Սեպտեմբերի 24-ին Հայաստանի վարչապետի աշխատակազմի Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոնը հրապարակեց 68 էջանոց զեկույց՝ Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցում առկա «ճգնաժամի» վերաբերյալ։ Փաշինյանի կառավարության մտահղացմամբ՝ այս փաստաթուղթը պետք է հիմք դառնա ՀԱԵ-ի «բարեփոխման» համար։ Սակայն փաստաթղթի ուշադիր ընթերցումն ի հայտ է բերում մի էական հանգամանք․ Եկեղեցու ներքին կյանքը ուսումնասիրել է վարչապետի աշխատակազմի կառույցը՝ հենց վարչապետի հանձնարարությամբ, իսկ ուսումնասիրության վերջնական արդյունքը պետք է լինի գործող Կաթողիկոսի հեռացումն ու նոր Կաթողիկոսի ընտրությունը։

Ըստ էության, խոսքը Հայոց պետականության վերջին անկախ ինստիտուտի ապամոնտաժման գործողության մասին է, որի վերջնական շահառուները Անկարան և Բաքուն են։

Անվիճելի փաստ

Զեկույցում թվարկված բոլոր հարցերը՝ կուսակրոնության ուխտի խախտումները, հոգևոր աստիճանից զրկելու կարգը, ֆինանսական խնդիրները, կադրային նշանակումները, Ազգային-եկեղեցական ժողովի բացակայությունը, Եկեղեցու միասնական Սահմանադրության բացակայությունը, Սփյուռքի թեմերում առկա պառակտումները, բացառապես ՀԱԵ-ի ներքին գործն են։ Ո՛չ Փաշինյանը, ո՛չ Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոնը, ո՛չ Ազգային անվտանգության խորհուրդը, ո՛չ խորհրդարանը, ո՛չ դատախազությունը և ո՛չ էլ որևէ այլ պետական կամ մասնավոր կառույց իրավունք չունի միջամտելու այդ հարցերին։

Սա քաղաքական նախասիրությունների հարց չէ, այլ տարրական իրավունքի խնդիր։ Կրոնական կազմակերպությունը գերատեսչություն չէ և կառավարության մասնաճյուղը չէ։ Դա ինքնուրույն ինստիտուտ է, որն ինքն է սահմանում իր կանոնները, նշանակում և ազատում հոգևոր առաջնորդներին, տնօրինում իր ունեցվածքը, գումարում ժողովներ և ընդունում կանոնադրություններ։

Ինչպե՞ս էր ստեղծվում զեկույցը․ փակ շրջան

Պաշտոնական վարկածը հետևյալն է․ պետությունը մտադիր չէ անմիջականորեն բարեփոխել Եկեղեցին, բարեփոխումը պետք է իրականացնի հենց Եկեղեցին, իսկ պետությունը գործում է «բացառապես Սահմանադրության և օրենքների շրջանակներում»։ Ձևական առումով ամեն ինչ սկզբունքային է թվում, սակայն իրադարձությունների հաջորդականությունը այլ բան է հուշում։

Դեռևս 2026 թվականի օգոստոսի 24-ին, Ազգային ժողովում ելույթ ունենալով, Փաշինյանը հայտարարեց, որ ՀԱԵ-ի բարեփոխումը պետական ծրագրի մաս է, և տեղեկացրեց, որ իր հանձնարարությամբ պատրաստվում է զեկույց՝ Եկեղեցում առկա «խորը համակարգային ճգնաժամի» վերաբերյալ։ Հաջորդ օրը նա հայտարարեց, որ մտադիր է առաջարկել խորհրդարանական քննիչ հանձնաժողովի ստեղծում՝ հանգամանքներն ուսումնասիրելու և հետագա օրենսդրական փոփոխությունների համար։

Այսպիսով, շղթան կառուցվում է այսպես․ պետական ծրագիր → վարչապետի հանձնարարություն → պետական զեկույց → վարչապետի քաղաքական եզրակացություն → խորհրդարանական քննություն → օրենսդրական փոփոխություններ։ Կառավարությունն այստեղ միաժամանակ հանդես է գալիս որպես հակամարտության քաղաքական կողմ, ուսումնասիրության պատվիրատու, դրա արդյունքների քաղաքական գնահատականի աղբյուր, խորհրդարանական քննության նախաձեռնող և խաղի կանոնները փոխելու հնարավորություն ունեցող օրենսդիր։ Այսպիսի զեկույցն անկախ փորձաքննություն անվանելն արդեն ծաղր է առողջ բանականության նկատմամբ․ իշխանությունն ինքն է ձևակերպում խնդիրը, ինքն է հանձնարարում ուսումնասիրել այն, իշխանության կառույցն էլ հաստատում է խնդրի գոյությունը, որից հետո իշխանությունն ինքն է առաջարկում դրա լուծումը։

ՀԱԵ-ի դեմ հարձակումների ժամանակագրությունը

2020 թվական։ 44-օրյա պատերազմում կապիտուլյացիայից հետո Փաշինյանը ստորագրում է հրադադարի հայտարարությունը՝ փաստացի հանձնելով Շուշին և տասնյակ այլ բնակավայրեր։ ՀԱԵ-ն առաջիններից էր, որ հրապարակավ դատապարտեց դա՝ որպես դավաճանություն։

2021 թվական։ Արքեպիսկոպոս Բագրատ Գալստանյանը դառնում է բողոքի շարժման առաջնորդներից մեկը։ Եկեղեցին բացահայտորեն աջակցում է Փաշինյանի հրաժարականի պահանջին։

2022–2023 թվականներ։ Փաշինյանը զիջումների է գնում Ադրբեջանին․ ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը 1991 թվականի սահմաններով, համաձայնում է «սահմանազատման» գործընթացին՝ առանց պատմական հայկական տարածքների հաշվառման, քննարկում է «Զանգեզուրի միջանցքի» հարցը։

2023 թվական։ Արցախի շրջափակում, էթնիկ զտում, 120 հազար հայերի բռնի տեղահանում։ Փաշինյանը ոչինչ չի անում։ ՀԱԵ-ն սգո միջոցառումներ է կազմակերպում և պահանջում միջազգային տրիբունալ ստեղծել։

2025 թվականի նոյեմբեր։ Փաշինյանը հրապարակավ հայտարարում է․ «Կտրիճ Ներսիսյանը Կաթողիկոս չէ։ Հայ Առաքելական Եկեղեցում այսօր Կաթողիկոս չկա։ Կա մարդ, որն ապօրինի զբաղեցնում է այդ կարգավիճակը»։

2025 թվականի դեկտեմբեր։ «Քաղաքացիական պայմանագիր» իշխող խմբակցության քարտուղար Արթուր Հովհաննիսյանը հաստատում է, որ իշխանությունների համար Կտրիճ Ներսիսյանը Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս չէ։ Նրա խոսքով՝ Կաթողիկոսի փոփոխությունը պետք է տեղի ունենա «առանց ցնցումների, եղբայրության և համերաշխության մթնոլորտում, ինչպես դա տեղի ունեցավ 2018 թվականի ոչ բռնի թավշյա հեղափոխության ժամանակ»։

2026 թվականի հունվար։ Գարեգին Բ-ն Մասյացոտնի թեմի առաջնորդի պաշտոնից ազատում է եպիսկոպոս Գևորգ Սարոյանին՝ նրանցից մեկին, ով աջակցել էր Եկեղեցու «նորացման» վերաբերյալ Փաշինյանի նախաձեռնությանը։ Սարոյանը դիմում է դատարան։ Դատարանը հայցի ապահովման միջոց է կիրառում։

2026 թվականի փետրվար։ Գարեգին Բ-ի և վեց եպիսկոպոսների դեմ քրեական գործ է հարուցվում Հայաստանի քրեական օրենսգրքի 507-րդ հոդվածով՝ «օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտի կատարումը պաշտոնեական լիազորություններն օգտագործելով խոչընդոտելու» համար։ Կաթողիկոսին արգելվում է լքել Հայաստանը։

2026 թվականի օգոստոս։ Տեղի է ունենում դատական առաջին նիստը։ Դատավոր Հակոբ Մանուկյանը նիստի մեկնարկից 30 րոպե անց ինքնաբացարկ է հայտնում։ Երկրորդ դատավորը գործը փոխանցում է Երևանի դատարան՝ տարածքային ընդդատության հիմքով։ Երրորդ դատավորը՝ Վահագն Մելիքյանը, նույնպես հրաժարվում է գործը քննելուց և դիմում է Վճռաբեկ դատարան։ Երեք դատավոր անընդմեջ հրաժարվում են մասնակցել այս «ամոթալի գործընթացին»։

2026 թվականի սեպտեմբերի 24։ Պետական զեկույց։ Փաստացի՝ Կաթողիկոսի հրաժարականի պահանջ։

Այս ժամանակագրությունը քիչ տեղ է թողնում կասկածի համար․ Եկեղեցու դեմ հարվածը հանկարծակի արձագանք չէ, այլ հետևողական գործողություն, որը սկսվել է այն պահից, երբ Եկեղեցին դարձավ Փաշինյանի քաղաքականության նկատմամբ դիմադրության կենտրոններից մեկը։

Ի՞նչ է թաքնված «բարեփոխման» հետևում

68 էջանոց զեկույցի ամբողջ բովանդակությունից առանձնապես կարևոր է մեկ հարց․ ինչի՞ պետք է հանգեցնի առաջարկվող «ճանապարհային քարտեզը»։ Փաստաթղթի բովանդակության վերաբերյալ հրապարակված տեղեկությունների համաձայն՝ հինգ փուլից բաղկացած ծրագիրը ենթադրում է Եկեղեցու ներկայիս ղեկավարության փաստացի հեռացում և դրանից հետո նոր Կաթողիկոսի ընտրություն։ Խոսքը Գարեգին Բ-ի հրաժարականի և ՀԱԵ-ի նոր առաջնորդի ընտրության մասին է։

Եվ այստեղ առաջանում է հիմնարար հակասությունը։ Եթե վերջնական նպատակը կոնկրետ Կաթողիկոսի հեռացումն է, ինչո՞ւ պետությանը պետք եղավ ամբողջ Եկեղեցու համակարգային ճգնաժամի վերաբերյալ այսպիսի ընդարձակ հայեցակարգ ձևավորել։ Կառավարության պատասխանը ակնհայտ է․ խնդիրը Գարեգին Բ-ի անձը չէ, այլ Եկեղեցու ավելի խորքային ինստիտուցիոնալ ճգնաժամը։ Սակայն իրադարձությունների հաջորդականությունը թույլ է տալիս մեկ այլ հարց էլ բարձրացնել․ արդյո՞ք համակարգային ճգնաժամի գաղափարը չի օգտագործվում նախապես դրված քաղաքական խնդիրը՝ գործող Կաթողիկոսի հեռացումը, օրինականացնելու համար։

Սփյուռքի ՀԱԵ թեմերի առաջնորդները ուղղակիորեն հայտարարել են․ «Պետությունը չպետք է դառնա Եկեղեցու կանոնական իշխանության կրողը կամ որոշի, թե ով պետք է լինի Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը։ Կաթողիկոսի ընտրությունը կամ նրա հնարավոր հրաժարականը, եթե դրա համար կան կանոնական հիմքեր, պետք է իրականացվեն բացառապես Եկեղեցու իրավասու մարմինների կողմից՝ Եկեղեցու կանոնական կարգին համապատասխան և դրա շրջանակներում»։

Ի՞նչ կլինի Գարեգին Բ-ից հետո

Նույնիսկ եթե ենթադրենք, որ ՀԱԵ-ի ներկայիս ղեկավարության հասցեին հնչող բոլոր մեղադրանքներն արդարացված են, մնում է գլխավոր հարցը․ ինչպիսի՞ն է լինելու Եկեղեցին ենթադրվող բարեփոխումից հետո։ Ո՞վ է սահմանելու Կաթողիկոսի ընտրության կանոնները։ Ո՞վ է ձևավորելու Ազգային-եկեղեցական ժողովը։ Ո՞վ է հաստատելու նոր կանոնադրությունը։ Ինչպե՞ս է ապահովվելու Եկեղեցու անկախությունը գործադիր իշխանությունից։ Ի՞նչ լիազորություններ է ստանալու պետությունը։ Եվ ամենակարևորը՝ եթե պետական իշխանությունը մեկ անգամ փոխեց Եկեղեցու ղեկավարությանը, կարո՞ղ է արդյոք նույն գործընթացը կրկնել ապագայում, եթե նոր Կաթողիկոսն էլ հակասության մեջ մտնի իշխանության հետ։

Եթե պատասխանը դրական լինի, խոսքը կոնկրետ ղեկավարության բարեփոխման մասին այլևս չի լինի․ կփոխվի պետության և ՀԱԵ-ի հարաբերությունների ամբողջ մոդելը։

Եկեղեցին՝ վերջին պատվար

Ինչո՞ւ են Անկարան և Բաքուն այդքան հետևողականորեն ձգտում թուլացնել ՀԱԵ-ն։ Որովհետև մնացած բոլոր ինստիտուտներն արդեն կոտրված են կամ ենթարկված։ Խորհրդարանը վերածվել է կառավարության որոշումները հաստատող դրոշմակնիքի։ Ընդդիմությունը կամ ենթարկվել է, կամ մարգինալացվել, կամ հայտնվել բանտերում։ Դատական համակարգը կորցրել է անկախությունը․ այն փաստը, որ Կաթողիկոսի դեմ գործը քննելուց երեք դատավոր անընդմեջ հրաժարվել են, ինքնին բավական խոսուն է։ ԶԼՄ-ների զգալի մասը վերահսկվում է իշխանության կողմից կամ կախված է արևմտյան դրամաշնորհներից։ Բանակը բարոյալքված է և կրճատված։ Տեղական ինքնակառավարումը կառավարվում է նշանակված վարչական պատասխանատուների միջոցով։

Մնացել է Եկեղեցին՝ միակ ինստիտուտը, որն ունի Սփյուռքում թեմերի համաշխարհային ցանց, օժտված է բյուջեից անկախ բարոյական հեղինակությամբ, կարող է համախմբել բողոքի շարժումը և պահպանում է այն պատմական հիշողությունը, որ հայկական պետականությունը չի սահմանափակվում Երևանում գործող կառավարությամբ։ Հենց այդ պատճառով է Փաշինյանը հարվածում Եկեղեցուն։ Ոչ այն պատճառով, որ այնտեղ կան ֆինանսական խախտումներ կամ խախտվում են եկեղեցական կանոնները, այլ որովհետև Եկեղեցին մնում է վերջին ինստիտուտը, որը ենթակա չէ գործադիր իշխանությանը։

Ի՞նչ ունենք արդյունքում

Մինչ հայկական հասարակությունը քննարկում է զեկույցը և վիճում կանոնների շուրջ, Անկարայում և Բաքվում տոնում են։ Թուրքիան ստանում է այն, ինչի մասին երազել է հարյուր տարի․ հայկական պետականության թուլացում, Սփյուռքի ենթարկում, հոգևոր կենտրոնի վերացում, որը աշխարհին հիշեցնում էր Հայոց ցեղասպանության մասին։ Ադրբեջանը ստանում է այն, ինչին ձգտում էր 2020 թվականից ի վեր՝ բանակից, անկախ Եկեղեցուց և դիմադրելու կարողությունից զրկված Հայաստան։ Փաշինյանը ստանում է այն, ինչ անհրաժեշտ է իշխանությունը պահպանելու համար՝ վերջին անկախ ինստիտուտի վերացումը, որը կարող էր դառնալ քաղաքական այլընտրանքի կենտրոն։ Երեքն էլ շահում են։

ՊԱՐՏՎՈՒՄ Է ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ։

Փաշինյանն արեց այն, ինչին չէին կարողացել հասնել ո՛չ թուրք սուլթանները, ո՛չ խորհրդային կոմիսարները, ո՛չ ադրբեջանական բռնապետերը․ նա ներսից սկսեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու ապամոնտաժման գործընթացը։ Նա դա անում է ոչ թե այն պատճառով, որ Եկեղեցին խախտում է կանոնները, այլ որովհետև այն շարունակում է մնալ հայկական անկախության վերջին պատվարն ու հենարանը։