ՉԵՔ ՄԱՐՍԵԼՈՒ․ 44-ՕՐՅԱ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՎԵՑԵՐՈՐԴ ՏԱՐԵԼԻՑԸ՝ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ, ՍՏԻ ԵՎ ՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ՄԱՍԻՆ

«Երկրում և աշխարհում գոյություն ունեն ընդամենը երկու ուժ․ մեկը՝ ամեն կերպ ձգտում է ամրապնդել մեր պետականությունը և դրա միջոցով հասնել ազգային մյուս նպատակներին, մյուսը՝ ամեն կերպ ձգտում է թուլացնել և անհրաժեշտության դեպքում ոչնչացնել մեր պետականությունը՝ դրանով իսկ վերացնելով հայ ժողովրդի՝ իր բնօրրանում գոյատևելու հնարավորությունը»։
— Լևոն Միքայելյան (Ղազարյան)

Այսօր սեպտեմբերի 27-ն է։ 44-օրյա պատերազմի առաջին օրը։ Վեց տարի է անցել։ Վեց տարի՝ այն օրից, երբ Հայաստանի և Արցախի համար սկսվեց մի պատերազմ, որի հետևանքները դեռևս շարունակում են որոշել մեր կյանքի ամենածանր հարցերը։ Վեց տարի՝ հազարավոր չվերադարձածների, անհետ կորածների, խեղված ընտանիքների ու չպատասխանված հարցերի կողքին։ Ժամանակը կարող է շատ բան փոխել, բայց չի կարող ջնջել հիշողությունը։ Հայ ժողովրդի համար 44-օրյա պատերազմը պատմության փակված էջ չէ։ Զոհերի անունները, նրանց ընտանիքների ցավը և պատերազմի հանգամանքների մասին չպատասխանված հարցերը շարունակում են մնալ մեր իրականության մեջ։ Սակայն հիշողությունը միայն սգալ չէ։ Հիշողությունը ճշմարտություն է պահանջում։ Իսկ ճշմարտության հետ կապված մեր խնդիրն այն է, որ վեց տարի անց էլ բազմաթիվ հարցերի պատասխանները հանրությանը չեն տրվել։

Մենք այսօր գլուխ ենք խոնարհում հայրենիքի համար իրենց կյանքը զոհաբերածների հիշատակի առաջ։ Նրանցից մեզ մնացել է հիշողությունը և մի ցավ, որը տարիները չեն կարողացել մեղմել։ Հազարավոր հայորդիներ ու հայուհիներ՝ զինվորներ ու խաղաղ բնակիչներ, հայրեր ու մայրեր, երիտասարդներ, որոնք դեռ չէին հասցրել ապրել իրենց կյանքի անգամ կեսը, զոհվեցին պատերազմում։ Բայց նրանց կյանքը խլեցին ոչ միայն թշնամու արկերը։ Պատերազմի արդյունքների մասին խոսելիս անհնար է շրջանցել նաև այն ժամանակ իշխանության ղեկին գտնվողների հանցավոր անհեռատեսությանը, ավելի ճիշտ՝ հանցավոր դիտավորությանը։

Թվեր, որոնք ստում են

Պաշտոնական տվյալները, որոնք 2026 թվականի դրությամբ շարունակում է հրապարակել ՀՀ Քննչական կոմիտեն, հետևյալն են․ 44-օրյա պատերազմի ընթացքում զոհվել է 3833 մարդ, որոնցից 3755-ը զինծառայողներ են, 78-ը՝ խաղաղ բնակիչներ։ Եվս 191 մարդ համարվում է անհետ կորած՝ 172 զինծառայող և 19 քաղաքացիական անձ։ Այս թվերը կրկնվում են զեկույցներում, շրջում մամուլի էջերով և, թվում է, պետք է ընկալվեն որպես վերջին ատյանի ճշմարտություն։ Սակայն այստեղ ճշմարտության հոտ անգամ չկա։

Հայաստանի նախագահ Վահագն Խաչատուրյանը Պրահայում ելույթ ունենալիս բոլորովին այլ թիվ էր նշել՝ 4800 զոհ։ Ավելի ուշ նրա աշխատակազմը շտապ հայտարարեց, թե դա «սխալմունք» էր և ներողություն խնդրեց։ Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նախընտրական բանավեճերի ընթացքում խոսել էր 4273 զոհի մասին։ Իսկ ընդդիմադիր «Միասնության թևեր» կուսակցության ղեկավար Արման Թաթոյանը ուղղակի հայտարարել էր․ «Մեզ մոտ եղել է 4991 զոհ, անունները կան»։ Ոչ պաշտոնական տվյալները, որոնք տարիներ շարունակ հրապարակում են զոհերի հարազատներն ու անկախ փորձագետները, տատանվում են 4800-ից մինչև ավելի քան 5000 մարդու սահմաններում։

Ակնհայտ է, որ իշխանությունները գիտակցաբար նվազեցնում են կորուստների թիվը։ Նրանք մինչ օրս չեն հրապարակել բոլոր զոհերի ամբողջական անվանացանկը։ Այն չկա ՀՀ Քննչական կոմիտեի պաշտոնական կայքում։ Չկա նաև նախագահի կայքում։ Չկա Ազգային ժողովի կայքում։ Հատկանշական է, որ զոհերի անվանացանկը ստիպված են եղել կազմել անկախ կառույցները։ «Փաստերի ստուգման հարթակը» «Զինապահ» հիմնադրամի տվյալների հիման վրա ստեղծել է 44-օրյա պատերազմում զոհված զինծառայողների անունների բազա՝ 3246 մարդ։ Պաշտոնապես հրապարակված զոհերի թիվը, ներառյալ քաղաքացիական անձանց, 3833 է։ Բայց այս թվերի տարբերությունը գրեթե վեց հարյուր ճակատագիր է, որոնք պաշտոնական հաշվառման մեջ չեն հայտնվել։ Որտե՞ղ են նրանք։ Ո՞վ է պատասխան տալու նրանց համար։ Իսկ առանց անունների ցանկացած թիվ պարզապես քաղաքական կոնյունկտուրա է։ Քանի դեռ զոհվածների ընտանիքները վերջնական պատասխան չեն ստացել իրենց հարազատների ճակատագրի մասին, ցանկացած պաշտոնական տվյալ սկզբունքորեն անվստահելի է։ Եվ սա պարզապես բյուրոկրատական անփութություն չէ։ Սա հերոսների հիշատակի նկատմամբ ծաղր ու անարգանք է։

Կազմակերպված անկազմակերպվածություն․ ինչպես էր եղել

Մենք արդեն խոսել ենք թվերի, մեղավորների և այն մասին, թե ով երկիրը հասցրեց անդունդի եզրին։ Բայց այս աղետը մեկ այլ կողմ ունի, որի մասին իշխանությունը նախընտրում է չհիշել։ Դա ռազմաճակատում և թիկունքում տիրող «կազմակերպված անկազմակերպվածությունն» էր։ Խոսքը տարերային քաոսի մասին չէ։ Այն, ինչ տիրում էր ռազմաճակատում, կառավարվող քաոս էր, եթե չասենք՝ նախապես ծրագրված։

Հայաստանի նախկին գլխավոր ռազմական տեսուչ Մովսես Հակոբյանը, որը կապիտուլյացիայի ստորագրումից մեկ շաբաթ անց հրաժարական էր տվել, Երևանում կայացած մամուլի ասուլիսում ուղղակի ասել էր․ Արցախում զորահավաքն իրականացվել էր ընդամենը 78 տոկոսով, Հայաստանում՝ 52 տոկոսով։ Բացի այդ, խիստ գաղտնի որոշմամբ կրճատվել էր հինգ գունդ։ Սա ընդդիմադիր պատգամավորի կարծիքը չէ։ Սա այն մարդու խոսքն է, որն այդ օրերին պետական պաշտոն էր զբաղեցնում և պատասխանատու էր ռազմական տեսչության համար։ BBC News-ի ռուսական ծառայությունը հաղորդել էր, որ Հակոբյանը խոսել էր պահեստազորայինների զորահավաքի լուրջ խնդիրների մասին՝ նշելով, որ այն դադարեցվել էր Փաշինյանի հրահանգով, և նրանց փոխարեն ռազմաճակատ էին ուղարկվել կամավորներ։ Պահեստազորի պլանավորված զորահավաքի փոխարեն, իսկ ինչպես հետագայում պարզվեց՝ նման ծրագրեր գոյություն ունեին և հաստատված էին, որոշվեց կազմավորել ջոկատներ։

2020 թվականի հոկտեմբերի 21-ին Նիկոլ Փաշինյանը դիմեց համայնքների ղեկավարներին և մարզպետներին՝ կամավորական ջոկատներ կազմավորելու կոչով։ Նա քաղաքապետերին, գյուղական համայնքների ղեկավարներին, պետական կառույցների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ղեկավարներին կոչ արեց կամավորական ջոկատներ ձևավորել՝ Գլխավոր շտաբի պետի ընդհանուր ղեկավարությամբ։ Արձագանքը չուշացավ։ Մարզպետներն ու քաղաքապետերը մեկը մյուսի հետևից զեկուցում էին ջոկատների ղեկավար դառնալու իրենց պատրաստակամության մասին։ Արմավիրի մարզպետ Համբարձում Մաթևոսյանը հայտարարեց․ «Հպարտությամբ հայտնում եմ, որ մարզի բոլոր համայնքների ղեկավարները՝ իմ գլխավորությամբ, պատրաստ են հայրենիքի պաշտպանության կանգնել»։

Պաշտպանության նախկին նախարար Սեյրան Օհանյանը հիշեցրել էր, թե գործնականում ինչպես էր դա իրականացվում․ «Կամավորական ջոկատներից ստեղծված կանոնավոր բանակը կրկին վերածվեց կամավորական կազմավորումների՝ ներկայիս ղեկավարության, առաջին հերթին՝ Փաշինյանի ղեկավարությամբ»։ Սա զորահավաք չէր։ Սա ինքնակազմակերպում էր այն պայմաններում, երբ պետությունը պետք է լիներ գլխավոր կազմակերպիչը։ Փաստացի երկրի պաշտպանության պատասխանատվությունը իշխանությունները բարդել էին մարդկանց վրա, որոնք ռազմական պատրաստություն չէին անցել, ներգրավված չէին զորքերի կառավարման համակարգում և չունեին միասնական հրամանատարություն։

Ազգային անվտանգության ծառայության տնօրենի նախկին ժամանակավոր պաշտոնակատար Միքայել Համբարձումյանը, որը այդ պաշտոնում նշանակվել էր 2020 թվականի հոկտեմբերի 8-ին, վկայել էր․ «Պատերազմի ողջ ընթացքում ռազմաճակատում տիրում էր կազմակերպչական քաոս, իսկ թիկունքային և զորահավաքային ծառայությունների աշխատանքը բավարար չափով արդյունավետ և համակարգված չէր։ Ես տեսել եմ զորահավաքի հետ կապված խնդիրները, տեսել եմ կամավորների անկանոն ուղարկումը Արցախ, նրանց բաշխումն ու տեղավորումը։ Սաղավարտների և զրահաբաճկոնների, դրանց քանակի հետ կապված խնդիրներ կային»։

Շուշիի մոտ կռված պահեստազորային Դավիթ Սարգսյանը Hetq-ին տված հարցազրույցում տեղի ունեցածն ավելի բացահայտ է նկարագրել։ 84 հոգուց բաղկացած նրա գումարտակը Շուշի էր հասել հոկտեմբերի 27-ին՝ քսանօրյա պատրաստությունից հետո։ «Գումարտակն այդպես էլ որևէ հրաման չստացավ ռազմական հրամանատարությունից, և Արցախի նախագահ Արայիկ Հարությունյանը ստիպված եղավ միջամտել ու ասել, թե ինչ պետք է անեն։ Գումարտակի մեծ մասը՝ վաթսուն կամավոր, հրաժարվեց Շուշիի շրջակայքում պաշտպանական դիրքեր զբաղեցնել և մնաց տեղի դպրոցում»։ Սարգսյանն ուղղակի ասում է․ «Թշնամու գտնվելու վայրի մասին տեղեկություն չկար, գործողությունների ծրագիր կամ պաշտպանական մարտավարություն չկար»։ «Այնպիսի իրավիճակ էր, որ հայկական ուժերն անգամ իրար չէին ճանաչում, չգիտեին՝ ով որտեղ է, ինչ պետք է անեն»։ «Դա կազմակերպված խառնաշփոթ էր», — եզրափակում է նա։

Ահա թե ինչ է թաքնված «զորահավաքի փոխարեն՝ կամավորներ» ձևակերպման տակ։ Ոչ թե ժողովրդի վեհ մղում, այլ պատերազմի պետական կառավարման գիտակցված մերժում։ Ոչ թե ճկունություն, այլ անկազմակերպվածություն։ Ոչ թե զորքերի համալրման լուծում, այլ հանցագործություն։ Եվ այս հանցագործությունն այսպիսի հետևանքներ չէր ունենա, եթե հրամաններ տվողներն իրենք զինվորական համազգեստ հագնեին և մեկնեին առաջնագիծ՝ ինչպես դա արել են այլ բանակների հրամանատարները։ Բայց նրանք նախընտրեցին այնտեղ ուրիշներին ուղարկել։ Ջոկատում քառասուն կամ հիսուն մարդ, մի կերպ հայթայթված սաղավարտներ ու զրահաբաճկոններ՝ և գնացեք։ Իսկ իրենք մնացին Երևանում։ Եվ շարունակեցին ստել, թե իրավիճակը «վերահսկողության տակ է»։

Ո՞վ է մեղավոր պարտության համար

Աղետի պատասխանատվությունը կրում են նրանք, ովքեր նպատակաուղղված երկիրը տանում էին դեպի անդունդ։ 2018 թվականին Հայաստանում բեմադրվեց այսպես կոչված «թավշյա հեղափոխությունը»։ Պատմաբան Հայկ Դեմոյանը՝ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի նախկին տնօրենը, ուղղակի հայտարարել է, որ դա ժողովրդական հեղափոխություն չէր, այլ «իշխանության նախապես ծրագրված փոխանցում որոշակի գործակալական խմբի»։ Նա Փաշինյանին և նրա շրջապատին անվանել է «հանցավոր խումբ, որը սպասարկում էր նախապես ծրագրված պատերազմը»։

Այն մարդիկ՝ նրանք, ովքեր Փաշինյանին իշխանության բերեցին, ուղղակի պատասխանատվություն են կրում պատերազմի սանձազերծման համար։ Նրանք հրահրեցին հակամարտությունը, իսկ հետո Արծրուն Հովհաննիսյանի ամենօրյա պարծենկոտ հայտարարությունների ներքո, որը 44 օր շարունակ հասարակությանը վստահեցնում էր, թե իրավիճակը «վերահսկողության տակ է», իսկ «հակառակորդը հսկայական կորուստներ է կրում», Հայաստանն ու Արցախը տարան դեպի պարտություն։ Հովհաննիսյանը միտումնավոր ստում էր։ Եվ ի՞նչ։ Տրիբունալի փոխարեն՝ բարձր պաշտոն։ 2026 թվականի հունվարին նա նշանակվեց ՊՆ Ազգային պաշտպանական հետազոտական համալսարանի պետ։ Մի՞թե սա զոհերի հիշատակի նկատմամբ ծաղր չէ։

Сам Пашинян 25 марта 2026 года с трибуны Национального собрания произнёс фразу, которую трудно расценить иначе как признание: «Мы пошли на осознанную жертву в 2020 году и в результате приобрели государство и независимость». Родители погибших военнослужащих через адвоката Ваана Ованнисяна подали в Генпрокуратуру сообщение о преступлении, усмотрев в этих словах признаки двух составов — государственной измены и преступлений против человечности. По словам адвоката, речь идёт о жертвах 5000 военнослужащих.

Բայց, իհարկե, հերոսների սխրանքի նկատմամբ կեղծավորության և բացարձակ անշնորհակալության գագաթնակետը դարձավ Հայաստանի այսպես կոչված առաջին տիկին Աննա Հակոբյանի հայտարարությունը։ Նա հայտնի է նաև «Էրատո» ջոկատի հետ կապված խայտառակ պատմությամբ և պատերազմող Հայաստանի շտաբ ապօրինի ներթափանցմամբ, այն դեպքում, երբ Աննա Հակոբյանը փաստացի ներգրավված էր Արծրուն Հովհաննիսյանի և «Ազատություն» ռադիոկայանի համատեղ ստի քարոզարշավում (լուսանկարը հրապարակվել էր ԶԼՄ-ներում)։ Հակոբյանը հայտարարել է, որ մեր բոլոր կորուստները, ըստ էության, եղել են ոչնչի համար։ Այդպես էլ ասել է․ «Այս զոհերը տրվել են հանուն ոչնչի»։

Արդարությունը վաղ թե ուշ կհաստատվի

Եվ ահա գլխավոր լուսանկարում՝ արցախցի մի աղջիկ։ Պատին, որը դեռ երեկ հարազատ տան, գուցե նաև դպրոցի մի մասն էր, իսկ այսօր դարձել է տեղահանության լուռ վկան, մանկական ձեռքով գրված է․ «Անիծված լինեք, թուրք շներ և հայ դավաճաններ։ Չեք մարսելու»։ Չեք մարսելու։ Սա պարզապես խոսքեր չեն։ Սա այն ժողովրդի ձայնն է, որին հնարավոր չէ կոտրել։ Սա հոգու ճիչն է, որը ոչնչով հնարավոր չէ լռեցնել։ Սա կոնկրետ հասցեատեր ունեցող անեծք է։

Ի՞նչի մասին է աղաղակում այս գրությունը։ Ի՞նչ է ասում այն մանկական ձեռքը, որը դեռ չի սովորել տառերը հավասար գրել, բայց արդեն գիտի, թե ինչ է դավաճանությունը։ Այն գոռում է այն մասին, ինչի մասին իշխանությունը նախընտրում է մոռանալ։ Պահանջում է այն, ինչ պահանջում է յուրաքանչյուր հայ, ում խիղճը դեռ չի բթացել՝ դատաստան։ Ոչ թե ցուցադրական, ոչ թե կառավարելի, և ոչ էլ «ճանապարհային քարտեզի» տեսքով դատարան, այլ համաժողովրդական դատաստան։ Այնպիսի դատաստան, որտեղ կհնչեն անունները։ Բոլոր անունները։ Եվ զոհերի։ Եվ դավաճանների։

Մի օր արցախցի աղջկա անեծքը կհասնի իր հասցեատիրոջը։ Այո՛, Արցախի դավաճանությունը չեն մարսելու։ Չեն մարսելու 2018 թվականի բեմադրությունը, երբ «թավշյա հեղափոխության» անվան տակ իշխանությունը փոխանցվեց գործակալական խմբի։ Չեն մարսելու զորահավաքի դադարեցումը, երբ պատերազմի երրորդ օրը որոշվեց ռազմաճակատ ուղարկել կամավորների՝ այնտեղ կանոնավոր բանակը նետելու փոխարեն։ Չեն մարսելու Արծրուն Հովհաննիսյանի ամենօրյա սուտը, որը 44 օր շարունակ վստահեցնում էր, թե «իրավիճակը վերահսկողության տակ է», մինչդեռ Փաշինյանը կապիտուլյացիայի համար հող էր նախապատրաստում։ Չեն մարսելու 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի դավաճանական հայտարարության ստորագրումը։ Չեն մարսելու 2023 թվականին Արցախի հանձնումը։ Չեն մարսելու «մենք 2020 թվականին գնացինք գիտակցված զոհողության և ձեռք բերեցինք պետություն» արտահայտությունը։

Նրանք բոլորը՝ կազմակերպիչները, ոգեշնչողները, կատարողները, կանգնելու են համաժողովրդական տրիբունալի առաջ։ Եթե ոչ այսօր, ապա վաղը։ Եթե ոչ այս տարի, ապա հաջորդ տարի։ Բայց կանգնելու են։

Զոհերի հիշատակը դա է պահանջում։ Հայ ժողովուրդը ճշմարտության է արժանի։ Եվ այդ ճշմարտությունը ճեղքելու է իր ճանապարհը՝ հաղթահարելով ցանկացած խոչընդոտ, որովհետև չկա ավելի ուժեղ բան, քան այն հիշողությունը, որը հնարավոր չէ սպանել։ Ազգային աղետի հիշողությունը արյուն է, որը չի մակարդվում։ Այն վերք է, որը չի սպիանում։ Այն հաշիվ է, որը չի փակվում։ Իսկ արցախցի աղջկա անեծքը չարիքի մաղթանք չէ։ Այն արդարության պահանջ է։ Եվ արդարությունը կհաստատվի։