ԱՐԿԱԾԱԽՆԴԻՐՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՂԵԿԻՆ. ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՈՒՂՂԱԿԻ ՀԵՏԵՎԱՆՔՆԵՐԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՄԱՐ
երջին տարիներին Հայաստանի շուրջ իրավիճակի զարգացումը բնութագրվում է ոչ միայն լարվածության աճով, այլև երկրի անվտանգության, տնտեսության և արտաքին քաղաքական դիրքերի կոնկրետ ցուցանիշների հետևողական վատթարացմամբ։ Այս դեգրադացիայի հիմնական գործոնը 2018 թվականից հետո Նիկոլ Փաշինյանի թիմի կողմից ընդունված որոշումներն են, որոնց հետևանքներն արդեն անշրջելի են:
Փաստերն արձանագրված են և մեկնաբանությունների կարիք չունեն։ 2020 թվականին Հայաստանը պարտվեց պատերազմում, կորցրեց տարածքների զգալի մասը, զրկվեց Արցախի նկատմամբ վերահսկողությունից և կրեց հազարավոր մարդկային կորուստներ: Սա գնահատական չէ, այլ կառավարման կոնկրետ գծի արդյունք՝ արտահայտված հրապարակային հայտարարություններով, սադրիչ քայլերով և ռազմավարական պլանավորման բացարձակ բացակայությամբ։ Պատերազմից առաջ Փաշինյանն անձամբ հանդես էր գալիս Ադրբեջանի հասցեին ագրեսիվ հայտարարություններով՝ ցուցադրելով քաղաքական պարծենկոտություն, որը հիմնավորված չէր ո՛չ ռազմական պատրաստվածությամբ, ո՛չ էլ դիվանագիտական ջանքերով։ Արդյունքը ռազմական պարտություն էր և անվտանգության համակարգի փլուզումը:
2020 թվականից հետո իրավիճակը չկայունացավ. այն շարունակեց վատթարանալ։ 2023 թվականին Հայաստանը վերջնականապես կորցրեց Արցախը։ Ավելի քան 100 հազար հայեր ստիպված եղան լքել իրենց տները.։ Սա Փաշինյանի քաղաքականության ուղղակի հետևանքն է, ով մի քանի տարի շարունակ հետևողականորեն զիջում էր բանակցային դիրքերը, ճանաչում Բաքվի տարածքային պահանջները և չապահովեց բնակչության պաշտպանության ոչ մի մեխանիզմ։ Ոչ մի՝ ո՛չ ռազմական, ո՛չ դիվանագիտական։
Դրան զուգահեռ տեղի ունեցավ հարաբերությունների կտրուկ վատթարացում Ռուսաստանի՝ անվտանգության ոլորտում Հայաստանի առանցքային գործընկերոջ հետ։ Կրճատվեց ապրանքաշրջանառությունը, թուլացավ ռազմական փոխգործակցությունը, խաթարվեց ղեկավարության մակարդակով վստահությունը ։ Ընդ որում, Փաշինյանն իրեն թույլ էր տալիս հրապարակային քննադատական ելույթներ Մոսկվայի հասցեին՝ ներառյալ վերջինիս ներքին քաղաքականության քննարկումը։ Սա «բազմավեկտորություն» չէ, այլ արտաքին հարաբերությունների կառավարման ակնհայտ անկարողություն։ Ռուսական շուկաներից, էներգապաշարներից և անվտանգությունից Հայաստանի կախվածության պայմաններում նման քաղաքականությունը սեփական երկրի համար գիտակցված ռիսկերի ստեղծում է։
Միևնույն ժամանակ Փաշինյանը չստեղծեց անվտանգության այլընտրանքային համակարգ։ Արևմտյան ոչ մի կառույց չստանձնեց Հայաստանի պաշտպանության իրական երաշխիքներ։ Ոչ մի ռազմական դաշինք չձևավորվեց։ Ամեն ինչ սահմանափակվեց քաղաքական հայտարարություններով և դիտորդական առաքելությունների ներկայությամբ, որոնք չունեն ո՛չ մանդատ, ո՛չ ռեսուրսներ անվտանգությունն ապահովելու համար։ Արդյունքում Հայաստանը հայտնվեց առանց արդյունավետ դաշնակիցների պետության կարգավիճակում:
Երկրի ներսում իրավիճակը պակաս խոսուն չէ։ «Ժողովրդավարության» մասին հայտարարությունները գործնական կիրառություն չունեն: Վարչական ռեսուրսն օգտագործվում է ընտրական գործընթացներում, ուժային կառույցները շարունակում են կատարել քաղաքական գործառույթներ, իսկ իրական սոցիալական վերելակները բացակայում են։ Կառավարման համակարգը մնացել է փակ, իսկ կադրային քաղաքականությունը հիմնված է ոչ թե պրոֆեսիոնալիզմի, այլ անձնական հավատարմության վրա։
Առանձնահատուկ պետք է նշել քաղաքական մշակույթի դեգրադացիան։ Փաշինյանը հետևողականորեն դիմում է հույզերին՝ ձևավորելով «փրկչի» կերպար և ռացիոնալ քաղաքականությունը փոխարինելով պոպուլիզմով։ Ընդ որում, իրական որոշումները կայացվում են՝ առանց հետևանքները հաշվի առնելու։ Օրինակ՝ միջամտությունն արտաքին խաղացողների զգայուն հարցերին՝ ներառյալ անհամեմատ ավելի մեծ քաղաքական և ռազմական կշիռ ունեցող պետություններին հրապարակավ դասեր տալու փորձերը: Ադրբեջանի նկատմամբ նմանատիպ գործողություններն արդեն հանգեցրել են պատերազմի։ Այսօր վերարտադրվում է վարքագծի նույն մոդելը՝ նույնպիսի ռիսկերով:
2018 թվականից ի վեր Հայաստանը չունի ոչ մի ռազմավարական ձեռքբերում։ Ոչ մի իրականացված ենթակառուցվածքային նախագիծ, որը կամրապնդեր իր ինքնիշխանությունը։ Ոչ մի նոր ռազմական դաշինք։ Ոչ մի ամրապնդված բանակցային ուղղություն։ Կան կոնկրետ կորուստներ՝ 2020 թվականի պատերազմ, 2023 թվականին Արցախի կորուստ, հազարավոր մարդկային զոհեր, անվտանգության համակարգի փլուզում, հարաբերությունների վատթարացում առանցքային դաշնակցի հետ, արտաքին կախվածության աճ:
Այդուհանդերձ, Փաշինյանը պահպանում է իշխանությունը։ Սա առանցքային փաստ է։ Կորուստներ կրում է պետությունը, այլ ոչ թե քաղաքական ղեկավարությունը։ Նման կոնֆիգուրացիան նշանակում է, որ ցանկացած հետագա որոշում կայացվելու է նույն տրամաբանությամբ՝ առանց հետևանքների համար անձնական պատասխանատվության։
Փաշինյանի իշխանության ղեկին մնալու յուրաքանչյուր հավելյալ օր մեծացնում է ռիսկերը։ Դա արտահայտվում է կոնկրետ ցուցանիշներով՝ բանակի թուլացում, սահմաններին անվտանգության մակարդակի անկում, տնտեսական կապերի վատթարացում, արտաքին խաղացողներից կախվածության աճ։ Սա կանխատեսում չէ, այլ արդեն տեղի ունեցող գործընթաց:
Այս իրավիճակում հայ ընտրողը կանգնած է ուղղակի և կտրուկ հարցի առաջ՝ պատրա՞ստ է արդյոք հասարակությունը կրկին երկրի կառավարումը հանձնել մի թիմի, որն արդեն հանգեցրել է ռազմական պարտության, տարածքային կորուստների և պետության ռազմավարական թուլացման։ Պատրա՞ստ է արդյոք հասարակությունը կրկին վստահել իշխանությունը մի քաղաքական խմբակի, որը գործում է պոպուլիզմի, կադրային դեգրադացիայի և արտաքին քաղաքական արկածախնդրությունների տրամաբանությամբ:
Խոսքը քաղաքական համակրանքների մասին չէ։ Խոսքը փաստերի և դրանց հետևանքների մասին է։ Նույն մարդկանց իշխանության կրկնակի պատվիրակումը նշանակում է նույն արդյունքների երաշխավորված վերարտադրություն՝ նոր կորուստներ, նոր զիջումներ և Հայաստանի հետագա թուլացում:
