ՓԱՇԻՆՅԱՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՆԵՐԳՐԱՎՈՒՄ Է ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԽԱՂԻ ՄԵՋ․ ԱՆՎՏԱՆԳՈՒԹՅԱՆ ԵՐԱՇԽԻՔՆԵՐԻ ՓՈԽԱՐԵՆ՝ ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ ՏՐԱՆՍՊՈՐՏԱՅԻՆ ՈՒՂԻ
Նիկոլ Փաշինյանի արտաքին քաղաքականությունն ավելի ու ավելի է հիշեցնում ականապատ դաշտով՝ աչքերը փակ քայլող մարդու ընթացք։ Երևանը մերձենում է Վաշինգտոնին, հեռանում Մոսկվայից, առաջ է մղում ամերիկյան TRIPP նախագիծը՝ միաժամանակ հույս ունենալով պահպանել բարիդրացիական հարաբերությունները Իրանի հետ։ Մինչդեռ Թուրքիան ու Ադրբեջանը հետևողականորեն կյանքի են կոչում իրենց տարածաշրջանային ծրագրերը։ Դատելով ամենից՝ Հայաստանի կառավարությունում լրջորեն կարծում են, թե բավական է ստանալ Սպիտակ տան աջակցությունը, և տարածաշրջանային քաղաքականության մյուս մասնակիցները ստիպված կլինեն հաշտվել տեղի ունեցող փոփոխությունների հետ։
Բայց աշխարհաքաղաքականությունն իր օրենքներն ունի։ Վաշինգտոնը հետապնդում է ամերիկյան շահերը, Մոսկվան՝ ռուսական, Թեհրանը՝ իրանական։ Ոչ ոք պարտավոր չէ սեփական ռազմավարական նպատակները զոհաբերել հանուն Փաշինյանի քաղաքական բարեկեցության։
Հատկապես վտանգավոր իրավիճակ է ստեղծվում TRIPP նախագծի շուրջ։ Սյունիքով տրանսպորտային հաղորդակցության անվան տակ Հայաստանը ներքաշվում է Եվրասիայի տրանսպորտային ուղիների նոր համակարգի շուրջ ծավալվող պայքարի մեջ։ ԱՄՆ-ը հնարավորություն է ստանում ամրապնդվել տարածաշրջանում, Թուրքիան՝ ավելի սերտ կապել Ադրբեջանին, իսկ Բաքուն՝ լրացուցիչ ճանապարհ ստանալ դեպի Նախիջևան։ Ռուսաստանն ու Իրանը, իրենց հերթին, բախվում են սեփական դիրքերի թուլացման և սահմանների մոտ ամերիկյան ազդեցության ընդլայնման հեռանկարին։
Ռուսաստանցի քաղաքագետ Դմիտրի Սուսլովը 2026 թվականի օգոստոսի 31-ին Sputnik Արմենիային տված հարցազրույցում նախազգուշացրել է, որ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի վերահսկողությամբ TRIPP-ի զարգացումը կարող է թուլացնել Ռուսաստանի, Չինաստանի և Իրանի միջև կապերը։ Նրա գնահատմամբ՝ Հարավային Կովկասը որպես արևմտյան տրանսպորտային միջանցք օգտագործելը լրացուցիչ խոչընդոտներ է ստեղծում եվրասիական ինտեգրման համար։ Սուսլովը կարծում է, որ Հայաստանը վտանգում է միաժամանակ փչացնել հարաբերությունները Մոսկվայի և Թեհրանի հետ՝ դրա դիմաց չստանալով անվտանգության համարժեք երաշխիքներ։
Երևանում նախընտրում են այս նախազգուշացումը չնկատել։ Խոսքը մի երկրի մասին է, որն Իրանի հետ ունի ընդամենը շուրջ 44 կիլոմետր ընդհանուր սահման։ Թեհրանի համար այդ սահմանի անխաթար պահպանումն ու հարևանությամբ օտար ռազմական ներկայության բացակայությունը սկզբունքային նշանակություն ունեն։ Իրանը բազմիցս դեմ է արտահայտվել տարածաշրջանային հավասարակշռության խախտմանն ու սեփական տրանսպորտային հնարավորությունների սահմանափակմանը։
Փաշինյանը պետք է բացատրի, թե ինչպես է մտադիր Սյունիքում ամերիկյան ներկայությունը համատեղել Թեհրանի հետ վստահելի հարաբերությունների պահպանման հետ։ Առավել ևս, որ Վաշինգտոնը Իրանին համարում է իր գլխավոր աշխարհաքաղաքական հակառակորդներից մեկը։ ԱՄՆ-ի և Իրանի միջև նոր սրման դեպքում Հայաստանը կարող է հայտնվել օտար շահերի բախման անմիջական գոտում։
Ռուսաստանի միջազգային հարաբերությունների խորհրդի №59/2025 վերլուծական զեկույցում «Տնտեսագիտության բարձրագույն դպրոց» գիտահետազոտական համալսարանի Միջերկրածովյան հետազոտությունների կենտրոնի վերլուծաբան Տիգրան Մելոյանը ուշադրություն էր հրավիրել Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև մանևրելու Երևանի ձգտման ու Մոսկվայի հետ դաշնակցային հարաբերությունները պահպանելու անհրաժեշտության հակասությունների վրա։ Նրա գնահատմամբ՝ Արևմուտքի հետ ռազմաքաղաքական համագործակցության խորացումն ու Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների նախկին մոդելի պահպանումը գնալով ավելի խնդրահարույց են դառնում։
Հենց այստեղ է բացահայտվում Փաշինյանի քաղաքականության գլխավոր թերություններից մեկը։ Կառավարությունը հետևողականորեն թուլացնում է Ռուսաստանի հետ համագործակցության նախկին մեխանիզմները, բայց բոլոր ոլորտներում դրանց համարժեք փոխարինող չունի։ Գործընկերության մասին ամերիկյան հայտարարությունները դեռևս ռազմական երաշխիքներ չեն նշանակում։ Եվրոպական ներդրումները չեն փոխարինում գործող էներգետիկ ու առևտրային կապերին։ Իսկ քաղաքական հռչակագրերը չեն պաշտպանի Հայաստանը հարևանների հնարավոր ճնշումներից։
Ուշագրավ էր նաև ռուսաստանցի քաղաքագետ Անդրեյ Կորտունովի ելույթը Երևանում 2026 թվականի սեպտեմբերի 23-ին կայացած APRI Forum-ում։ Sputnik Արմենիային տված հարցազրույցում նա հայտարարել է, որ Ռուսաստանը շահագրգռված է Հարավային Կովկասում իր տրանսպորտային ներկայության պահպանմամբ, այդ թվում՝ երկաթուղային ենթակառուցվածքների ոլորտում։ Նրա խոսքով՝ TRIPP-ի վերաբերյալ համաձայնագիրը դեռ ավելի շուտ մտադրությունների հռչակագիր է հիշեցնում․ առջևում բազմաթիվ իրավական, վարչական և ֆինանսական խնդիրներ կան, որոնք պետք է լուծվեն։
Այս հանգամանքը պատահական չէ։ Մոսկվան մտադիր չէ հանգիստ հետևել, թե ինչպես են իրեն դուրս մղում տարածաշրջանի տրանսպորտային ենթակառուցվածքներից։ Խոսքը որևէ մեկի վիրավորվածության մասին չէ, այլ Ռուսաստանի կոնկրետ տնտեսական ու ռազմավարական շահերի։ Իսկ Փաշինյանը, ըստ էության, Մոսկվային դուրս է թողնում տարածաշրջանի ապագա տրանսպորտային համակարգի շուրջ քննարկումներից, թեև այդ որոշման հետևանքները զգալու են առաջին հերթին Հայաստանի բնակիչները։
Ավելի որոշակի նախազգուշացում է հնչեցրել քաղաքագետ Բենիամին Պողոսյանը։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Sputnik Արմենիային տված մեկնաբանությունում նա հայտարարել է, որ TRIPP-ը կարող է խախտել Հարավային Կովկասում ձևավորված աշխարհաքաղաքական հավասարակշռությունը։ Պողոսյանն ուշադրություն է հրավիրել նախագծում ԱՄՆ-ի ենթադրվող 49-ամյա ներգրավվածության և դրա իրականացման շուրջ Մոսկվայի ու Թեհրանի համաձայնեցված դիրքորոշման բացակայության վրա։
Ավելացնենք Թուրքիան ու Ադրբեջանը։ Անկարան և Բաքուն գործում են համաձայնեցված՝ ամրապնդելով տրանսպորտային ու քաղաքական կապերը։ Նրանց համար հաղորդակցությունների բացումը սեփական ազդեցությունն ընդլայնելու միջոց է։ Փաշինյանի համար այն կարծես խաղաղության և տնտեսական բարգավաճման համընդհանուր դեղատոմս լինի։ Բայց տրանսպորտային ուղիներն ինքնին չեն վերացնում ռազմաքաղաքական անհավասարությունը և չեն ստիպում Բաքվին հրաժարվել Երևանի նկատմամբ ճնշումներից։
Կառավարությունը Հայաստանից պահանջում է հավատալ, թե երկաթուղիներն ու առևտրային համաձայնագրերը կարող են լուծել այն խնդիրները, որոնք այդպես էլ չհաջողվեց կարգավորել դիվանագիտությամբ ու անվտանգության միջոցներով։ Նախ բացել ռազմավարական հաղորդակցությունները, հետո հուսալ, որ բոլոր շահագրգիռ կողմերը կպահպանեն պայմանավորվածությունները։ Հարմար մոտեցում է։ Հատկապես նրանց համար, ովքեր ստիպված չեն լինի պատասխան տալ հնարավոր հետևանքների համար։
Փաշինյանի վարած քաղաքականության գլխավոր խնդիրը երկրի անպատրաստ լինելն է արտաքին քաղաքական նոր պայմաններին։ Նախ անհրաժեշտ էր ամրապնդել պաշտպանությունը, ապահովել էներգակիրների այլընտրանքային աղբյուրներ, նվազեցնել կախվածությունը առանձին շուկաներից, ստեղծել սահմանների ու կենսական ենթակառուցվածքների պաշտպանության մեխանիզմներ։ Եվ միայն դրանից հետո ստանձնել աշխարհաքաղաքական լրացուցիչ պարտավորություններ։
Սակայն տեղի է ունենում ճիշտ հակառակը։ Քաղաքական որոշումներն առաջ են անցնում պաշտպանական մեխանիզմների ստեղծումից, իսկ հնարավոր հետևանքների պատասխանատվությունը հետաձգվում է՝ թողնելով ապագային։
Հայաստանն իրավունք ունի համագործակցելու ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ, զարգացնելու հարաբերությունները Հնդկաստանի ու մյուս գործընկերների հետ, բացելու տրանսպորտային հաղորդակցություններ։ Բայց սեփական տարածքը Ռուսաստանի և Իրանի զսպման ամերիկյան ռազմավարության բաղադրիչ դարձնելը՝ առանց անվտանգության բավարար երաշխիքների, բոլորովին այլ պատասխանատվություն է ենթադրում։
Փաշինյանը պետք է դադարի միջազգային ուշադրությունը շփոթել միջազգային երաշխիքների հետ։ Վաշինգտոնը պաշտպանելու է նախևառաջ ամերիկյան շահերը, Մոսկվան՝ ռուսական, Թեհրանը՝ իրանական, Անկարան ու Բաքուն՝ իրենցը։ Այս պայմաններում Հայաստանի կառավարությունը պարտավոր է ներկայացնել Հայաստանի շահերը, այլ ոչ թե հուսալ, որ ինչ-որ մեկը դա կանի իր փոխարեն։
Միջազգային քաղաքականության մեջ ուրիշների աշխարհաքաղաքական փորձարկումների գինը վճարում է այն երկիրը, որի տարածքում դրանք իրականացվում են։ Հայաստանը Նիկոլ Փաշինյանի հետևողական քայլերով օրեցօր մոտենում է այդ վտանգավոր հանգրվանին։


