է առանց պատշաճ ռազմավարական փորձաքննության՝ ի վնաս պետության անվտանգության և տարածքային ամբողջականության երկարաժամկետ շահերի՝ ամրագրելով միակողմանի զիջումներ:

Ելույթի վերջաբանն արդեն ոչ թե վերլուծական, այլ մոբիլիզացիոն բնույթ է կրում: Օհանյանն ուղղակիորեն խոսում է ներկա իրավիճակի վերարտադրման վտանգի մասին և կոչ անում ընդդիմությանը համախմբվել։

Կարելի է տարբեր կերպ վերաբերվել այս կոչին, սակայն անհնար է չընդունել՝ նրա ողջ ելույթի տրամաբանությունը բերում է հենց այդ եզրահանգմանը:

Հանրային տրիբունալի եզրակացությունը. մեղադրանքը՝ որպես պետության վիճակի ցուցիչ

Սեյրան Օհանյանը ներկայացրեց փաստերի և որոշումների տրամաբանորեն փոխկապակցված մի շղթա, որոնք իրավական դաշտում կարող են որակվել՝ որպես անփութություն, լիազորությունների չարաշահում կամ պաշտոնեական պարտականությունների չկատարում, որոնք ծանր հետևանքներ են թողել երկրի պաշտպանունակության և տարածքային ամբողջականության վրա:

Այն փաստը, որ այդ հայտարարությունները չհանգեցրեցին անգամ ձևական նախաքննական ստուգման Գլխավոր դատախազության կամ Ազգային անվտանգության ծառայության կողմից, ավելի լուրջ ախտանիշ է, քան բուն մեղադրանքները։ Սա ցույց է տալիս, որ ինստիտուտները, որոնք կոչված են պաշտպանելու օրենքն ու պետության անվտանգությունը , փաստացի պաշտպանում են իշխող ռեժիմը՝ պատասխանատվության վերաբերյալ ցանկացած հարցադրումից։

Այսպիսով, Օհանյանի ելույթը կատարում է կրկնակի գործառույթ. առաջինը՝ այն հանրային դաշտում արձանագրում է մասնագիտական վերլուծության վրա հիմնված կոնկրետ պահանջներ, երկրորդ՝ որ ամենակարևորն է, այն հանդիսանում է հայկական պետականության վիճակի լակմուսի թուղթը՝ ի ցույց դնելով ֆորմալ իրավական նորմերի և իրական պրակտիկայի միջև խորը անջրպետը, որտեղ քաղաքական իշխանությունն իրեն վեր է դասում օրենքից և պատասխանատվության սկզբունքից:

Հ.Գ. Արամ Գաբրիելյանովի վկայությամբ՝ 44-օրյա պատերազմի օրերին Նիկոլ Փաշինյանն անձամբ արգելք է դրել ռազմական աջակցության համար Ռուսաստանին դիմելու վրա և փաստացի բացառել ՀՀ Զինված ուժերի մասնակցությունը մարտական գործողություններին: Ավելին՝ հենց նա է որոշումներ կայացրել և հրամաններ արձակել Շուշիի մատույցներում գտնվող դիրքերից զորքերի նահանջի վերաբերյալ: