«ԻՐԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ»՝ ՈՐՊԵՍ ՆՈՐ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ. 29 800-ԻՑ՝ 29 743 ՔԱՌ. ԿՄ

Վերջին շրջանում վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն ու նրա «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունն ավելի ու ավելի հաճախ են խոսում «Իրական Հայաստանի» գաղափարախոսության մասին։ Եվ դա, իհարկե, պատահական չէ։

Այս գաղափարախոսության էությունն այլևս նորություն չէ։ Բայց եթե նախկինում նման թեզերը հնչում էին Փաշինյանի առանձին հայտարարություններում՝ օրինակ այն մասին, որ «պատմական» և «իրական» Հայաստաններն անհամատեղելի են և միմյանց համար սպառնալիքներ են ստեղծում, ու ընկալվում էին որպես նրա անձնական դիրքորոշում, ապա այժմ խոսքը հետևողական պետական դոկտրինի մասին է։ Իշխանությունները մտադիր են «Իրական Հայաստանի» գաղափարախոսությունը վերածել պետական փաստաթղթի։ Այն դերը, որը Լևոն Տեր-Պետրոսյանի նախագահության տարիներին կատարում էր կրթության նախարար Ա. Բլեյանը, այսօր կատարում է անձամբ վարչապետն ու նրա շրջապատը։ Հենց այդ պատճառով էլ այսօր որոշ հայտարարություններ արդեն ընկալվում են ոչ թե որպես շոկ, այլ որպես «նորմա». հասարակությունն աստիճանաբար ընտելանում է այն մտքին, որ Հայաստանն ընդամենը 29 743 քառակուսի կիլոմետր է, իսկ մնացած ամեն ինչ «առասպելներ» են, որոնցից ժամանակն է հրաժարվել։

Ահա, օրինակ, 2026 թվականի մայիսին Սյունիքում ունեցած ելույթում Փաշինյանը հայտարարում է, որ «Արցախը մերը չի եղել»։ Հետագայում նա արցախյան շարժումն անվանեց «ճակատագրական սխալ»։ Այստեղ բավական խոսուն է այն փաստը, որ պետության ղեկավարը, որը իշխանության եկավ ժողովրդական բողոքի ալիքի վրա և խոստանում էր լուծել արցախյան խնդիրը, այսօր ամբողջությամբ ժխտում է հայերի ոչ միայն քաղաքական, այլև պատմական ու նույնիսկ հոգևոր կապն Արցախի հետ։

Թվերի էվոլյուցիան առանձին պատմություն է։ 2023 թվականի մայիսին վարչապետը խորհրդարանում հայտարարեց, որ Հայաստանի տարածքը 29 800 քառակուսի կիլոմետր է, և որ ինքը ճանաչում է Ադրբեջանը 86 600 քառակուսի կիլոմետր տարածքով՝ ներառյալ Արցախը։ Նա նաև ճշտեց, որ այդ 29 800 քառակուսի կիլոմետրի մեջ մտնում է նաև Արծվաշենը։ Սակայն արդեն 2024 թվականի մարտին պարզվեց, որ 29 800-ը «կլորացված թիվ է», իսկ իրական տարածքն ավելի փոքր է։ «Ադրբեջանական կողմը մեր ուշադրությունը հրավիրեց այն հանգամանքի վրա, որ Հայաստանի պետական մարմինների կայքերում տարածքն ավելի փոքր է նշված»,– խոստովանեց վարչապետը։ Այդ ժամանակից ի վեր նա համառորեն անվանում է 29 743-ը։ Իսկ 2024 թվականի մայիսի 7-ին վստահեցրեց, որ այդ տարածքը «փոփոխության չի ենթարկվելու»՝ այդ թիվը անվանելով «լեգիտիմության հենասյուն»։ Իսկ 2024 թվականի հունիսի 12-ին 29 743-ը նա ուղղակիորեն բնորոշեց որպես «մեր զիջումների սահման»։ Մի՞թե զիջումների սահմանը բանակցությունների արդյունք չէ, այլ պարզապես հարևանի հուշմամբ կատարված թվաբանական ճշգրտում։

2024 թվականի մայիսի 24-ին Փաշինյանը հանդես եկավ ուղերձով, որտեղ պաշտոնապես ներկայացրեց «Իրական Հայաստանի» ռազմավարությունը։ Ժամանակակից հանրապետության քարտեզը ձեռքին՝ նա հայտարարեց. «Սա այն Հայաստանի ռազմավարությունն է, որի ոսկե քարտեզը ես ամեն առիթով ցույց եմ տալիս»։ Ընդունելով, որ «դարավոր ազգային դժբախտությունը» պետականության բացակայությունն էր՝ նա կոչ արեց ազգի հոգեբանությունը «պատմական» Հայաստանից վերակողմնորոշել դեպի «իրական» Հայաստան։ 2025 թվականի փետրվարին նա արդեն խոսում էր նոր Սահմանադրության 14 հիմնարար սկզբունքների մասին, որոնք պետք է ամրագրեն այդ անցումը։ Նրա խոսքով՝ երկիրը պետք է «պետականություն չունեցող ազգի մնացորդային համակարգից» անցնի «պետություն կերտող ժողովրդի»։ «Իրական Հայաստանը Հայաստանի Հանրապետությունն է՝ 29 743 քառակուսի կիլոմետր միջազգայնորեն ճանաչված տարածքով»։

Բայց գուցե սա ընդամենը տեսական կառուցումնե՞ր են։ Ո՛չ, դրանք միանգամայն նյութական հետևանքներ ունեն։ 2024 թվականին կառավարությունը Ադրբեջանին հանձնեց Տավուշի մարզի սահմանամերձ չորս գյուղերի տարածքները՝ Բերքաբեր, Ոսկեպար, Բաղանիս և Կիրանց։ Դա զանգվածային բողոքի ալիք բարձրացրեց, իսկ «Տավուշը հանուն հայրենիքի» շարժումը՝ արքեպիսկոպոս Բագրատ Գալստանյանի գլխավորությամբ, դարձավ քաղաքացիական անհնազանդության ամենանշանավոր դրսևորումներից մեկը։ Ընդդիմությունը փաստագրել է նաև տասնյակ այլ զիջումներ՝ սկսած 2020 թվականի դեկտեմբերից՝ Սյունիքից զորքերի դուրսբերումից մինչև 2022 թվականի օգոստոսին Բերձորի, Աղավնոյի և Սուսի հանձնումը։ «Հայաստան» խմբակցության ներկայացուցիչ Իշխան Սաղաթելյանը մանրամասն թվարկել է այն տարածքները, որոնք Փաշինյանը հանձնել է: Պատգամավոր Քրիստինե Վարդանյանը հայտարարել է, որ Ադրբեջանը «իր բոլոր պահանջները վերածեց համաձայնագրի, իսկ հայկական կողմը փոխարենը ոչինչ չստացավ»։

Փաշինյանի հռետորաբանությունն այն մասին, որ հայերը պետք է դադարեն Թուրքիայի արևելյան տարածքները «Արևմտյան Հայաստան» անվանել, և նրա զուգահեռները ադրբեջանական «Արևմտյան Ադրբեջանի» հետ (2024 թվականի նոյեմբեր, 2025 թվականի հունիս), հնչում են որպես Բաքվի քարոզչական կաղապարների արձագանք։ 2026 թվականի մարտին Իլհամ Ալիևը ուղղակիորեն հայտարարեց, որ Հայաստանը կարող է «խաղաղ ապրել 29 հազար քառակուսի կիլոմետրի վրա»՝ պայմանով, որ փոխի Սահմանադրությունը։ Իսկ Փաշինյանը, որը նախկինում վստահեցնում էր, թե Սահմանադրությունը տարածքային պահանջներ չի պարունակում, հանկարծ հայտարարում է նոր Սահմանադրություն ընդունելու անհրաժեշտության մասին՝ պնդելով, որ գործող Սահմանադրությունն ունի «լեգիտիմության լուրջ խնդիր»։ 2025 թվականի նոյեմբերին նա պարզաբանեց. «Ինչո՞ւ նոր Սահմանադրություն, այլ ոչ թե փոփոխություններ։ Որովհետև սա նոր քաղաքական բովանդակություն է, նոր գիտակցություն»։ Եվ ոչինչ, որ այդ գիտակցությունը ձևավորվում է դրսից թելադրվող հրահանգներով։

Ուրեմն ի՞նչ են մեզ առաջարկում։ Պատմական հիշողությունից արմատական հրաժարում, տարածքի հետընտրական «ճշգրտումների» ընդունում, հարևանի թելադրած պայմանների համաձայնություն և արտաքին ճնշման ներքո Սահմանադրության փոփոխություն։

Մնում է միայն ողջունել վարչապետի անկեղծությունը։ Այժմ կուսակցությանը և նրա առաջնորդին մնում է կատարել հաջորդ քայլը՝ պաշտոնապես ամրագրել այս սկզբունքները ծրագրային փաստաթղթերում և նոր Սահմանադրության մեջ։ Որպեսզի մոլորության մեջ չընկնեն ոչ ընտրողները, ոչ էլ կուսակցության այն անդամները, որոնք, հնարավոր է, դեռևս հավատում են այլ արժեքների։ Պոպուլիստական կարգախոսների ժամանակն անցնում է, և առաջիկա հանրաքվեներում ժողովուրդը պետք է հստակ իմանա՝ ով ով է։ Խոսքն արդեն պարզապես քաղաքական կուրսի մասին չէ, այլ այն մասին, թե Հայաստանը կմնա՞ Հայաստան, թե՞ կդառնա «նախագիծ 29 743»՝ առանց պատմության, առանց անցյալի և առանց ապագայի։