ՈՒԿՐԱԻՆԱԿԱՆ ՃԱԿԱՏԻՑ ՄԻՆՉև ՀԱՐԱՎԱՅԻՆ ԿՈՎԿԱՍ
Գլոբալ հակամարտությունը միաժամանակ ծավալվում է մի քանի ուղղություններով։ Եվրոպայում շարունակվում է Ուկրաինայի շուրջ հակամարտությունը, եվրոպական պետություններն ավելացնում են ռազմական ծախսերը, իսկ Վաշինգտոնը ՆԱՏՕ-ի իր դաշնակիցներից պահանջում է ավելի մեծ ինքնուրույնություն պաշտպանական հարցերում։ Հարավային Կովկասում, մինչդեռ, սրվում է Ռուսաստանի, Թուրքիայի և արևմտյան տերությունների միջև ազդեցության համար պայքարը։ Այս գործընթացները փոխկապակցված են մեկ ռազմավարական հարցով․ որքանո՞վ կկարողանա Մոսկվան պահպանել իր ազդեցությունը տարբեր տարածաշրջաններում, եթե ստիպված լինի հիմնական ռեսուրսները կենտրոնացնել արևմտյան ուղղությամբ։
Վաշինգտոնը շահագրգռված է պահպանել համաշխարհային առաջատար դիրքերը և սահմանափակել աշխարհաքաղաքական մրցակիցների հնարավորությունները։ Ռուսաստանի հետ երկարատև առճակատումը նրան թույլ է տալիս միաժամանակ մի քանի խնդիր լուծել․ ռուսական ռեսուրսները կենտրոնացնել Ուկրաինայի ուղղությամբ, սահմանափակել Մոսկվայի գործողությունների հնարավորությունները մյուս տարածաշրջաններում և եվրոպացի դաշնակիցներին ստիպել իրենց վրա վերցնել Ռուսաստանի զսպման ծախսերի մեծ մասը։
Միաժամանակ Դոնալդ Թրամփը կասկածի տակ է դնում ԱՄՆ-ի՝ սեփական պաշտպանությանը բավարար միջոցներ չհատկացնող դաշնակիցներին պաշտպանելու պատրաստակամությունը։ 2025 թվականի մարտին նա հայտարարեց, որ Վաշինգտոնը կարող է օգնության չհասնել ՆԱՏՕ-ի այն անդամներին, որոնք չեն կատարում իրենց ֆինանսական պարտավորությունները։ ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն նույնպես պնդում էր, որ դաշնակիցները պետք է ավելացնեն ռազմական ծախսերը։
2026 թվականի ապրիլին Թրամփը ՆԱՏՕ-ն անվանեց «թղթե վագր» և բրիտանական The Daily Telegraph թերթին տված հարցազրույցում հայտարարեց, որ լրջորեն դիտարկում է ԱՄՆ-ի՝ դաշինքից դուրս գալու հնարավորությունը։ «ՆԱՏՕ-ն ինձ երբեք չի համոզել։ Ես միշտ գիտեի, որ դա թղթե վագր է, և, ի դեպ, Պուտինն էլ դա գիտի»,— հայտարարել էր նա։ Ռուբիոն աջակցեց հարաբերությունները վերանայելու գաղափարին՝ հայտարարելով, որ դաշինքը չի կարող շարունակել գործել որպես «միակողմանի փողոց», որտեղ Ամերիկան պաշտպանում է Եվրոպային, բայց անհրաժեշտության դեպքում ինքը չի ստանում համապատասխան աջակցություն։
Ամերիկյան անվտանգության երաշխիքների հուսալիության վերաբերյալ հրապարակային կասկածները ԱՄՆ-ին հնարավորություն են տալիս հեռու մնալ Եվրոպայի և Ռուսաստանի միջև հնարավոր ուղիղ հակամարտության սրման հետևանքներից։
В этих условиях многократные заявления российской стороны о готовности применить ядерное оружие служат инструментом стратегического сдерживания: Москва предупреждает о рисках прямого столкновения с НАТО и неконтролируемой эскалации. Если горячая фаза конфликта с Украиной сохранится и дополнится прямым столкновением России с ЕС, российские ресурсы по-прежнему будут связаны европейским направлением. Именно это создаёт предпосылки для усиления давления на российские позиции в других регионах, в том числе на Южном Кавказе.
Ադրբեջանի ճգնաժամը և Անկարայի ու Բաքվի տարաձայնությունները
Ադրբեջանում ներքին լարվածությունը սրվեց դպրոցներում հիջաբ կրելու սահմանափակումների կիրառումից հետո։ Սեպտեմբերի վերջին իշխանությունները փոփոխություններ կատարեցին դպրոցական հագուստի պահանջներում՝ դա բացատրելով կրթության աշխարհիկ բնույթը պահպանելու անհրաժեշտությամբ։ Հոկտեմբերի 12-ից հիջաբ կրող աշակերտուհիներին և ուսուցիչներին սկսեցին թույլ չտալ մասնակցել դասերին։ Դա բողոքի ցույցերի և քաղաքացիական անհնազանդության գործողությունների պատճառ դարձավ։
Ըստ Amnesty International-ի՝ Ադրբեջանի ներքին գործերի նախարարությունը հայտնել է, որ հոկտեմբերի 12-ին Բաքվում ձերբակալվել է 37 մարդ։ Ակտիվիստների տվյալներով՝ ամբողջ երկրում ձերբակալվածների թիվը գերազանցել է 200-ը։ Իրավապաշտպանները հաղորդել են նաև սոցիալական ցանցեր մուտք գործելու խնդիրների և մի ակտիվիստի անհետացման մասին։ Վերջինս փորձել էր անվճար առցանց դասեր կազմակերպել դպրոց չթույլատրված աղջիկների համար։ Բողոքի ցույցերի ֆոնին սահմանափակվել է TikTok-ի և Instagram-ի հասանելիությունը։
Դպրոցական համազգեստի շուրջ վեճն առնչվում է կրոնական իրավունքներին, կրթության հասանելիությանը և պետության լիազորություններին։ Իշխանությունների կոշտ արձագանքը մեծացրել է վտանգը, որ տեղային դժգոհությունը կարող է վերածվել կառավարման մեթոդների դեմ ավելի լայն բողոքի։
Նման պայմաններում արտաքին ուժի ցուցադրումը կարող է դառնալ հասարակության ուշադրությունը արտաքին սպառնալիքի վրա կենտրոնացնելու, կողմնակիցներին համախմբելու և իշխանությունների նախաձեռնողականությունը ցույց տալու միջոց։ Այդ առումով հայկական ուղղությունը կարող է նման ազդեցություն ունենալ․ երկու երկրների միջև չլուծված հարցերն ու ռազմական ճնշման հնարավորությունը Բաքվին թույլ են տալիս Երևանի հետ հարաբերությունների սրումն օգտագործել ներքին և արտաքին քաղաքական նպատակներով։
Հիջաբի շուրջ ճգնաժամը միաժամանակ հրապարակային տարաձայնություններ առաջացրեց Ադրբեջանի և Թուրքիայի միջև։ Խոսքը երկու պետությունների մասին է, որոնք մշտապես ընդգծում են իրենց քաղաքական, մշակութային և ռազմական շահերի ընդհանրությունը։ Հոկտեմբերի 12-ին Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի խորհրդական Օքթայ Սարալը դատապարտեց հիջաբ կրող աշակերտուհիներին դասերին մասնակցելուց զրկելը և կոչ արեց Ադրբեջանի իշխանություններին վերանայել որոշումը։ Քննադատությամբ հանդես եկան նաև Թուրքիայում իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության պատգամավորները։
Հոկտեմբերի 13-ին Ալիևի գլխավորած «Նոր Ադրբեջան» կուսակցությունը թուրք քաղաքական գործիչներին մեղադրեց անպատասխանատու հայտարարությունների, կրոնական զգայուն թեմայի շուրջ քաղաքական մանիպուլյացիաների և երկրի ներքին գործերին միջամտելու մեջ։ Տարաձայնությունները շարունակվեցին հրապարակային մակարդակում, չնայած «Մեկ ազգ, երկու պետություն» կարգախոսը վաղուց դարձել է թուրք-ադրբեջանական գործընկերության խորհրդանիշը։ Հակամարտության մանրամասները ներկայացրել են Euronews-ը և Eurasianet-ը։
Հոկտեմբերի 15-ին Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանը Բաքվում հանդիպեց Ալիևի և Ադրբեջանի արտգործնախարար Ջեյհուն Բայրամովի հետ։ Թուրքական կողմի հաղորդմամբ՝ Ֆիդանը զգուշացրել է, որ տարաձայնությունները չպետք է օգտագործվեն ռազմավարական հարաբերությունները խաթարելու համար։ Հանդիպման մասին հաղորդել են Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը և Hürriyet Daily News-ը։
Անկարան Ադրբեջանի քաղաքականության հրապարակային քննադատությունն օգտագործում է Ալիևի վրա ճնշում գործադրելու համար․ այն լրացուցիչ հնչեղություն է հաղորդում բողոքներին, սրում ներքին հակասությունները և Բաքվին անհարմար դրության մեջ դնում։
Եթե Անկարան և մյուս ազդեցիկ դերակատարները փորձում են Ալիևին մղել Ռուսաստանի նկատմամբ ավելի կոշտ քաղաքականության, հայկական ուղղությունը կարող է դառնալ այդ առճակատումը սրելու միջոց։ Հայաստանի հետ ռազմական հակամարտությունը Մոսկվային կկանգնեցներ բարդ ընտրության առաջ, կուժեղացներ ճնշումը տարածաշրջանում նրա դիրքերի վրա և կարագացներ ազդեցության վերաբաշխումը հօգուտ այլ տերությունների։ Իսկ եթե Ալիևը Ռուսաստանի հետ առճակատումը ձեռնտու չհամարի Ադրբեջանին, ներքին լարվածությունն ու Թուրքիայի հետ տարաձայնությունները կարող են վերածվել Բաքվի վրա ճնշման լրացուցիչ լծակների՝ սահմանափակելով նրա ինքնուրույն գործելու հնարավորությունները։
Հարավային Կովկասը՝ Մոսկվայի վրա ճնշման ևս մեկ ուղղություն
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հնարավոր սրումը հետևանքներ կունենա երկու երկրների հարաբերություններից շատ ավելի լայն շրջանակում։ Ռուսաստանի համար Հարավային Կովկասը կարևոր է տարածաշրջանային անվտանգության, տրանսպորտային կապերի և քաղաքական ազդեցության պահպանման տեսանկյունից։ Եթե Արևմուտքի հետ առճակատման և Ուկրաինայի պատերազմի ֆոնին առաջանա ևս մեկ ճգնաժամ, Մոսկվան ստիպված կլինի սահմանափակ ռեսուրսները բաշխել մի քանի ուղղությունների միջև։
Մոսկվայի դիրքերն ավելի են բարդանում Ադրբեջանի՝ Թուրքիայի հետ սերտ համագործակցության և տարածաշրջանում արտաքին այլ դերակատարների ակտիվ ներգրավման հնարավորության պատճառով։
Հայաստանի համար սա ուղղակի սպառնալիք է։ Եթե Ալիևի վրա ճնշումն ուղեկցվում է Ռուսաստանի նկատմամբ նրա քաղաքականությունը փոխելու փորձերով, Երևանը հայտնվում է Անկարայի, Լոնդոնի, Վաշինգտոնի, Մոսկվայի և հենց Բաքվի շահերի հատման կետում։
Այդ դեպքում Ադրբեջանի ներքին ճգնաժամը դառնում է ավելի լայն աշխարհաքաղաքական պայքարի գործոն։ Որքան ուժեղ լինի Ալիևի վրա ճնշումը և որքան սահմանափակվեն ինքնուրույն մանևրելու նրա հնարավորությունները, այնքան մեծ կլինի վտանգը, որ հայկական ուղղությունը կօգտագործվի տարածաշրջանում ուժերի հավասարակշռությունը փոխելու համար։ Նման սրման հիմնական գինը ստիպված կլինի վճարել Հայաստանը։


