ՈՉ ՄԱՐՏԱԿԱՆ ԿՈՐՈՒՍՏՆԵՐԻ ՀԱՄԱՃԱՐԱԿԸ․ ՀԱՄԱԿԱՐԳԱՅԻՆ ՃԳՆԱԺԱՄ ԲԱՆԱԿՈՒՄ

В нынешнем году в Вооруженных силах Армении существенно возросли так называемые небоевые потери. Солдаты гибнут в результате преступлений и умирают от случайных пуль… По данным правозащитников, за первые семь месяцев 2026 года зафиксировано 30 смертей военнослужащих. К концу августа их число достигло 33.

При этом, в сравнении с прошлым годом, количество самоубийств в армии выросло на 38 процентов, а жертв преступлений – на 16 процентов. В 2024 году небоевые потери составляли 90 процентов всех смертей в армянской армии. За последние два с половиной года не зафиксировано ни одного случая боевой гибели – последний был в феврале 2024 года. Армия воюет сама с собой. И проигрывает.

Զինվորների մահվան պատճառների շարքում առանձնահատուկ տեղ ունի ինքնասպանության հասցնելը։ Տարածված պատկերացումն այն է, թե ծառայակցների ճնշումներին, նվաստացումներին ու հարձակումներին պետք է պարզապես դիմանալ․ կես տարի, մեկ տարի կանցնի, ու ամեն ինչ կվերջանա։ Բայց, ինչպես ցույց է տալիս իրականությունը, ամեն ինչ այդքան պարզ չէ։ Դրա ողբերգական վկայությունն է 20-ամյա ժամկետային զինծառայող Նարեկ Թորոսյանի դեպքը։ Նա ծառայել է Ճամբարակի զորամասում։ Ծառայության առաջին վեց ամիսները, ըստ առկա տվյալների, անցել էին առանց լուրջ միջադեպերի։ Այդ ընթացքում Նարեկը նույնիսկ հասցրել էր արձակուրդ գնալ, սակայն վերադառնալուց հետո նրան տեղափոխել էին մեկ այլ զորամաս։ Հենց այնտեղ էլ նա հայտնվել էր ծառայակիցների ազդեցության տակ։ Քննության տվյալներով՝ նրանք ծեծի էին ենթարկել Նարեկին, այնուհետև հասցրել ինքնասպանության։ Հուլիսի 21-ին Նարեկը ինքնասպան է եղել։ Երկու ծառայակից ձերբակալվել են։ Նրանցից մեկը՝ կրտսեր սերժանտը, մեղադրվում է ինքնասպանության հասցնելու երեք հոդվածներով։

Նախկին պատգամավոր Տիգրան Աբրահամյանը, որի մոտ Թորոսյանը սովորել է Հայ-ռուսական համալսարանի լրագրության ֆակուլտետում, հայտարարել է․ «Սա վերջին դեպքը չէ, եթե բանակում առկա խնդիրները չլուծվեն»։ Զոհվածի մայրը արդարություն պահանջելով դիմել է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին։ Պատասխան չի եղել։

«Ոչ մարտական կորուստների» շարքում են նաև սպանությունները։ Բայց այստեղ էլ ամեն ինչ միանշանակ չէ․ հաճախ չափազանց դժվար է պարզել՝ զինծառայողը հանցագործության զոհ է դարձել, թե մահը դժբախտ պատահարի հետևանք է։ Օգոստոսի 23-ին Վայքում հայտնաբերվել է 22-ամյա Էդգար Գևորգյանի մարմինը ՝ հրազենային վնասվածքով։ Քննչական կոմիտեն դեպքը որակել է որպես սպանություն։ Կասկածյալը ձերբակալվել է։ Դրանից ընդամենը տասը օր առաջ՝ օգոստոսի 13-ին, Պաշտպանության նախարարությունը հայտնել էր Գրիգոր Զաքարյանի մարմինը հայտնաբերելու մասին։ Նրա մահվան հանգամանքները նույնպես կապված էին հրազենային վնասվածքի հետ։ Տասը օրում՝ երկու սպանություն։

Զինվորները մահանում են նաև անվտանգության կանոնների խախտումների և հրամանատարական անփութության հետևանքով։ Օգոստոսի 19-ին Ճամբարակ–Վահան ճանապարհին «ԳԱԶ-53» բեռնատարը վրաերթի էր ենթարկել զինվորների խմբին, որոնք գիշերային ժամին «դաստիարակչական վազք» էին անցկացնում։ 19-ամյա Սուրեն Վարդանյանը, ով զորակոչվել էր ընդամենը մեկ ամիս առաջ, զոհվել է։ Հետագայում վարչապետ Փաշինյանը նկատել է, որ այդ մեքենան «չպետք է շահագործվեր»։ Բայց այստեղ խնդիրը միայն մեքենան չէ։ Խնդիրն այն է, թե ինչո՞ւ էին զինվորները գիշերվա մթության մեջ հայտնվել ճանապարհի վրա։ Գործի շրջանակում ձերբակալվել է գումարտակի շտաբի պետը։

Օգոստոսի 24-ին Սիսիանում ինքնասպան է եղել 37-ամյա պայմանագրային զինծառայող Հայկ Մովսիսյանը։ Նա երկու անգամ կրակել է սեփական կզակին։ Հայկը թողել է երկու երեխա և երրորդ երեխային սպասող կնոջը։ Հավատացյալ, ավանդական ընտանիք էր։ Նա պարբերաբար եկեղեցի էր այցելում, շրջապատին հայտնի էր որպես հանգիստ և հավասարակշռված մարդ։ Ընդամենը երկու ամիս առաջ քաղցկեղից մահացել էին նրա ծնողները։ Գյուղում ոչ ոք չէր կարող ենթադրել, որ այդ մարդը երբևէ ինքնասպանության կդիմի։ Մեկ ամսվա ընթացքում բանակում սա արդեն հինգերորդ ինքնասպանության դեպքն էր։ Տասը օրվա ընթացքում՝ երրորդ մահը։

Շատ դեպքերում ճշմարտության բացահայտմանը հասնելու ճանապարհը մնում է միայն զոհվածների հարազատների և իրավապաշտպանների վրա։ Իրավապաշտպան Զարա Հովհաննիսյանը ահազանգում է, որ բանակում կարգապահական պրակտիկան վերածվել է ոչ հրապարակային պատժի, ճնշման ու նվաստացման համակարգի։ Առանձին խնդիր է, ըստ նրա, այսպես կոչված «հայհոյանքի օրենքը», որը միջանձնային բախումներ է հրահրում և զինծառայողներին զրկում անվտանգության ու կյանքի երաշխիքից։ Իշխանությունները պետք է ոչ միայն քննեն յուրաքանչյուր առանձին մահվան դեպքը, այլև ուսումնասիրեն դրանց միջև կրկնվող օրինաչափությունները։ Որովհետև երբ նույն ողբերգությունը կրկնվում է մեկը մյուսի հետևից, դա այլևս պարզապես առանձին միջադեպերի շարք չէ։

Հուլիսի 30-ին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը բրիֆինգ հրավիրեց և հայտարարեց, որ ոչ մարտական կորուստների 90 տոկոսը բանակի հետ կապ չունի։ Նրա մատնանշած պատճառներն էին «խաղադրույքներով տարվելը», «ընտանեկան կամ անձնական խնդիրները» և «մարտական դիրքում քնելու հետևանքով առաջացած կոնֆլիկտները»։ Փաշինյանի խոսքով՝ ինքն իրեն մեղավոր է համարում միայն այն բանում, որ այդ խնդիրների լուծումները մինչ օրս չեն գտնվել։

Լրագրողները նրան հարցրին՝ արդյոք ինքը և պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանը զոհված զինծառայողների մայրերին նույն «նվերը» չեն մատուցում, որի մասին Փաշինյանը ժամանակին գրել էր Վազգեն Սարգսյանի ժամանակաշրջանին վերաբերող իր հոդվածում։ Փաշինյանի պատասխանը հնչեց միանշանակ․ «Այո՛, զինվորների մայրերի նկատմամբ կարելի է այդպես ասել»։ Այսպիսով, երկրի վարչապետը փաստորեն ընդունում է, որ զինվորների մայրերին հասնող սգո լուրերը «նվեր» են։ Եվ դրանում որևէ անընդունելի բան չի տեսնում։

Օգոստոսի 24-ին, երբ Սիսիանում Հայկ Մովսիսյանի մահվան լուրը արդեն տարածվել էր լրատվամիջոցների բոլոր հարթակներով, պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանը խոստովանեց, որ ինքը նույնիսկ տեղյակ չի եղել այդ դեպքից։ «Ես չեմ կարող պատասխանել հարցին և նշել մահերի ինտենսիվության պատճառը»,– հայտարարեց նա։ Եվ անմիջապես հետո հավելեց․ «Բայց այն, որ մահերի պատճառով կարելի է մեղադրել Հայաստանի պաշտպանության նախարարին, նորություն է»։ Իր ասածին կշիռ տալու համար Պապիկյանը դիմեց վիճակագրությանը՝ հիշեցնելով, որ սպանություններն ու ինքնասպանությունները բանակում միշտ էլ եղել են։ Տրամաբանությունը, իհարկե, «անխոցելի է»․ եթե նման բաները միշտ են եղել, ուրեմն, ըստ ամենայնի, ոչ մի առանձնապես արտառոց բան էլ տեղի չի ունենում։ Իսկ գերատեսչության մամուլի քարտուղար Արամ Թորոսյանն այդ ընթացքում պարզապես չէր պատասխանում հեռախոսազանգերին։

Գլխավոր շտաբի պետ Էդվարդ Ասրյանն էլ, ըստ Փաշինյանի, կատարվածի հետ կապ չունի։ Ինքը՝ Ասրյանը, կորուստների թվերի վերաբերյալ լրագրողների հարցերին պատասխանում է վաղուց անգիր արած ձևակերպումներով և նախընտրում խոսել զորամասերում կարգապահության բարձրացման մասին։

Уволены четверо высокопоставленных чиновников – начальник военной полиции Ашот Закарян, глава управления по морально-психологическому состоянию Сережа Степанян, двое советников Папикяна. Но правозащитница Жанна Алексанян назвала это поиском козлов отпущения: «Какое отношение начальник военной полиции имеет к смертям?» Новый начальник военной полиции Арам Ованнисян – тот самый, кого Пашинян уже увольнял с поста главы полиции в 2025-м. Газета «Грапарак» пишет: Пашинян недоволен Папикяном, провел с ним жесткий разговор, но уволить не может – «нет подходящего кандидата на замену».

Ռազմական փորձագետ Կարեն Վրթանեսյանը խոսում է համակարգային պատճառների մասին՝ անձնակազմի պակասի, հոգեբանական աջակցության անարդյունավետ համակարգի մասին։ Նա հիշեցնում է, որ գնդային հոգևորականների ինստիտուտը, որն իրականում աշխատում էր, լուծարվել է։ Դրա փոխարեն ստեղծվել է զինվորական հոգեբանների համակարգ, որը մինչ օրս այդպես էլ չի կայացել և չի աշխատում այնպես, ինչպես նախատեսված էր։

Նիկոլ Փաշինյանը չի կարողանում լուծել խնդիրը։ Ավելի ճիշտ՝ նույնիսկ չի էլ փորձում։ Նա անընդունակ մարդկանց է նշանակում, որովհետև «համապատասխան թեկնածու չկա»։ Զինվորների մահերի պատասխանատվությունը բաշխում է «խաղադրույքների», ընտանեկան խնդիրների և անձնական կոնֆլիկտների վրա, որովհետև համակարգային ճգնաժամի գոյությունն ընդունելը կնշանակի ընդունել նաև սեփական իշխանության ու կառավարման ձախողումը։ Իսկ երբ նա զինվորների մայրերին հասնող սգո լուրը «նվեր» է անվանում, այդ հրեշավոր ձևակերպումը շատ ավելի խոսուն է, քան որևէ պաշտոնական հայտարարություն։ Այն բացահայտում է մի մարդու, ով վաղուց կորցրել է մարդկային արժանապատվության վերջին մնացորդները։

Ութ ամսում՝ երեսուներեք զոհ։ Երեսուներեք ընտանիք, որոնք վարչապետից «նվեր» են ստացել։ Երեսուներեք դեպք, երբ իշխանությունը կարող էր կանգ առնել, ընդունել իր պատասխանատվությունը և սկսել ինչ-որ բան փոխել։ Եվ երեսուներեք անգամ այն չարեց։

Էլ քանի՞ մարդ պետք է զոհվի։ Հարյո՞ւր։ Երկո՞ւ հարյուր։ Հազա՞ր։ Մինչև Փաշինյանը «համապատասխան թեկնածու» կգտնի՞։ Մինչև Պապիկյանը սկսի՞ լուրերը կարդալ։ Մինչև Ասրյանը վերջապես կհայտնի՞ կորուստների իրական թվերը։

Ответа от властей нет. Потому что Пашиняну и его команде наплевать на солдат, на их семьи и на армянскую армию.

«Ապրելու երկիր» կուսակցության համահիմնադիր Մանե Թանդիլյանը խնդրի լուծումը տեսնում է հետևյալ կերպ․ «Հայաստանի զինված ուժերում այլևս առանձին խնդիրներ չկան, այլ կա խայտառակ և քաոսային իրավիճակ»։ Նրա խոսքով՝ գլխավոր մեղավորը Փաշինյանն է, ով Պապիկյանին նշանակել է պաշտպանության նախարար և «նրան ներքաշել քաղաքական գործընթացների մեջ՝ բանակի առանց այդ էլ ոչ կոմպետենտ կառավարումը թողնելով երկրորդ պլանում»։ «Սուրեն Պապիկյանը պետք է հեռանա։ Բայց միայն նրա հեռացումը բավարար չէ։ Քանի դեռ Նիկոլ Փաշինյանը Գերագույն գլխավոր հրամանատարն է, նրա փոխարեն կգա մեկ այլ Պապիկյան»։

«Հանրային տրիբունալը» վստահ է՝ մի օր դատարանի առաջ կանգնելու են ոչ միայն զինվորներին անմիջական սպանողները ու նրանց խոշտանգողները, այլև նրանք, ովքեր ստեղծել են անպատժելիության այն միջավայրը, որտեղ նման ողբերգությունները դարձել են սովորական երևույթ՝ Փաշինյանը, Պապիկյանը, Ասրյանը և նրանց ամբողջ ոհմակը։ Նրանք պատասխան են տալու յուրաքանչյուր սգո ծանուցման, յուրաքանչյուր ընդհատված կյանքի համար։ Դատավարությունը կլինի կարճ։ Իսկ դատավճիռը՝ վերջնական։