ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ԶԱՎԹՈՂԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԼԵԳԻՏԻՄԱՑՈՒՄԸ՝ ՈՐՊԵՍ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԾՐԱԳԻՐ․ ԱՐՑԱԽԻՑ ՄԻՆՉԵՎ ՏԻԳՐԱՆԱՇԵՆ
Արդեն մի քանի ամիս է՝ հայկական մամուլը՝ թե՛ իշխանամետ, թե՛ ընդդիմադիր, թե՛ չեզոքության պատրանքը պահպանել փորձող, չի դադարում քննարկել նույն թեման՝ Արարատի մարզի Տիգրանաշեն գյուղի ճակատագիրը։ Ավելի ճիշտ՝ ոչ այնքան գյուղի ճակատագիրը, որքան այն տարօրինակ, գրեթե հիպնոսացնող համառությունը, որով վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը այն անվանում է ադրբեջանական «Քյարքի» տեղանունով։ Նա այդ բառն արտասանում է այնպիսի համառությամբ, ինչպիսի համառությամբ կրոնական մոլեռանդները աղոթք են կրկնում։ Եվ ինչպես յուրաքանչյուր աղոթք, սա էլ իր իմաստն ունի՝ միայն թե ոչ սրբազան, այլ խիստ գործնական։
Վերջին շաբաթներին վարչապետի հայտարարությունների տոնն ավելի ու ավելի է որոշակի դառնում։ Սկզբում նա հայտարարեց, թե Տիգրանաշենը «Հայաստանի տարածք չէ»։ Այնուհետև ասաց, որ Հայաստանի՝ միջազգայնորեն ճանաչված 29 743 քառակուսի կիլոմետր տարածքի մեջ «Քյարքին, ինչպես և մյուս անկլավները, ներառված չեն»։ Իսկ հետո հասավ նրան, որ այս դիրքորոշումը վիճարկողին հայտարարեց «պատերազմ հրահրող»։ Այսինքն՝ սեփական հողի պաշտպանությունը Փաշինյանը ներկայացնում է որպես casus belli, իսկ դրանից հրաժարվելը՝ որպես «պատասխանատու մոտեցում»։ Տրամաբանություն, որն արժանի կլիներ Օրուելի գրչին, բայց, ցավոք, պատկանում է Հայաստանի վարչապետին։
Միանգամից ասեմ՝ երբեք չէի պատկերացնի, որ այն ամենը, ինչի մասին այսօր խոսում են մեր իշխանություններն ու նրանց կամավոր ու ակամա ջատագովները, կարող է մեզ՝ հայերիս համար, քննարկման կամ «վեճի» առարկա դառնալ։ Ամեն դեպքում, նրանց հայտարարությունները կարդալով՝ վերջնականապես համոզվում ես, որ Տիգրանաշենի խնդիրը գյուղի խնդիրը չէ։ Սա ազգային ինքնագիտակցության խնդիր է։
Առողջ ազգային ինքնագիտակցության պայմաններում հայրենիքի մի հատվածը թշնամուն զիջելը չի կարող քննարկման առարկա լինել։ Այն չի կարող դառնալ քննարկման թեմա, սակարկության հարց կամ «իրատեսական» մոտեցման առարկա։ Դա կարող է միայն հանցագործություն լինել՝ և վերջ։ Ճիշտ այնպես, ինչպես մարդու համար քննարկման ենթակա հարց չի կարող լինել սեփական զավակի ձեռքը կտրելը և ուրիշին տալը։ Սա «վեճ» չէ, «փոխզիջման որոնում» չէ, «ոչ պոպուլյար, բայց անհրաժեշտ որոշում» չէ։ Սա առանց անզգայացման անդամահատում է, որը փորձում են ներկայացնել որպես բուժում։
Հենց այդ պատճառով «Քյարքի», «անկլավների», «29 743 քառակուսի կիլոմետրի» և «լարվածության հնարավոր օջախների չեզոքացման» մասին բոլոր խոսակցությունները ադրբեջանական զավթման լեգիտիմացում են։ Ընդ որում՝ լեգիտիմացում, որն իրականացվում է հայերի ձեռքով, Հայաստանի վարչապետի ձայնով և Հայաստանի պետության անունից։
Այն, ինչ նախկինում Ալիևը չէր կարող ստանալ ո՛չ ռազմի դաշտում, ո՛չ բանակցությունների սեղանի շուրջ, հիմա նրան մատուցվում է սկուտեղի վրա՝ «փաստերի արձանագրում» և «պատասխանատու մոտեցում» ձևակերպումներով։
ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏ, 2019․ «ԱՐՑԱԽԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆ Է, ԵՎ ՎԵՐՋ»
Սկսենք փաստաթղթից։
Ադրբեջանական տանկերի՝ շփման գիծը հատելուց շատ առաջ Փաշինյանն կատարեց առաջին և, թերևս, ամենաճակատագրական քայլը։ 2019 թվականին նրան առաջարկվել էր ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի մշակած կարգավորման ծրագիրը։ Ինչպես վկայում են հրապարակված փաստաթղթերը, այդ ծրագիրը նախատեսում էր Արցախի պահպանում՝ միջանկյալ միջազգային ճանաչված կարգավիճակով, հայկական ուժերի դուրսբերում հինգ շրջաններից և միջազգային խաղաղապահների տեղակայում Արցախի ողջ պարագծով։ Դա իդեալական խաղաղություն չէր, բայց խաղաղություն էր՝ Քարվաճառի, Բերձորի և Արցախի պահպանմամբ։
Փաշինյանը մերժեց այդ ծրագիրը։ Ավելին՝ 2019 թվականի օգոստոսի 5-ին Ստեփանակերտում, Համահայկական խաղերի անցկացման առիթով կազմակերպված հանրահավաքում, Հայաստանի վարչապետը հայտարարեց․ «Արցախը Հայաստան է, և վերջ»։ Այս խոսքերը ծափահարություններով ընդունվեցին։ Դրանք ընկալվում էին որպես ազգային արժանապատվության դրսևորում, որպես փոխզիջումների քաղաքականությունից հրաժարում։ Այդպես էր թվում։ Եվ հենց «թվում էր»-ն է այստեղ առանցքայինը։
Պաշտոնական Բաքուն հայտարարեց, որ Փաշինյանը «անցել է կարմիր գիծը»։ Ալիևը ստացավ այն, ինչ իրեն անհրաժեշտ էր՝ Հայաստանի ղեկավարի հրապարակային հայտարարությունը, որը հնարավոր էր միջազգային հանրությանը ներկայացնել որպես հայկական կողմի համաձայնություն ձեռքբերելու անընդունակության ապացույց։ Ինչպես ուղղակիորեն հայտարարել է Հայ ազգային կոնգրեսի փոխնախագահ Լևոն Զուրաբյանը, այդ փոխզիջումից հրաժարումն էլ 2020 թվականին լեգիտիմացրեց ադրբեջանական ագրեսիան։ Փաշինյանը պարզապես բաց չթողեց խաղաղության հնարավորությունը։ Նա Ալիևին carte blanche տվեց՝ ցույց տալով, որ Հայաստանը պատրաստ չէ փոխզիջման, իսկ դա նշանակում էր, որ Բաքվի համար ուժային լուծումը դառնում էր ոչ միայն հնարավոր, այլև միջազգային հանրության աչքում «լեգիտիմացված»։
Երբ պատերազմը սկսվեց, Փաշինյանն իրեն պահեց ոչ թե որպես գլխավոր հրամանատար, այլ որպես իրականությունից կտրված քարոզիչ։ Մինչ հայ կամավորներն ու Արցախի պաշտպանության բանակը Շուշիի մոտ արյունաքամ էին լինում, Հայաստանի զինված ուժերի զգալի մասը այդպես էլ չներգրավվեց մարտական գործողություններում։ Մարդիկ Արծրուն Հովհաննիսյանից «հաղթանակների» մասին կեղծ հաղորդագրություններ էին ստանում, մինչ ադրբեջանական զորքերը մոտենում էին Ստեփանակերտին։ Իսկ կապիտուլյացիայի ստորագրումից հետո Փաշինյանը հանձնված Շուշին անվանեց «դժբախտ, դժգույն քաղաք»՝ մեղքը բարդելով նախորդ իշխանությունների վրա։
ՊՐԱՀԱ, 2022․ ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՃԱՆԱՉՈՒՄԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԿԱՊԻՏՈՒԼՅԱՑԻԱ
2022 թվականի հոկտեմբերի 6-ին Պրահայում Նիկոլ Փաշինյանն արեց այն, ինչի համար նրան, ըստ էության, բերել էին իշխանության․ ստորագրեց փաստաթուղթ, որով ճանաչվում էր Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը՝ ներառյալ Լեռնային Ղարաբաղը՝ որպես Ադրբեջանի մաս։ Հայտարարության համաձայն՝ Հայաստանն ու Ադրբեջանը վերահաստատեցին իրենց հավատարմությունը ՄԱԿ-ի կանոնադրությանը և 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրին, որոնց հիման վրա կողմերը ճանաչում են միմյանց տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը։ Հայաստանը ճանաչեց Ադրբեջանի տարածքը՝ 86,6 հազար քառակուսի կիլոմետր մակերեսով՝ ներառյալ Արցախը։
Սա այն «իրավական որոշակիության անհրաժեշտությունը» չէր, որով փորձում էին դա բացատրել Երևանում։ Սա կապիտուլյացիա էր՝ դիվանագիտական ձևակերպումների մեջ փաթեթավորված և Եվրոպայի «բարձր» հովանու ներքո ներկայացված։ Ճանաչելով Ղարաբաղը Ադրբեջանի կազմում՝ Փաշինյանը Հայաստանին զրկեց Արցախի պաշտպանության համար մնացած իրավական հիմքերից։
Որոշ ժամանակ անց նա ինքն էլ խոստովանեց․ «Սխալ էր, որ դա ավելի վաղ չէի արել»։ Այսպիսով, Արցախի դավաճանությունը հարկադրված քայլ չէր․ այն ցանկալի քայլ էր։
2023․ ՀԱՆՑԱՎՈՐ ԼՌՈՒԹՅՈՒՆ
2023 թվականին, երբ Ադրբեջանը շրջափակել էր Լաչինի միջանցքը և Արցախում հումանիտար աղետ էր ստեղծել, Փաշինյանը անգործության մատնվեց։ Մինչ 120 հազար հայերի դատապարտում էին սովի, Հայաստանի վարչապետը խոսում էր էսկալացիայի հնարավոր սցենարների մասին և կոչ անում չանել «քայլեր, որոնք ցանկալի են ռազմական էսկալացիայի սցենար մշակողների համար»։
Երբ 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց իր «հակաահաբեկչական գործողությունը» և մեկ շաբաթվա ընթացքում Արցախից դուրս մղեց բոլոր հայերին, Փաշինյանը միայն «ափսոսանք» հայտնեց միջազգային հանրության՝ էթնիկ զտումը կանխելու անկարողության կապակցությամբ։ Իսկ հենց էթնիկ զտման ընթացքում ՄԱԿ-ի ամբիոնից հայտարարեց, թե Արցախում հայերի անվտանգությանը ոչինչ չի սպառնում։ Նա դեռևս 2022 թվականին ճանաչել էր Ադրբեջանի ինքնիշխանությունը Ղարաբաղի նկատմամբ և արցախահայությունը քաղում էր այդ ճանաչման պտուղները։ Արցախը դադարեց գոյություն ունենալ ոչ թե այն պատճառով, որ Ալիևն ավելի ուժեղ էր, այլ որովհետև Փաշինյանը նախապես հրաժարվել էր նրանից թղթի վրա և գործնականում ոչինչ չէր արել այն պաշտպանելու համար։
ՏԻԳՐԱՆԱՇԵՆ․ ԱԼԻԵՎԻ ՀԱՎԱԿՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԼԵԳԻՏԻՄԱՑՈՒՄ
Եվ ահա՝ Տիգրանաշենը։ Արարատի մարզի այս գյուղը ռազմավարական նշանակություն ունի՝ գտնվելով Երևանից դեպի Իրանի սահման տանող ճանապարհին։ Այստեղով անցնում է երկրի հյուսիսը Սյունիքի, այնուհետև Իրանի սահմանին կապող առանցքային ճանապարհներից մեկը։ Տիգրանաշենը հանձնելով՝ Հայաստանը փաստացի Բաքվին է տրամադրում ինքնիշխան տարածք Երևանի, Վայոց ձորի, Սյունիքի և Իրանի սահմանը կապող ռազմավարական հաղորդակցությունների անմիջական հանգույցում։
Հարկ չկա երկար անդրադառնալ այն հարցն, թե որքան կենսական ու ռազմավարական նշանակություն ունի այս գյուղը Հայաստանի համար։ Այդ մասին բավականաչափ խոսվել է թե՛ խորհրդարանական ելույթներում, թե՛ մամուլի հրապարակումներում։ Կարևորն այլ բան է․ Փաշինյանը համառորեն Տիգրանաշենը անվանում է ադրբեջանական «Քյարքի» տեղանունով և հրապարակավ հայտարարում, որ այն «Հայաստանի տարածք չէ»։
Ահա՛ լեգիտիմացման ողջ էությունը։ Ադրբեջանական հավակնությունները հայկական գյուղի նկատմամբ ներկայացվում են որպես «հնարավոր էսկալացիայի կետ», իսկ սեփական հողից հրաժարվելը՝ այդ կետի «չեզոքացում»։ Հայկական տարածքի պաշտպանությունը դառնում է «սադրանք», իսկ հանձնումը՝ «խաղաղարարություն»։ Մեխանիզմը բացարձակապես նույնն է, ինչ 2019–2023 թվականներին։
ԱՆՀՆԱՐ Է ՉՆԿԱՏԵԼ ԱՅՆ ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆԸ, ՈՐԸ ԿՐԿՆՎՈՒՄ Է
2019, 2020, 2022, 2023 թվականների և այսօր՝ Տիգրանաշենի շուրջ ստեղծված իրավիճակի միջև զուգահեռները պատահականություն չեն։ Սա համակարգ է։ Սա քաղաքական ծրագիր է, որն իրականացվում է հետևողականորեն և մեթոդաբար։
Առաջին քայլը՝ հրապարակային հայտարարություն, որը կարելի է ներկայացնել որպես հայկական կողմի «ոչմիթիզականության» և Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության նկատմամբ Հայաստանի «ոտնձգության» ապացույց։ 2019 թվականին Ստեփանակերտում՝ «Արցախը Հայաստան է, և վերջ»։ 2026 թվականին՝ «Քյարքին Հայաստանի տարածք չէ»։
Երկրորդ քայլը՝ փոխզիջումից հրաժարում, որը կարող էր պահպանել տարածքն ու կյանքերը։ 2019 թվականին՝ Մինսկի խմբի ծրագրի մերժում։ 2020 թվականին՝ ժամանակին զորահավաքից հրաժարում։ 2022 թվականին՝ զորահավաքից և ռազմական դրություն մտցնելուց հրաժարում։ 2023 թվականին՝ շրջափակման ընթացքում վճռական դիվանագիտական և ռազմական միջոցներից հրաժարում։ 2024–2026 թվականներին՝ Տիգրանաշենի պաշտպանությունից հրաժարում՝ «իրատեսության» պատրվակով։
Երրորդ քայլը՝ հակառակորդի՝ վիճելի տարածքի նկատմամբ իրավունքների հրապարակային ճանաչում։ 2022 թվականին՝ Պրահայում Ղարաբաղի՝ Ադրբեջանի մաս լինելու ճանաչում։ 2026 թվականին՝ Տիգրանաշենի՝ «Քյարքիի», որպես ոչ հայկական տարածքի ճանաչում։
Չորրորդ քայլը՝ անգործություն այն պահին, երբ հակառակորդը օգտվում է ստեղծված պայմաններից։ 2023 թվականին՝ լռություն էթնիկ զտման ժամանակ։ Այսօր՝ գյուղի իրական պաշտպանության փոխարեն «լարվածության թուլացման» մասին հռետորական վարժություններ։
Հինգերորդ քայլը՝ մեղքի բարդում ուրիշների վրա։ 2020 թվականին՝ Շուշիի համար մեղավոր էին «նախորդ իշխանությունները» և «դավաճանները»։ Այսօր՝ ընդդիմությունը, որը հայկական հողը պաշտպանելու պահանջներով «պատերազմ է հրահրում»։
Ամեն անգամ, երբ Փաշինյանը «Տիգրանաշեն»-ի փոխարեն արտասանում է «Քյարքի», նա պարզապես ադրբեջանական տեղանուն չի օգտագործում։ Նա Ալիևին ազդանշան է տալիս․ «Այստեղ կարելի է վերցնել»։ Ամեն անգամ, երբ նա հայկական հողի պաշտպանությունը հայտարարում է «պատերազմ հայտարարելու» գործողություն, նա լեգիտիմացնում է Ադրբեջանի ագրեսիան՝ ճիշտ այնպես, ինչպես դա արել է 2019, 2020, 2022 և 2023 թվականներին։
Փաշինյանին չենք կարող բնութագրել որպես ընդամենը ոչ կոմպետենտ ղեկավար։ Նա վտանգավոր է։ Նրա քաղաքականությունը սխալների շարան չէ, այլ «ինքնիշխանության» և «իրական Հայաստանի» կարգախոսների ներքո հայկական պետականության վերացման գիտակցված ռազմավարություն։
