Վերլուծաբան Վիգեն Հակոբյանի՝ Verelq.am-ին տված հարցազրույցը նվիրված է ժամանակակից Հայաստանի քաղաքականության առանցքային հարցերից մեկին՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների նախկին համակարգի աստիճանական ապամոնտաժման հետևանքներին։ Զրույցի առանցքում են Գյումրիում տեղակայված ռուսական ռազմաբազան, ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի մասնակցության սառեցված վիճակը, ԵԱՏՄ-ին անդամակցությունը պահպանելու պայմաններում եվրոպական ինտեգրման հեռանկարները, TRIPP նախագիծը, երկաթուղային կոնցեսիայի ճակատագիրը և Մոսկվայի հետ հարաբերությունների հետագա սրման հնարավոր տնտեսական հետևանքները։

Հակոբյանի հիմնական թեզն այն է, որ արտաքին քաղաքական ուղղության փոփոխությունն ինքնին դեռ չի նշանակում ինքնիշխանության ինքնաբերաբար ամրապնդում։ Նրա գնահատմամբ՝ եթե գործող ռազմաքաղաքական և տնտեսական կապերը քանդվեն ավելի արագ, քան կձևավորվի երաշխիքների նոր համակարգ, Հայաստանը կարող է հայտնվել անորոշության և անվտանգության վակուումի պայմաններում։ Այդ դեպքում, ըստ վերլուծաբանի, առանցքային հարց է դառնում՝ ով է լրացնելու այդ դատարկությունը և ինչ պայմաններով։

Գյումրի․ հարցը միայն ռուսական ռազմաբազայի մասին չէ

Հարցազրույցում առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Գյումրիում տեղակայված ռուսական 102-րդ ռազմաբազայի թեման։ Հակոբյանի համոզմամբ՝ դրա նշանակությունը չի կարելի սահմանափակել միայն զինծառայողների թվով կամ ռազմակայանի անմիջական մարտական հնարավորություններով։ Նրա կարծիքով՝ ռազմաբազան առաջին հերթին ունի աշխարհաքաղաքական նշանակություն և տասնամյակներ շարունակ եղել է թուրքական ուղղությամբ ռուս-հայկական զսպման համակարգի բաղկացուցիչ մասը։

Միաժամանակ վերլուծաբանը ուշադրություն է հրավիրում Հայաստանի իշխանությունների հայտարարությունների և ռազմաբազայի վերաբերյալ գործող համաձայնագրի պահպանման միջև առկա հակասությանը։ Եթե Երևանն իսկապես Թուրքիային չի դիտարկում որպես հնարավոր սպառնալիք, ապա հարց է առաջանում՝ ի՞նչ ռազմավարական գործառույթ է շարունակում իրականացնել Հայաստանի տարածքում ռուսական ռազմական ներկայությունը։

Հակոբյանն ընդգծում է նաև մեկ այլ հանգամանք․ ռուսական ռազմաբազան միավորված խմբավորման մաս է, որի կազմում են նաև Հայաստանի զինված ուժերի ստորաբաժանումները։ Հետևաբար, նրա կարծիքով, դրա ապագայի հարցը միաժամանակ նաև հայ-ռուսական ռազմական համագործակցության ամբողջ համակարգի ապագայի հարցն է։

Միևնույն ժամանակ նա ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ Մոսկվան արդեն հայտարարել է՝ համապատասխան որոշման դեպքում պատրաստ է դուրս բերել ռազմաբազան։ Հետևաբար, ըստ վերլուծաբանի, ռազմաբազայի թեման այլևս չի կարող դիտարկվել որպես Ռուսաստանի վրա ճնշում գործադրելու հնարավոր գործիք։ Եթե Հայաստանի իշխանությունները ցանկանում են փոխել գործող պայմանավորվածությունները, ապա այդ որոշման և դրա հետևանքների պատասխանատվությունն ուղղակիորեն պետք է կրի Երևանը։

ՀԱՊԿ․ սառեցված անդամակցությունը՝ որպես անորոշություն

Նույն տրամաբանությունը Հակոբյանը կիրառում է նաև ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցության նկատմամբ։ Նրա գնահատմամբ՝ ստեղծված իրավիճակը, երբ Երևանը փաստացի սառեցրել է մասնակցությունը կազմակերպությունում, բայց պաշտոնապես շարունակում է մնալ դրա անդամ, ստեղծում է միջանկյալ վիճակ, որը հստակ պատասխան չի տալիս անվտանգության ապագա համակարգի վերաբերյալ։

Հարցազրույցում վերլուծաբանը թվարկում է այն ուժերը, որոնք տեսականորեն կարող են լրացնել առաջացող դատարկությունը՝ Հայաստանի բանակը, արևմտյան գործընկերները, Թուրքիան, Իրանը կամ միաժամանակ մի քանի տարածաշրջանային դերակատարներ։ Միաժամանակ նա նախազգուշացնում է, որ Հայաստանի տարածքը կարող է տարբեր արտաքին ուժերի մրցակցության գոտու վերածվել։

Հակոբյանը կտրուկ քննադատում է նաև ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցության շրջանում Հայաստանի իշխանությունների գործողությունները։ Նրա պնդմամբ՝ Երևանն ինքն է քայլեր ձեռնարկել, որոնք բարդացրել են կազմակերպության աշխատանքը, իսկ այնուհետև ՀԱՊԿ-ին ներկայացրել պահանջներ և դժգոհություններ։ Որպես օրինակ նա մատնանշում է ՀԱՊԿ նախկին գլխավոր քարտուղար Յուրի Խաչատուրովի գործը, առանձին միջոցառումներին մասնակցելուց հրաժարվելը և Հայաստանին օգնություն տրամադրելու մեխանիզմների շուրջ առաջացած տարաձայնությունները։

Հակոբյանի կարծիքով՝ Նիկոլ Փաշինյանը գիտակցաբար պատերազմ էր հրահրում՝ նպատակ ունենալով Ռուսաստանին ներքաշել հակամարտության մեջ։

TRIPP և Սյունիք

Զրույցի առանձին հատվածը նվիրված է TRIPP նախագծին։ Այստեղ Հակոբյանը նախևառաջ ուշադրություն է դարձնում վերահսկողության խնդրին։ Նրա խոսքով՝ սկզբունքային նշանակություն ունի ոչ միայն տրանսպորտային ենթակառուցվածքի ստեղծումը, այլև այն, թե ով է վերահսկելու բեռների և ուղևորների տեղաշարժը։

Վերլուծաբանի պնդմամբ՝ նախագծի իրականացման դեպքում վտանգ կա, որ կարող են սահմանափակվել Հայաստանի սահմանային և մաքսային մարմինների հնարավորությունները։ Այդ պարագայում հարց է առաջանում՝ որքանո՞վ է Հայաստանն ինքնուրույն վերահսկելու իր տարածքով անցնող տրանսպորտային ենթակառուցվածքը։

Նա առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում Իրանի հնարավոր արձագանքին։ Հակոբյանի գնահատմամբ՝ եթե նոր տրանսպորտային միջանցքը Թեհրանի կողմից ընկալվի որպես տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի, Թուրքիայի կամ Ադրբեջանի ներկայությունն ուժեղացնելու գործիք, Սյունիքը կարող է մի քանի պետությունների շահերի բախման գոտի դառնալ։

Այսպիսով, Հակոբյանի մեկնաբանությամբ՝ TRIPP-ը միայն տնտեսական կամ տրանսպորտային նախագիծ չէ։ Այն տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության ավելի լայն վերաձևավորման բաղադրիչ է, որի հետևանքները Հայաստանի համար կախված կլինեն նախևառաջ նրանից, թե որքանով Երևանը կկարողանա վերահսկել ընթացող գործընթացները։

Երկաթուղի և Ռուսաստանի երկաթուղիների հետ խզման գինը

Ոչ պակաս կարևոր է հայկական երկաթուղու նկատմամբ ռուսական կոնցեսիայի հարցը։ Հակոբյանը չի բացառում համաձայնագրի վաղաժամկետ դադարեցման հնարավորությունը, սակայն կարծում է, որ նման դեպքում ռուսական կողմի տնտեսական շահերը պետք է փոխհատուցվեն։

Նրա խոսքով՝ նոր օպերատոր կարող է դառնալ մեկ այլ երկիր, այդ թվում՝ Ղազախստանը կամ Ռուսաստանին բարեկամ մեկ այլ գործընկեր։ Միաժամանակ, նրա գնահատմամբ, վերջնական սցենարը կախված կլինի Երևանի և ռուսական կողմի բանակցություններից, ինչպես նաև կոնցեսիայից հնարավոր դուրս գալու պայմաններից։

Այստեղ ի հայտ է գալիս հարցազրույցում մատնանշված առանցքային խնդիրներից մեկը․ Մոսկվայի հետ նախկին հարաբերությունների համակարգի ապամոնտաժման քաղաքական որոշումն ունի կոնկրետ տնտեսական գին։ Խոսքը միայն դիվանագիտական հայտարարությունների մասին չէ։ Խոսքը գործող պայմանագրերի, ենթակառուցվածքների, ներդրումների և ֆինանսական պարտավորությունների մասին է։

ԵՄ և ԵԱՏՄ․ երկակի ուղի

Հակոբյանը հատկապես քննադատաբար է գնահատում այն մտադրությունը, որ Հայաստանը միաժամանակ շարժվի դեպի Եվրոպական միություն և պահպանի ԵԱՏՄ անդամակցության առավելությունները։

Նրա մեկնաբանությամբ՝ երկարաժամկետ հեռանկարում նման քաղաքականությունը բախվելու է օբյեկտիվ սահմանափակումների։ Նա զուգահեռ է անցկացնում Ուկրաինայի փորձի հետ և պնդում, որ Ռուսաստանի հետ սերտ տնտեսական կապերը պահպանելու և միաժամանակ ԵՄ-ի հետ քաղաքական ինտեգրման ուղղությամբ շարժվելու փորձը կարող է հանգեցնել շահերի բախման։

Հակոբյանը կասկածի տակ է դնում նաև միջնաժամկետ հեռանկարում Հայաստանի՝ ԵՄ անդամակցության իրատեսականությունը՝ հղում անելով հենց Եվրամիության ներսում ընդլայնման հետագա հեռանկարների շուրջ ընթացող քննարկումներին։ Նրա եզրահանգումն այն է, որ Երևանը փաստացի հրաժարվում է գործող համակարգի որոշ առավելություններից՝ փոխարենը նոր գործընկերներից համարժեք երաշխիքներ և առավելություններ չստանալով։

Տնտեսական գործոնը

Հարցազրույցում տնտեսական բաղադրիչը անվտանգության հարցերից պակաս տեղ չի զբաղեցնում։ Հակոբյանը կարծում է, որ Ռուսաստանն ունի Հայաստանի վրա ազդեցության զգալի տնտեսական լծակներ և դրանք արդեն կիրառում է քաղաքական հարաբերությունների վատթարացման պայմաններում։ Նա հնարավոր հետևանքները նախևառաջ կապում է առևտրի, էներգետիկայի և գազի գների հետ։

Այս համատեքստում նա անդրադառնում է Հայաստանին ռուսական գազի շուկայական գներին անցնելու հնարավորության շուրջ վեճին։ Հակոբյանի խոսքով՝ այս հարցում հայ քաղաքական գործիչների և տնտեսագետների հրապարակային գնահատականները էապես տարբերվում են․ ոմանք գների փոփոխությունը դիտարկում են որպես տնտեսական ինքնուրույնության ամրապնդման գործոն, մյուսները նախազգուշացնում են տնտեսության համար հնարավոր բացասական հետևանքների մասին։

բացասական հետևանքների մասին։ Այսպիսով, Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների հարցը դուրս է գալիս դիվանագիտության շրջանակներից։ Հայաստանի համար այն ուղղակիորեն կապված է էներգակիրների գների, արտաքին առևտրի, տրանսպորտի և խոշոր շուկա մուտք ունենալու հետ։

Ի՞նչ է իրականում փոխվում Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ

Հարցազրույցի ողջ քաղաքական սրությամբ հանդերձ՝ Հակոբյանի բարձրացրած գլխավոր հարցը կարելի է ձևակերպել բավական պարզ․ ի՞նչ է ստանալու Հայաստանը այն համակարգի փոխարեն, որից աստիճանաբար հրաժարվում է։

Վերլուծաբանը տեղի ունեցող գործընթացները դիտարկում է որպես նախկին ռազմաքաղաքական և տնտեսական դաշինքի հետևողական թուլացում։ Նրա մեկնաբանությամբ՝ միաժամանակ փոխվում է վերաբերմունքը ՀԱՊԿ-ի նկատմամբ, հարցականի տակ է դրվում ռուսական ռազմաբազայի նշանակությունը, քննարկվում է երկաթուղային կոնցեսիայի ճակատագիրը, վերանայվում են տնտեսական հարաբերությունները, իսկ երկիրը գնալով ավելի ակտիվորեն հայտարարում է եվրոպական ուղղության մասին։

Միաժամանակ նրա դիրքորոշման առավել կարևոր հատվածը վերաբերում է այս փոփոխությունների պատճառներին։ Հակոբյանը Հայաստանի իշխանությունների գործողությունները բացատրում է արևմտյան պետությունների ազդեցությամբ և նույնիսկ Նիկոլ Փաշինյանին անվանում է Ռուսաստանի հետ առճակատմամբ շահագրգռված ուժերի «խամաճիկ»։

Անկախ նրանից, թե Հայաստանի հասարակության տարբեր հատվածներն ինչպես են վերաբերվում նման մեկնաբանությանը, կարևոր և գործնական հարցը հետևյալն է․ եթե անվտանգության և տնտեսական կապերի նախկին համակարգը աստիճանաբար ապամոնտաժվում է, ապա կոնկրետ ի՞նչ մեխանիզմներ են փոխարինելու դրան։

Հենց այստեղ էլ Վիգեն Հակոբյանի հարցազրույցը ստանում է ավելի լայն նշանակություն։ Խոսքն արդեն միայն Ռուսաստանի մասին չէ։ Խոսքը Հայաստանի անվտանգության ապագա ճարտարապետության, տրանսպորտային հաղորդակցությունների նկատմամբ վերահսկողության, Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների, Իրանի դերի, ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների հեռանկարների և արտաքին ուժային կենտրոնների հետ համագործակցության պայմաններն ինքնուրույն սահմանելու պետության կարողության մասին է։

Հակոբյանն այս հարցերին տալիս է միանշանակ պատասխաններ և խիստ քննադատաբար է գնահատում Երևանի ներկայիս քաղաքականությունը։ Սակայն անկախ նրա քաղաքական գնահատականներից՝ խնդրի բուն ձևակերպումը շարունակում է մնալ առանցքային․ որքա՞ն է նախկին համակարգի ապամոնտաժման գինը, և ի՞նչ իրական երաշխիքներ է դրա դիմաց ստանալու Հայաստանը։ Արդյո՞ք այդ գինը Հայաստանի համար ճակատագրական չի դառնա։