ԱՐՑԱԽԸ ՄՈՌԱՑՎԱԾ, ԵԿԵՂԵՑԻՆ՝ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂՈՒԹՅԱՆ ՏԱԿ. ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՆԱԽԸՆՏՐԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐԸ

Փորձառու ընթերցողը, եթե նա դեռ չի կորցրել քաղաքական հայտարարություններն իրականության հետ համադրելու ունակությունը, չէր կարող չնկատել վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության նախընտրական ծրագրի բնորոշ առանձնահատկությունը: Փաստաթուղթը գրված է այնպես՝ ասես հայոց պատմության վերջին տարիներն անցել են դրա հեղինակների կողքով։ Դրանում անվրդով հանգստությամբ արձանագրված է միաժամանակ թե՛ Ռուսաստանի Դաշնության հետ «փոխշահավետ և կառուցողական» հարաբերություններ պահպանելու, թե՛ Եվրամիությանն անդամակցելու ուղեգիծը շարունակելու մտադրությունը:

Խնդիրն այն է միայն, որ նման կառուցակարգերը դադարում են գործել այն պահին, երբ կողմերից մեկը՝ տվյալ դեպքում Մոսկվան, ուղղակիորեն մատնանշում է թույլատրելիի սահմանները։ Նիկոլ Փաշինյանի՝ Ռուսաստան կատարած վերջին այցի ժամանակ դա արվեց առավելագույնս հստակ։ Մանևրելու հնարավորությունը, որի վրա հիմնված էր Երևանի արտաքին քաղաքականությունը վերջին տարիներին, սպառված է։ Եվ երբ «Քաղաքացիական պայմանագրի» նախընտրական ծրագրում շարունակում են գրել «զուգահեռ գործընթացների» մասին, դա արդեն ընտրողների լկտի խաբեություն է։ Ինչևէ, նրանց համար, ովքեր լրջորեն ակնկալում են միաժամանակ անդամակցել Եվրամիությանը և պահպանել հատուկ հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ, թերևս կարելի է նախատեսել քաղաքական միամտության առանձին կատեգորիա՝ ինչ-որ տեղ հավերժական շարժիչի հանդեպ հավատի և այն համոզմունքի միջև, թե աշխարհաքաղաքականությունը ենթարկվում է ցանկություններին, այլ ոչ թե՝ հնարավորություններին:

Այս ֆոնին ծրագրում Արցախին հատկացված տեղը ոչ թե պարզապես համեստ է, այլ նման է թեմայի վերջնական դատավճռի։ Փաստաթղթի խորքում թաքնված միակ հիշատակումը, որը հանգում է տասը հազար տեղահանված ընտանիքների բնակարանային ապահովմանը, այն ամենն է, ինչ մնացել է մի հարցից, որը դեռ վերջերս երկրի ներքին և արտաքին քաղաքականության առանցքն էր կազմում: Ծրագրում Արցախը հիշատակվում է մեկ անգամ՝ 97-րդ կետում, որտեղ խոսքը բացառապես Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված մոտ տասը հազար ընտանիքների բնակարանային ապահովման մասին է։ Ո՛չ կարգավիճակ, ո՛չ անվտանգություն, ո՛չ ապագա. միայն քառակուսի մետրերի հանգեցված սոցիալական խնդիր։ Իշխանության համար, որը 2021 թվականին ակտիվորեն օգտագործում էր ղարաբաղյան օրակարգը սեփական դիրքերը պահպանելու համար, սա էվոլյուցիա չէ. սա 2021 թվականի խաբեության իրական մտադրությունների ցուցադրությունն է՝ ստանալ իշխանություն, որպեսզի վերջնականապես ազատվեն Արցախից։ Ըստ երևույթին, փաստաթղթի հեղինակների տեսանկյունից տասնամյակներ շարունակ երկրի ճակատագիրը որոշող հարցը վերջնականապես լուծված է՝ օրակարգից դրա բացառման միջոցով։ Մեթոդը, պետք է խոստովանել, պարզ է և, որոշակի առումով, արդյունավետ. չկա թեմա՝ չկա խնդիր:

Ինքը՝ Նիկոլ Փաշինյանը, ելույթ ունենալով համաժողովում, հայտարարեց, որ Հայաստանը հասել է խաղաղության՝ «անցնելով դժոխքի միջով»։ Ձևակերպումը տպավորիչ է հնչում, եթե չհիշենք, որ դրա հետևում կոնկրետ իրադարձություններ են՝ 2020 թվականի պատերազմը, հետագա ռազմական պարտությունները, տարածքների կորուստը, անվտանգության նախկին համակարգի փլուզումը: Եվ երբ այսօր հասարակությանն առաջարկվում է ընտրություն «խաղաղության» և «պատերազմի» միջև, որտեղ «Քաղաքացիական պայմանագիրը» հանդես է գալիս որպես խաղաղության կրող, իսկ ընդդիմությունը՝ դրա հակոտնյա, դա նման է ծաղրի՝ հաշվի առնելով, որ Փաշինյանն ինքը անհասանելի ռեկորդակիր է պատերազմներ հրահրելու գործում։

Ոչ պակաս հատկանշական է Ազգային ժողովի նախագահ Ալեն Սիմոնյանի կողմից լրագրողների հետ զրույցում արված հայտարարությունը, թե Հայաստանի անվտանգության երաշխավորն Ադրբեջանն է, Ադրբեջանինը՝ Հայաստանը: Մեկ այլ քաղաքական համակարգում նման խոսքերը կարող էին պաշտոնանկության պատճառ դառնալ։ Ներկայիս համակարգում դրանք ընդհանուր ուղեգծի մաս են դառնում, որի շրջանակներում անվտանգության մասին ավանդական պատկերացումները փոխարինվում են իրականության հետ որևէ կապ չունեցող կառուցակարգերով։ Ալեն Սիմոնյանի հայտարարության վերաբերյալ Հանրային տրիբունալն իր դիրքորոշումը շարադրել է հատուկ նյութում:

Այնուամենայնիվ, «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության ծրագրի ամենազգայուն և, ըստ էության, սկզբունքային բաժինը վերաբերում է Հայ Առաքելական Եկեղեցուն: Փաստաթղթում ուղղակիորեն ամրագրված է մի օրակարգ, որը նախատեսում է «Կաթողիկոսի հանգստի կոչում», տեղապահի ընտրություն, եկեղեցական կանոնադրության փոփոխություն և նոր Կաթողիկոսի ընտրություն: Այլ կերպ ասած՝ պետական իշխանության ուղղակի միջամտություն եկեղեցու գործերին՝ «բարենորոգումների» քողի տակ: Եթե հետևենք այս տրամաբանությանը, ապա հաջորդ քայլը, ըստ երևույթին, կլինի Գերագույն հոգևոր խորհրդի կազմի հաստատումը կառավարության նիստում՝ պատկերի ամբողջականության և «հոգևոր կյանքի աշխարհիկ կառավարման» վերջնական հաղթանակի համար:

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի արձագանքը հետևեց անմիջապես և չափազանց կոշտ: Հայտարարության մեջ ընդգծվում է, որ նման դրույթները Սահմանադրության կոպիտ խախտում են, եկեղեցու ինքնակառավարման իրավունքի, ինչպես նաև խղճի ու դավանանքի ազատության հիմնարար սկզբունքների ոտնահարում: Նաև հստակորեն նշվում է, որ Կաթողիկոսի ընտրության և ներեկեղեցական հարցերը բացառապես հոգևոր-կանոնական տիրույթում են և չպետք է քաղաքական շահարկումների առարկա դառնան:

Այս իրավիճակում ակնհայտ է դառնում, որ խոսքը ոչ թե բարենորոգման, այլ հնազանդեցման փորձի մասին է։ Ընդ որում՝ մի կառույցի հնազանդեցման, որը դարեր շարունակ մնացել է հայկական ինքնության առանցքային հիմնասյուներից մեկը՝ անկախ այն հանգամանքից, թե գոյություն է ունեցել հայկական պետականությունը որպես այդպիսին, թե ոչ: Ըստ ամենայնի, Նիկոլ Փաշինյանի կուսակցությունը ձգտում է հայկական ինքնության հետ վարվել ճիշտ այնպես, ինչպես Արցախի հետ։ Պարզապես վերցնել և բացառել այն (ամերիկյան հայտնի «չեղարկման մշակույթի»՝ cancel culture-ի տեխնոլոգիայով) հայերի հոգևոր կոդից՝ միաժամանակ նրանց մեջ սերմանելով այս տարածաշրջանին ոչ բնորոշ և առավելագույնս լղոզված «եվրոպականություն»:

Ճակատագրի հեգնանքն այն է, որ 2021 թվականի նախընտրական ծրագրի առանցքային դրույթներն իրականացվեցին ճիշտ հակառակ ճշգրտությամբ։ Նույն ճակատագիրը, անկասկած, սպասվում է նաև ներկայիս ծրագրային դրույթներին։ Բացառությամբ մեկի. եկեղեցու «բարենորոգմանը» վերաբերող Նիկոլ Փաշինյանի խոստումները հենց այն շարքից են, որոնք նա հասցնելու է մինչև վերջ: Այն պարզ պատճառով, որ դա արտաքին պատվեր է՝ համակարգողների կողմից հստակ դրված առաջադրանք դավաճանների և, հնարավոր է, աղանդավորների այս կուսակցության համար. հայ ժողովրդի ազգային ինքնության հիմքերի և, որպես հետևանք, հայկական պետականության հաջորդական ապամոնտաժում: