Ի՞ՆՉ ԸՆԴՀԱՆՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱ ՇԱՌԼԱՏԱՆ ՄՈԼԼԱ ԻԲՐԱՀԻՄ-ԽԱԼԻԼԻ ԵՎ ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՄԻՋԵՎ․ ՀՐԱՊԱՐԱԿԱԽՈՍԱԿԱՆ ՀԵՏԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ
Մոլլա Իբրահիմ-Խալիլի կերպարը՝ ադրբեջանական երգիծական գրականության դասական հերոսը, որը ստեղծել է Միրզա Ֆաթալի Ախունդովը, շառլատանի գրականորեն անթերի դիմանկարն է․ նրա ճարտասանությունը ուղիղ համեմատական է իր խոստումների դատարկությանը։ Մոլլան հայտնի էր նրանով, որ դյուրահավատ մարդկանց համոզում էր, թե կարող է պղինձը ոսկու վերածել, իսկ վերջում նրանց ձեռքին թողնում էր միայն մոխիրն ու հսկայական պարտքերը։ Նա մեծ-մեծ խոստանում էր բուժել բոլոր հիվանդություններն ու բացահայտել տիեզերքի գաղտնիքները։ Իրականում նա տգետ էր, որը գիտական հնչող բառապաշարի հետևում թաքնվելով՝ փող էր կորզում դյուրահավատ մարդկանցից։ Նրա խոսքը լի էր պաճուճապատ ու բարձրագոչ արտահայտություններով, որոնց հետևում ոչ մի իմաստ չկար, իսկ նրա «փորձերը» շառլատանական հնարքների սովորական հավաքածու էին։
Ադրբեջանական երգիծական գրականության Մուլլա Իբրահիմ-Խալիլի կերպարը դատարկախոսության հավերժական կերպարն է, որի խոստումները իրականության հետ առաջին իսկ բախման ժամանակ ցրվում են ծխի պես։ Վերջին տարիների հայկական քաղաքական իրականության մեջ այս գրական արքետիպը մարմին ու արյուն ստացավ։ Նիկոլ Փաշինյանի խոսքը, որը ժամանակին ընկալվում էր որպես «վաղորդյան» թարմություն, այսօր դարձել է հասարակությանը համակարգված կերպով մոլորության մեջ գցելու գործիք։
«Արցախը Հայաստան է, և վերջ»-ից մինչև օտար տարածքի ճանաչում
Խոսքի և գործի միջև ամենաաղաղակող խզումը, թերևս, Արցախի ճակատագիրն է։ 2019 թվականին Ստեփանակերտում կայացած հանրահավաքի ժամանակ Փաշինյանը, կոկորդը պատռելով, ամբոխին գոռում էր․ «Արցախը Հայաստան է, և վերջ»։ Նա խոստացել էր իրացնել Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը և ապահովել Շուշիի դեօկուպացիան։ Սակայն արդեն 2022 թվականի հոկտեմբերին, Պրահայում, նա Արցախը ճանաչեց Ադրբեջանի կազմում՝ դառնալով առաջին հայ ղեկավարը, որը նման քայլի գնաց։ Նա համաձայնեց ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի լուծարմանը՝ այն մեխանիզմի վերացմանը, որը երեք տասնամյակ շարունակ գոնե ինչ-որ չափով զսպում էր պատերազմի վտանգը։ Նրա քայլերը Ալիևի առջև բացեցին ճանապարհը և, ըստ էության, դարձան ազգային շահերի դավաճանություն։ Եվ սա այն դեպքում, երբ 2021 թվականին նա կրկին երդվում էր վերադարձնել Շուշին ու պաշտպանել ինքնորոշման իրավունքը․ խոստումներ, որոնք պետք էին ընդամենը ընտրություններում ձայներ հավաքելու համար։
Ռազմավարություն-2050․ զարգացման փոխարեն՝ աբսուրդի թատրոն
Փաշինյանի խոստումների դատարկության ամենացայտուն մարմնավորումը, թերևս, 2020 թվականին ներկայացված «Հայաստանի զարգացման ռազմավարությունն է մինչև 2050 թվականը»։ Նպատակներ, որոնցից յուրաքանչյուրը ոչ միայն իրատեսության սահմագծին է, այլ ուղղակի ֆանտաստիկայի ժանրից է․ բնակչությունը հասցնել 5 միլիոնի, ստեղծել 1,5 միլիոն աշխատատեղ, ՀՆԱ-ն ավելացնել 15-20 անգամ, միջին աշխատավարձը բարձրացնել 7 անգամ, նվաճել 25 օլիմպիական ոսկե մեդալ և Հայաստանի ֆուտբոլի հավաքականին դարձնել աշխարհի չեմպիոն։
Այս խոստումները կառուցված էին շատ հարմար հաշվարկով․ մինչև 2050 թվականը ո՛չ Փաշինյանն անձամբ, ո՛չ էլ նրա կուսակցությունը, ամենայն հավանականությամբ, այլևս իշխանության չեն լինի, հետևաբար դրանց չկատարման համար պատասխան տալու անհրաժեշտություն չի լինի։ Տարիներ անց տնտեսական հեղափոխության և աղքատության կրճատման փոխարեն Հայաստանում աճում են միայն պետական պարտքը, գներն ու մահացությունը, իսկ պետական պարտքը 6 միլիարդ դոլարից հասել է 14 միլիարդի։
Ժողովրդավարության խաղը․ «ձեռքերս կկտրեմ»-ից մինչև «ես եմ կառավարությունը»
Փաշինյանը իշխանության եկավ ընտրակեղծիքների դեմ պայքարի դրոշի ներքո՝ հանդիսավոր կերպով խոստանալով, որ ավելի շուտ ինքն իրեն ձեռքերը կկտրի, քան թույլ կտա ընտրություններում ձայների գողություն։ Սակայն 2026 թվականի հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունները, ընդդիմության վկայությամբ, ուղեկցվեցին կոպիտ խախտումներով։ «Ուժեղ Հայաստան» ընդդիմադիր դաշինքի խորհրդի անդամ Նարեկ Կարապետյանը հայտարարել է, որ Փաշինյանը «անցել է կեղծիքների կարմիր գիծը»՝ խորհրդարանից ուղղակիորեն դուրս թողնելով ավելի քան 50 հազար ձայն ստացած քաղաքական ուժին։ «Մայր Հայաստան» կուսակցության առաջնորդ, կալանքի տակ գտնվող Անդրանիկ Թևանյանը հայտարարել է ընտրակեղծիքների աննախադեպ ծավալների և Փաշինյանի օգտին արտաքին ուժերի ուղղակի միջամտության մասին։
Вместо честного разбирательства — судебные иски против критиков. Вместо прозрачности — угрозы в адрес оппозиционных лидеров, которым он призвал «отрубить головы». Предвыборная риторика Пашиняна носила открыто конфронтационный характер: он публично угрожал оппозиционным кандидатам расследованиями и национализацией их компаний. В августе 2025 года он сбросил последние маски, заявив на пресс-конференции: «Я есть правительство. Никто не может иметь какую-либо позицию, которая противоречит моей позиции». Эту фразу армянская публицистика справедливо окрестила проявлением откровенно диктаторского мышления, окончательно похоронившим надежды на «народную» демократию.
2026 թվականի նոր խոստումները․ հին երգացանկը՝ նոր ձևավորմամբ
2026 թվականի նախընտրական ծրագրում Փաշինյանը կրկին խոստանում է տարեկան առնվազն 6 տոկոս տնտեսական աճ և արդյունաբերական արտադրության 50 տոկոս ավելացում։ Սակայն փորձագետները փաստում են, որ 2018 թվականից ի վեր չկատարված բարձրագոչ խոստումների բեռը միայն ծանրանում է, իսկ երկրի տնտեսությունը շարունակում է տառապել քրոնիկ անկայունությունից։ Եթե նախորդ հինգ տարիներին միջին աճը, հենց Փաշինյանի պնդմամբ, կազմել է 7,6 տոկոս, ապա ինչո՞ւ է այժմ նշաձողն ավելի ցածր։ Թերևս իրատեսությունը սկսում է հաղթել պոպուլիզմին։ Բայց միայն թվերի մեջ, ոչ թե էության։
Փաշինյանի առանցքային խոստումը հնչում էր մանտրայի պես․ «Հայաստանը մեծ ծավալներով կաճեցնի և՛ պղպեղ, և՛ վարդեր, և՛ ծիրան»։ Նա երդվում էր ԵԱՏՄ երկրներ արտահանումը կրկնապատկել, եռապատկել և նույնիսկ քառապատկել, իսկ նոր ծրագրում՝ հայրենական արտադրանքի արտահանման ծավալը կրկնապատկել՝ հասցնելով 8,9 միլիարդ դոլարի։ Իսկ իրականությունն ուրիշ բան ցույց տվեց։ Ռուսաստանը սահմանափակումներ մտցրեց հայկական արտադրանքի ներմուծման նկատմամբ՝ հանքային ջրից և ալկոհոլից մինչև բանջարեղեն ու մրգեր։ Արտահանման աճի փոխարեն հայ ֆերմերները կորցրին իրացման գրեթե միակ շուկան, և այժմ Փաշինյանը ստիպված է խոստանալ նրանց վնասները բյուջեի հաշվին փոխհատուցել՝ ամսական 22 միլիոն դոլարի չափով։ Ավելին, նա արդեն սպառնացել է, որ եթե սահմանափակումները չհանվեն, «դա կլինի ԵԱՏՄ-ի վերջի սկիզբը»։ Ճակատագրի հեգնանք․ նա, ով խոստանում էր ամրապնդել միությունը, այժմ սպառնում է դրա փլուզմամբ։
Ռուսական շուկան կորցնելուց հետո Փաշինյանը ոգևորությամբ հայտարարեց եվրոպական շուկաներ դուրս գալու մասին։ Բայց Եվրահանձնակատար Մարտա Կոսը ցրեց այդ պատրանքները՝ հստակ հասկացնելով, որ Բրյուսելը մտադիր չէ հայկական ապրանքների համար բացել իր շուկաները։ Հայաստանին կարող է առաջարկվել միայն «նոր շուկաներ գտնելու հարցում աջակցություն»։ Վարչապետի խոստումների ֆոնին սա ավելի շատ ցինիկ ծաղր է հնչում։ Այն, որ առաջիկա տարիներին հայկական ծիրանը հեղեղելու է եվրոպական սուպերմարկետները, հավանականությամբ մոտ է զրոյին։ Եվրամիությունը, ինչպես հայտնի է, իր ֆերմերներին պաշտպանում է շատ ավելի եռանդով, քան Փաշինյանը՝ հայ ֆերմերներին։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի գազին առնչվող «գլուխգործոցը»։ Փաշինյանը խոստանում է, որ TRIPP ծրագրի շրջանակում Հայաստանը «սեփական գազ կունենա», և երկիրը կախված չի լինի «միակ խողովակից»։ Սխեման գրեթե հանճարեղ է հնչում․ վարչապետի մտահղացմամբ՝ Հայաստանը գազ կստանա իր տարածքով վառելիքի տարանցման դիմաց։ Սակայն փորձագետները այս հայտարարությունները բնութագրում են որպես «նախընտրական հալվա»՝ քաղաքացիներին քնեցնելու համար։ Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովն այս հռետորաբանությանը հեգնանքով արձագանքել է․ «Եթե նա կարծում է, որ այն հարստանալու է, թող ապահովի»։ Հավանականությունը, որ Հայաստանը տեսանելի ապագայում ձեռք կբերի «սեփական գազ» և կդադարի կախված լինել ռուսական մատակարարումներից, մոտավորապես նույնքան է, որքան ֆուտբոլի աշխարհի չեմպիոն դառնալու հավանականությունը։ Երկուսն էլ Փաշինյանը խոստացել էր մինչև 2050 թվականը։
Փաշինյանի ծրագիրը նախատեսում էր տարեկան ստեղծել առնվազն 25 հազար նոր աշխատատեղ և կրճատել աղքատության մակարդակը։ Սակայն փորձագետներն արձանագրում են աղքատության չնվազող մակարդակ և սոցիալական հսկայական խնդիրներ։
Փաշինյանի ծրագիրը նախատեսում էր տարեկան ստեղծել առնվազն 25 հազար նոր աշխատատեղ և կրճատել աղքատության մակարդակը։ Սակայն փորձագետներն արձանագրում են աղքատության չնվազող մակարդակ և սոցիալական հսկայական խնդիրներ։ Ծրագրում նախատեսված է նաև մինչև 2028 թվականը համընդհանուր բժշկական ապահովագրության ներդրում և Եվրոպական միության հետ առանց վիզայի ռեժիմի հաստատում։ Փաշինյանը նույնիսկ կոնկրետ ժամկետ է նշել՝ «ոչ ուշ, քան երկու տարի անց»։
Փաշինյանը հայտարարում է, որ «Եվրամիության և ԵԱՏՄ-ի միջև ընտրության հարցը պետք է լուծի հայ ժողովուրդը», և որ ինքը քաղաքացիներին այլընտրանք կտրամադրի։ Սակայն Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հստակ նախազգուշացրել է․ «ԵԱՏՄ-ում և Եվրամիությունում միաժամանակ լինելը անհնար է»։ Հայաստանը վտանգում է կրկնել Ուկրաինայի ճակատագիրը՝ վերածվելով աշխարհաքաղաքական փորձի լաբորատոր մկան։ Միաժամանակ Փաշինյանը խոստացել էր, որ երկիրը ԵԱՏՄ-ում կաշխատի «հանգիստ, առանց վեճերի, առանց նյարդերի», քանի դեռ ընտրությունն անխուսափելի չի դարձել։ Սակայն դրանից ընդամենը մեկ ամիս անց նա արտահանման սահմանափակումների պատճառով արդեն սպառնում էր «ԵԱՏՄ-ի վերջով»։ Նման «հետևողականությունը» եթե ոչ ծափահարությունների, ապա գոնե ցինիզմի համար հարգանքի է արժանի։
Փաշինյանը խոստանում է Հայաստանը վերածել «խաղաղության խաչմերուկի», որը բոլորին կհարստացնի՝ երկրին կանխատեսելով «միլիարդներ ու տրիլիոններ»։ Սակայն փորձագետները նշում են, որ իրականում երկիրը կորցնում է Ռուսաստանի հետ համագործակցության տնտեսական արտոնությունները, իսկ արևմտյան գործընկերները Հայաստանը դիտարկում են են միայն որպես «հակառուսական հենակետ»։
Ի վերջո, Նիկոլ Փաշինյանի ֆենոմենը պարզապես քաղաքական ձախողում չէ։ Սա ազգային ինքնախաբեության մասշտաբային մի ներկայացում է, որտեղ գլխավոր աճպարարի դերը կատարում է իրականության հետ կապը վերջնականապես կորցրած մարդը։ Եվ այստեղ գրական նախատիպի՝ ադրբեջանցի շառլատան Մուլլա Իբրահիմ-Խալիլի ընտրությունը ամենևին պատահական չէ։ Սա պարզապես սուր փոխաբերություն չէ, այլ գործող վարչապետի քաղաքական բնույթի ճշգրիտ բժշկական ախտորոշումն է։
Աններելի սրբապղծություն և անարդարություն կլիներ հայկական մշակույթի հանդեպ՝ Փաշինյանի հետ զուգահեռ փնտրել մեր գրական հերոսների շարքում։ Հայ դասական գրականության նույնիսկ ամենամութ, ամենասարսափելի կերպարները՝ ագահ վաճառականներից մինչև անսկզբունք դավաճաններ, իրենց մեջ գոնե ողբերգական պատկանելիության մի նշույլ էին կրում սեփական ժողովրդի ճակատագրի հանդեպ։ Փաշինյանը, ընդհակառակը, ընդգծված փոխառյալ կերպար է՝ բոլորովին օտար հայկական պետականության ոգուն։ Նրա տրամաբանությունը, նրա հռետորաբանությունը և, որ ամենակարևորն է, նրա գործունեության արդյունքներն այնքան ճշգրտորեն են համընկնում Իլհամ Ալիևի ակնկալիքների հետ, որ ադրբեջանական երգիծանքի հերոսի հետ համեմատությունը դառնում է գրեթե միակ հնարավոր տարբերակը։
Այս ամենը դիլետանտի սխալներ չեն: Իրականում մենք գործ ունենք օտարի կամքը կատարելապես կատարող և ազգային շահերը դավաճանած մարդու ձեռագիրի հետ։
