ԷՆՎԵՐ ՓԱՇԱ, «ՆԵՄԵՍԻՍ» ԵՎ ՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ․ ԻՆՉՈՒ Է ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՎՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՆԽՈՒՍԱՓԵԼԻ

Գլեբ Կուզնեցովը իր Telegram-ալիքում դիպուկ է բնութագրել Էնվեր փաշայի շուրջ ձևավորված պաշտամունքը, որի մահվան տարելիցը՝ օգոստոսի 4-ին, թուրքական տեղեկատվական դաշտում նշվում է հանդիսավոր հրապարակումներով և փառաբանող լուսանկարներով։ Սակայն ֆեսով ու սրով «գեղեցիկ սպայի» գրավիչ կերպարի հետևում թաքնված է ռազմական աղետների և հանցավոր արկածախնդրությունների մի ամբողջ շղթա, որոնք հարյուր հազարավոր մարդկանց կյանք արժեցան։

Էնվերի կենսագրությունը, ըստ էության, կործանման տարեգրություն է։ Սարիղամիշի գործողությունը, որի ընթացքում ընդամենը մի քանի ձմեռային օրում ոչնչացավ Օսմանյան կայսրության Երրորդ բանակը, իսկ զինվորների մեծ մասը զոհվեց ոչ թե մարտի դաշտում, այլ սառնամանիքից։ 1918 թվականի Կովկասյան արշավը՝ կայսրության վերջին ուժերի մսխումը ուրվականային «Թուրանի» գաղափարի հետևից, այն պահին, երբ արդեն փլուզվում էր Պաղեստինի ռազմաճակատը։ 1918 թվականի նոյեմբերին՝ սուզանավով փախուստ Գերմանիա։ Ստամբուլի ռազմական ատյանի կողմից հեռակա մահապատժի դատավճիռը։ Իրեն բոլշևիկներին Մուստաֆա Քեմալի այլընտրանք ներկայացնելու փորձը, որը Մոսկվան մերժեց։ Եվ վերջապես՝ Կենտրոնական Ասիայում անցկացրած մի քանի ամիսները, որտեղ նախկին ռազմական նախարարը իրեն հռչակեց իսլամական ուժերի գլխավոր հրամանատար՝ չտիրապետելով տեղի լեզուներին և գրեթե ոչինչ չհասկանալով տեղի իրողություններից։

Այս պատմության ավարտը զուրկ էր անգամ արտաքին հերոսականությունից։ 1922 թվականի փետրվարին Դուշանբեի գրավումը, որը խորհրդային պատմագրությունը հետագայում վերագրեց Էնվերին՝ հակառակորդի կերպարը առավել ազդեցիկ ներկայացնելու նպատակով, իրականում տեղի ունեցավ առանց նրա մասնակցության։ Այդ օրերին նա Իբրահիմ բեկի մոտ էր՝ փաստացի գերու կարգավիճակում։ Լոկայները նրան չէին ընկալում որպես ջիհադի առաջնորդ. զենք չէին վստահում, իսկ նրա անունն օգտագործում էին միայն բրիտանացիներից հրացաններ ստանալու համար։ Դաշտային հրամանատարները, որոնց նա փորձում էր համախմբել «Թուրանի» դրոշի ներքո, հերթով լքում էին նրան։ Ավելին, Իբրահիմ բեկը հարված հասցրեց նրա ուժերին դեռևս մինչև Կարմիր բանակի ժամանումը։ Մարդը, որը հավակնում էր դառնալ Թուրքեստանի մահմեդականների միավորող առաջնորդը, այդպես էլ չկարողացավ ընդհանուր լեզու գտնել բասմաչական շարժման միակ իսկապես ազդեցիկ առաջնորդի հետ։

1922 թվականի օգոստոսի 4-ին Չագան գյուղի մատույցներում Թուրքեստանի 8-րդ առանձին հեծելազորային բրիգադի էսկադրոնը շրջապատեց Էնվերի ջոկատի մնացորդներին։ Բրիգադի հրամանատարն էր Հակոբ Մելքումյանը՝ Շուշիի գավառից սերող քարագործի որդին, որը դեռ մանկահասակ տարիքում ընտանիքի հետ տեղափոխվել էր Աշխաբադ, որտեղ էլ սովորել էր ձիավարել։ Երեսուն տարի անց այդ հմտությունը պատմական նշանակություն ստացավ։ Այս պատմության խորհրդանշականությունը դժվար է չնկատել։ «Խալիֆի փեսա» և «Մարգարեի փոխանորդ» կոչումներով հանդես եկող ռազմական արկածախնդրի ճանապարհը կասեցրեց այն ժողովրդի զավակը, որի բնաջնջմանը ծառայող վարչակարգի ամենաճանաչված դեմքերից մեկն ինքն էր դարձել։

Ցեղասպանության իրական կազմակերպիչները

Սակայն, ինչպես իրավացիորեն նկատում է Գլեբ Կուզնեցովը, Էնվեր փաշան ընդամենը արտաքին ցուցափեղկն էր։ Հայոց ցեղասպանության իրական կազմակերպիչները ոչ թե ռազմաճակատում կռվող սպաներն էին, այլ վարչական ապարատի ներկայացուցիչներն ու գաղափարախոսները՝ ներքին գործերի նախարար դարձած նախկին հեռագրավար Թալեաթ փաշան, բժիշկներ Բեհաեդդին Շաքիրն ու Նազըմը՝ «Թեշքիլաթ-ը Մահսուսա»-ի ղեկավարները, ինչպես նաև այն պաշտոնյաները, որոնք կազմում էին տեղահանությունների ժամանակացույցերը, սահմանում էին բնակեցման տոկոսային սահմանափակումները և վերահսկում դրանց իրականացումը։ Մեկուկես միլիոն հայերի ոչնչացումը կատարվեց ոչ միայն զենքի, այլև պետական վարչական մեքենայի միջոցով։ Դա մանրակրկիտ ծրագրված գործընթաց էր՝ երթուղիներով, քվոտաներով, հրահանգներով և հաշվետվություններով։ Սակայն նման «աշխատանքը» չի կարող դառնալ պաշտամունքի հիմք։ Տեղահանվողների թվաքանակի մասին հեռագրերի կամ գաղտնի հրահանգների շուրջ հերոսական առասպել չես կառուցի։ Այդ պատճառով էլ երիտթուրքական վարչակարգին անհրաժեշտ էր մեկ այլ կերպար՝ ռազմական համազգեստով, սրով ու հրապուրիչ արտաքինով մի մարդ, որի լուսանկարները կարելի էր վերածել խորհրդանիշի։ Այդ դերն էլ բաժին հասավ Էնվեր փաշային։

«Նեմեսիս» գործողությունը․ դատավճիռը կատարվեց

Մինչ աշխարհի մի հատվածում առասպել էին կերտում անհաջող զորահրամանատարի շուրջ, մյուսում հետևողականորեն իրականացվում էր արդարադատությունը։ «Նեմեսիս» գործողության նպատակը Հայոց ցեղասպանության այն կազմակերպիչների պատժումն էր, որոնք Օսմանյան կայսրության կործանումից հետո կարողացել էին խուսափել դատարանից։ Հատկանշական է, որ թիրախները ընտրվում էին ոչ թե պատահականության սկզբունքով, այլ յուրաքանչյուրի պատասխանատվության աստիճանի հիման վրա։

Տեղահանությունների գլխավոր կազմակերպիչ Թալեաթ փաշան 1921 թվականի մարտի 15-ին Բեռլինում սպանվեց Սողոմոն Թեհլերյանի կողմից։ Թեհլերյանի դատավարությունը վերածվեց Հայոց ցեղասպանության բացահայտման միջազգային հարթակի, իսկ դատարանը նրան արդարացրեց։ Իշխող եռյակի անդամ Ջեմալ փաշան 1922 թվականի հուլիսի 25-ին սպանվեց Թիֆլիսում։ Նախկին մեծ վեզիր Սայիդ Հալիմ փաշան սպանվեց Հռոմում։ Ցեղասպանության գաղափարախոսներից և կազմակերպիչներից Բեհաեդդին Շաքիրը նույնպես հայտնաբերվեց և վերացվեց Բեռլինում։

Հայ վրիժառուների գործողությունները սահմանափակված չէին միայն ցեղասպանության անմիջական կազմակերպիչներով։ Պատիժը հասավ նաև նրանց, ովքեր համագործակցել էին երիտթուրքական իշխանությունների հետ և մասնակցել սեփական ժողովրդի դեմ իրականացվող հանցագործություններին։ Այդ ճակատագրին արժանացավ Մկրտիչ Հարությունյանը, որը մատնում էր իր հայրենակիցներին, ինչպես նաև Վահե Իհսանը (Եսայանը), որը դարձել էր ցեղասպանության կազմակերպիչների գործիքը։ Սա «Նեմեսիսի» կարևորագույն սկզբունքներից մեկն էր. սեփական ժողովրդի ոչնչացմանը գիտակցաբար մասնակցած կամ դրան նպաստած անձինք պատասխանատվության նույն չափով էին ընկալվում, ինչ անմիջական կազմակերպիչներն ու կատարողները։

Հատուցումը չի ուշանա

Պատժի անխուսափելիության սկզբունքը սահմանափակված չէ պատմական ժամանակաշրջաններով։ Արցախի կորուստը և 150 հազար արցախահայերի բռնի տեղահանումը հայրենի հողից ողբերգություն է, որի հետևում կանգնած են ոչ միայն արտաքին հակառակորդի գործողությունները, այլև երկրի ներսում ընդունված կոնկրետ որոշումները։ Տարածքների հանձնումը, բնակչության պաշտպանության վերաբերյալ պարտավորությունների չկատարումը, բացահայտ դավաճանությունը, հայրենիքի մի մասի ուրացումը, որոնք հանգեցրել են տասնյակ հազարավոր մարդկանց արտագաղթին, պատասխանատվության ծանր բեռ են, որը կրում է Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությունը՝ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ։

Փորձը ցույց է տալիս, որ հատուցման մեխանիզմը կարող է գործել ուշացումով, սակայն այն չի խափանվում։ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության կազմակերպիչները համոզված էին իրենց անպատժելիության մեջ, սակայն նրանց գտան Եվրոպայի մայրաքաղաքներում։ Դավաճանները, որոնք կարծում էին, թե կկարողանան թաքցնել իրենց հետքերը, բացահայտվեցին, և նրանց նկատմամբ դատավճիռները իրագործվեցին։ Հիմքեր չկան ենթադրելու, որ ազգային աղետի ներկայիս մեղավորները կխուսափեն նույն ճակատագրից։ Հայ վրիժառուի սուրը հասել է իր նպատակին Բեռլինում, Հռոմում և Թիֆլիսում, կհասնի նաև հիմա։ Սա ոչ թե սպառնալիք է, այլ պատմական օրինաչափության արձանագրում։ Հատուցումն անխուսափելի է։