ՀԱՆՐԱՔՎԵ Չի լինի․ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ԲԻՇՔԵՔՅԱՆ ԱՆՀԵԹԵԹՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ «ՏԱԿՏԻԿԱԿԱՆ ԲՆՈՒՅԹԻ» ՄԱՍԻՆ
2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Շանհայի համագործակցության կազմակերպության՝ Բիշքեկում անցկացվող գագաթնաժողովի շրջանակում տեղի ունեցավ Վլադիմիր Պուտինի և Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումը։ Հանդիպման արդյունքներով Ռուսաստանի նախագահը հրապարակայնորեն ներկայացրեց հայկական կողմին փոխանցված թեզի բովանդակությունը․ Հայաստանի՝ միաժամանակ Եվրամիության և Եվրասիական տնտեսական միության անդամ լինելը տեխնիկատնտեսական պատճառներով անհնար է՝ մաքսային խոչընդոտների, կանոնակարգերի և նորմերի տարբերությունների պատճառով։
Մոսկվան առաջնորդվելու է Երևանի իրական որոշումներով, իսկ եվրոպական վեկտորի ընտրության դեպքում կհետևի երկկողմ հարաբերությունների առևտրատնտեսական պարամետրերի վերանայում։ Հանդիպումից առաջ Դմիտրի Պեսկովը նշել էր ԵԱՏՄ-ում ստանձնած պարտավորությունների և եվրաինտեգրման միջև առաջացած հակասության լուծման միակ լեգիտիմ մեխանիզմը՝ հանրաքվեն։ Ինչպես հայտնի է, Կրեմլը նախընտրում է ընթացակարգային հստակությունը։
Եվ ահա այս հանդիպման ժամանակ Փաշինյանը մատուցեց մի «գլուխգործոց», որն իր անհեթեթությամբ և ցինիզմով նորագույն Հայաստանի քաղաքական պատմության մեջ, թերևս, հավասարը չունի։ Նա հայտարարեց, որ 2026 թվականի հունիսին խորհրդարանի կողմից ընդունված՝ ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացը սկսելու մասին օրենքը երկրի ռազմավարական ընտրության արտահայտություն չէ։ «Քաղաքացիական հասարակության» նախաձեռնողները հանրաքվե անցկացնելու համար հավաքում էին 250 հազար ստորագրություն, իսկ այդ սցենարը կանխելու համար խորհրդարանը կանխարգելիչ կերպով քվեարկեց օրենքի օգտին։ Այսինքն՝ պետության համար ճակատագրական նշանակություն ունեցող օրենսդրական ակտն ընդունվել է որպես տակտիկական մանևր՝ քաղաքացիների ուղղակի կամարտահայտությունը արգելափակելու նպատակով։ Փաշինյանը հանրաքվեն անվանել է «վաղաժամ»՝ մինչև ԵՄ-ին պաշտոնական հայտ ներկայացնելը և թեկնածուի կարգավիճակ ստանալը, ինչը փաստացի այն հետաձգում է անորոշ ժամկետով։
Այս հայտարարությունը միանգամից երեք հասցեատերերի նկատմամբ հեգնանք է հիշեցնում։ Նախ՝ Ռուսաստանի նկատմամբ, որը Հայաստանի վարչապետից լսում է, թե «եվրաինտեգրումը» ռազմավարություն չէ, այլ ժողովրդին հարց տալուց խուսափելու միջոց, այն դեպքում, երբ հենց այդ հարցի լուծումն էր Մոսկվան պահանջում՝ որպես միակ լեգիտիմ տարբերակ։ Հետո՝ Եվրամիության նկատմամբ, որը լրջորեն քննարկում է Հայաստանի հայտը, հատկացնում է 2,5 միլիարդ եվրո և բանակցում առանց վիզայի ռեժիմի շուրջ, մինչդեռ Երևանում նրա գործընկերը խոստովանում է, որ այս բոլոր օրենսդրական ժեստերը ոչ այլ ինչ են, քան բյուրոկրատական շրջանցիկ հնարք։ Եվ, վերջապես, Հայաստանի ժողովրդի նկատմամբ, որին «վաղաժամ լինելու» պատրվակով զրկեցին քվեարկելու իրավունքից, մինչդեռ իրականում՝ իշխանության ծրագրերին չհամապատասխանող պատասխան լսելու վախից։ Տրամաբանությունը, պետք է խոստովանել, փայլուն է․ քաղաքացիներին վստահելու փոխարեն Հայաստանի վարչապետը նախընտրեց վստահել խորհրդարանական մեծամասնությանը, որը, ինչպես հայտնի է, քվեարկում է այնպես, ինչպես իրեն ասում են։
Բիշքեկից մեկ տարի առաջ հայկական կողմը մի շարք քայլեր էր ձեռնարկել, որոնք Մոսկվայում գնահատվել էին որպես ոչ բարեկամական։ 2025 թվականի դեկտեմբերի 26-ին Փաշինյանը հրապարակայնորեն ՀԱՊԿ-ն անվանել էր «անարդյունավետ» և հայտարարել կազմակերպությանը Հայաստանի մասնակցության վերանայման մասին։ 2026 թվականի փետրվարին Հայաստանը հրաժարվեց Ղազախստանում ՀԱՊԿ զորավարժություններին մասնակցելուց՝ միաժամանակ համատեղ զորավարժություններ անցկացնելով Հունաստանից և Բուլղարիայից ժամանած ՆԱՏՕ-ի ստորաբաժանումների հետ։ Մայիսին Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին Հայաստանի խորհրդարանում հանդես եկավ Ռուսաստանի հասցեին մեղադրանքներ պարունակող հայտարարություններով, իսկ հայկական կողմը դիվանագիտական որևէ վերապահում չարեց։ Հունիսին խորհրդարանը, առանց հանրային քննարկման, ընդունեց ԵՄ-ին անդամակցության գործընթացը սկսելու մասին օրենքը։ Օգոստոսին Փաշինյանը արևմտյան լրատվամիջոցներին տված հարցազրույցում հայտարարեց, որ առաջիկա հինգ տարիներին ՀԱՊԿ վերադառնալու մտադրություն չունի և ցանկություն հայտնեց, որ Հայաստանը դուրս գա կազմակերպությունից՝ «ՆԱՏՕ-ի հետ հարաբերությունները հեշտացնելու» համար։ Բիշքեկյան հանդիպման պահին Հայաստանի ղեկավարությունը Ռուսաստանի հետ դաշնակցային համաձայնությունների ոգուն և տառին հակասող փաստացի գործողությունների մի ամբողջ շարք էր կուտակել։ Այս հարցում հետևողականությունը, ինչպես ասում են, երկաթյա է՝ և նույնքան ակնհայտ է թե՛ դիտորդների, թե՛ այդ ժեստերի հասցեատերերի համար։
2026 թվականի օգոստոսին Հայաստանի կառավարությունը հաստատեց 2026–2031 թվականների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագիրը։ Փաստաթուղթը նախատեսում է ԵՄ-ի հետ ռազմավարական գործընկերության խորացում, առևտրի, մաքսային կարգավորման և տեխնիկական նորմերի ոլորտներում օրենսդրությունը եվրոպական չափանիշներին համապատասխանեցում, ինչպես նաև առանց վիզայի ռեժիմի շուրջ բանակցությունների ավարտի ծրագիր։ 2026 թվականի մայիսին Երևանում կայացավ Հայաստան–ԵՄ գագաթնաժողովը, որի արդյունքներով Եվրահանձնաժողովը հայտարարեց 2,5 միլիարդ եվրոյի ներդրումային փաթեթի մասին, իսկ կառավարության ծրագրում այս քայլերն ամրագրված են որպես առաջնահերթություններ։ Հավաքական անվտանգության բաժնում ծրագիրը մինչև 2031 թվականը՝ կանխատեսվող ամբողջ ժամանակահատվածում, չի նախատեսում Հայաստանի լիարժեք անդամակցության վերականգնումը ՀԱՊԿ-ում՝ հայտարարելով միայն առանձին անդամ պետությունների հետ երկկողմ հարաբերությունների մասին։ ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերությունների մասում դուրս գալու մասին ուղղակի նշում չկա, սակայն օրենսդրությունը ԵՄ նորմերին համապատասխանեցնելը տեխնիկապես հակասության մեջ է մտնում ԵԱՏՄ կանոնակարգերի հետ, իսկ գործող պայմանագիրը այդ հակասության իրավական լուծում չի նախատեսում։ Փաստաթուղթը պատշաճ է կազմված, լայն ընդգրկմամբ՝ առաջիկա հինգ տարիների համար։ Միայն թե, ինչպես պարզվեց, մեկ փոքրիկ նրբություն կա․ դրա հեղինակը այն ռազմավարական չի համարում։
Կառավարության ծրագրի և Փաշինյանի բիշքեկյան հայտարարության համադրումը բացահայտում է ուղղակի հայեցակարգային հակասություն։ Ծրագիրը եվրաինտեգրումը ներկայացնում է որպես Հայաստանի համակարգային, երկարաժամկետ ռազմավարական ընտրություն՝ կոնկրետ ժամկետներով և փուլերով։ Իսկ Բիշքեկում Փաշինյանը խոստովանեց, որ օրենքն ընդունվել է բացառապես հանրաքվեի վերաբերյալ քաղաքացիական նախաձեռնությունը կանխելու համար, այսինքն՝ եվրաինտեգրման ուղղությունը ոչ ժողովրդի կամարտահայտության, ոչ էլ իշխանության քաղաքական կամքի հետևանք է, այլ տեխնիկական լուծում, որի նպատակն է կանխել բնակչությանը ուղղակի հարց տալը։ Այսպիսով, կառավարության ծրագիրը Եվրոպան ներկայացնում է որպես ռազմավարություն, իսկ վարչապետը Եվրոպան ընդունում է որպես հանրաքվեից խուսափելու տակտիկա։ Հինգ տարվա համար նախատեսված փաստաթուղթը հայտարարում է եվրոպական ընտրության անշրջելիությունը, մինչդեռ ԵԱՏՄ գործընկեր երկրի ղեկավարի առջև կառավարության ղեկավարի բանավոր հայտարարությունն այդ ընտրությունը ներկայացնում է որպես իրավիճակային մանևր։ Երկու իրականություն, ինչպես միշտ, գոյակցում են նույն քաղաքական տարածքում, և սա, մեղմ ասած, վստահություն չի ավելացնում դրանցից որևէ մեկի նկատմամբ։
Եթե առաջնորդվենք Փաշինյանի տրամաբանությամբ, 2026 թվականի ծրագիրը ժողովրդի կամ կառավարության կամքի արտահայտություն չէ, այլ խորհրդարանական մանևրի բյուրոկրատական շարունակությունն է։ Եվ միաժամանակ՝ Մոսկվայի հետ տնտեսական հարաբերությունների վերանայման հիմքը, որի մասին Պուտեն արդեն հայտարարել է։ Միևնույն ժամանակ ո՛չ ծրագիրը, ո՛չ հրապարակային հայտարարությունները չեն պատասխանում այն հարցին, թե ինչ կարգավիճակ է ունենալու Հայաստանը ԵԱՏՄ-ում ԵՄ-ին պաշտոնական հայտ ներկայացնելու պահին, և ո՞ր մեխանիզմն է փոխարինելու հանրաքվեին, եթե խորհրդարանական օրենքն ընդունվել է բացառապես այն արգելափակելու նպատակով։ Հարցերը մնում են բաց, և սա, թերևս, բոլոր հնարավոր պատասխաններից ամենախոսունն է։ Մնում է միայն ենթադրել՝ Փաշինյանը հաշվարկե՞լ էր, որ Պուտինը չի նկատի այդ հակասությունը, թե՞ կարծում էր, որ Բիշքեկում իրեն կհաջողվի նույն հնարքը կիրառել, ինչ Երևանում։
Բիշքեքյան խոստովանությունը հերքում է կառավարության սեփական ռազմավարությունը և 2026 թվականի ծրագիրը ճանապարհային քարտեզից վերածում քաղաքական սիմուլյակրի, որի գլխավոր նպատակը ոչ թե եվրաինտեգրման իրականացումն է, այլ մինչև վերջին պահը ստատուս-քվոյի պահպանումը։ Ներքաղաքական դաշտում մանիպուլյատիվ գործելակերպին սովոր Փաշինյանը դրանք տեղափոխել է արտաքին քաղաքական հարթություն։ Սակայն միջազգային մակարդակում նրա առջև քարոզչական մշակման ենթարկվող ընտրազանգված չէ, այլ պետությունների ղեկավարներ, որոնց համար նման հնարքները վաղուց ակնհայտ են և վստահության հիմք չեն կարող լինել։ Մոսկվան, ինչպես Բիշքեկում հայտարարվեց, առաջնորդվելու է Երևանի իրական որոշումներով, այլ ոչ թե այն հայտարարություններով, որոնք վարչապետն անվանել է «ռազմավարական նշանակություն չունեցող»։ Հայաստանը հայտնվել է կախված վիճակում․ ԵԱՏՄ-ն նախազգուշացրել է հետևանքների մասին, եվրոպական հեռանկարները ապահովված չեն լեգիտիմ ընթացակարգով, իսկ ներքին ռազմավարական օրակարգը խարխլվել է դրա տակտիկական բնույթի մասին արված խոստովանությամբ։
