«Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման համար Թրամփի երթուղի» (TRIPP) նախագիծը Հայաստանի իշխանությունների կողմից ներկայացվում է որպես պատմական հնարավորություն՝ տնտեսական բեկում ապահովելու համար։ Սակայն որքան խորն են մասնագետները ուսումնասիրում այս համաձայնագրի մանրամասները, այնքան ավելի ակնհայտ է դառնում, որ այն ոչ թե խաղաղության նախաձեռնություն է, այլ խնամքով քողարկված կապիտուլյացիա։

Մինչ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը տարբեր հարթակներում խոսում է «Խաղաղության խաչմերուկի» և տարածաշրջանային ինտեգրման առավելությունների մասին, նրա կառավարությունը լուռ, առանց խորհրդարանական լսումների և հանրային քննարկումների, ստորագրում է մի փաստաթուղթ, որով փաստացի 49 տարով՝ մինչև 99 տարի երկարաձգելու հնարավորությամբ, Սյունիքի ռազմավարական տարածաշրջանի նկատմամբ վերահսկողությունը փոխանցվում է օտարերկրյա կորպորացիային։ Հայ ժողովուրդը, որը սեփական արյամբ է պաշտպանել իր հողի ամբողջականությունը, այսօր զարմանքով տեղեկանում է, որ ինքնիշխան տարածքում ենթակառուցվածքների շահագործման իրավունքները փոխանցվել են ամերիկյան կառույցի, իսկ Հայաստանին այդ ձեռնարկությունում հատկացվել է ընդամենը համեստ՝ 26 տոկոս մասնաբաժին։

Այս ֆոնին հատկապես կեղծավոր են հնչում այն հայտարարությունները, թե TRIPP-ը բացառապես տնտեսական բնույթ ունի։ Իրականում նախագիծը Ադրբեջանին ապահովում է անարգել մուտք դեպի Նախիջևան՝ Հայաստանի տարածքով, առանց Բաքվից պահանջելու ո՛չ հայ ռազմագերիների ազատ արձակում, ո՛չ էլ արցախահայության անվտանգ վերադարձի երաշխիքներ։ Ադրբեջանը ստանում է այն ամենը, ինչ ցանկանում էր՝ դրա դիմաց ոչինչ չվճարելով։ Հայաստանը, ընդհակառակը, հրաժարվում է իր տարածքի նկատմամբ վերահսկողությունից և դրա փոխարեն ստանում միայն մշուշոտ խոստումներ։

«Հանրային տրիբունալի» գնահատմամբ՝ TRIPP-ը խաղաղության նախագիծ չէ։ Այն նախագիծ է, որով Հայաստանը միջազգային հարաբերությունների սուբյեկտից դառնում է աշխարհաքաղաքական խաղի օբյեկտ։

Ստորև ներկայացնենք, թե այս նախագծի մասին ինչ կարծիքներ են հնչեցնում տնտեսագետները, իրավաբաններն ու քաղաքագետները, որոնց գնահատականները Հայաստանի համար բավական մտահոգիչ պատկեր են ներկայացնում։

Աղաջանյանի տնտեսական իրատեսությունը․ մեկ դոլար՝ մեկ տոննայից

Նախագծի տնտեսական բաղադրիչը լուրջ կասկածներ է առաջացնում հայկական բիզնեսի ներկայացուցիչների շրջանում։ «Ապավեն» բեռնափոխադրող ընկերության գործադիր տնօրեն Գագիկ Աղաջանյանը ներկայացրել է բավականին սթափ հաշվարկ։ Նրա խոսքով՝ գործող սակագների պայմաններում 40 կիլոմետրանոց երկաթուղային հատվածով մեկ տոննա բեռի փոխադրման արժեքը կկազմի մոտ 5–6 դոլար, մինչդեռ շահագործման ծախսերը կհասնեն 4–5 դոլարի։

«Այս հատվածով մեկ տոննա բեռի փոխադրումից մաքուր շահույթը լավագույն դեպքում կկազմի մոտ մեկ դոլար», — նշել է նա։

Աղաջանյանի խոսքով՝ «Հարավկովկասյան երկաթուղին» տարեկան փոխադրում է շուրջ 2,5 միլիոն տոննա բեռ, որից մոտ 1 միլիոն տոննան բաժին է ընկնում ներքին փոխադրումներին։ Նման ծավալների պայմաններում տարանցումից ստացվող եկամուտները կլինեն նվազագույն։ Իսկ TRIPP-ի մաս կազմող «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագիծը վերջին երկուսուկես տարվա ընթացքում այդպես էլ չի անցել գործնական իրականացման փուլ։

Ավելի կոշտ գնահատական է տալիս Հայաստանի պետական եկամուտների կոմիտեի նախկին նախագահ Դավիթ Անանյանը։ Իր վերլուծության մեջ նա TRIPP-ը բնութագրում է որպես «տարանցման իմիտացիա, ոչ թե տնտեսական շահաբաժին»։ Անանյանի գնահատմամբ՝ Հայաստանը չունի բավարար բեռնային բազա նման մասշտաբային տրանսպորտային նախագծի իրականացման համար։ Երկրի արտաքին բեռնափոխադրումները կազմում են ընդամենը 1,5–2 միլիոն տոննա, մինչդեռ Վրաստանի միջոցով իրականացվող ընդհանուր բեռնաշրջանառությունը մոտ 20 միլիոն տոննա է, ինչը հայկական ցուցանիշը գերազանցում է շուրջ տասն անգամ։ Նրա կարծիքով՝ Հայաստանի տարածքով տարանցիկ երթուղիների կարճ երկարությունը հանգեցնում է տարանցիկ ծառայություններից ստացվող եկամուտների չափազանց ցածր մակարդակի։

Իրավական անհավասարակշռություն․ Հայաստանի պարտավորություններն ընդդեմ ԱՄՆ-ի «մտադրությունների»

Իրավական տեսանկյունից նախագիծն արժանացել է ամենահամակարգված և մանրամասն քննադատությանը։ Միջազգային իրավունքի մասնագետ, փաստաբան, Վիեննայի համալսարանի իրավագիտության դոկտոր Գևորգ Հակոբջյանը (Kevork Hagopjian) հրապարակել է TRIPP-ի համաձայնագրի վերլուծությունը, որտեղ բացահայտել է պարտավորությունների մտահոգիչ անհավասարակշռությունը։

Նրա վերլուծության համաձայն՝ սեփականության կառուցվածքն այնպիսին է, որ TRIPP Development Company-ն (TDC) 74 տոկոսով վերահսկվելու է ամերիկյան TDC US կառույցի կողմից (ԱՄՆ-ի Միջազգային զարգացման ֆինանսավորման կորպորացիայի՝ Դելավերում գրանցված դուստր ընկերություն), մինչդեռ Հայաստանին կպատկանի միայն 26 տոկոսը։ Միաժամանակ Հայաստանը նախագծում ներդնում է իր ինքնիշխան տարածքը, տարանցիկ միջանցքները և սեփական միջոցներով հողերի օտարման պարտավորությունը։

Հակոբջյանի կարծիքով՝ գլխավոր խնդիրը կայանում է նրանում, որ Հայաստանի պարտավորությունները իրավաբանորեն պարտադիր են («shall», «agrees», «confirms»), մինչդեռ ԱՄՆ-ի պարտավորությունները ձևակերպված են որպես մտադրություններ։ Համաձայնագրի 5-րդ հոդվածի 6-րդ կետում նշվում է, որ Միացյալ Նահանգները «մտադիր է տրամադրել և/կամ աջակցել ֆինանսավորման ներգրավմանը TRIPP-ի նախագծերի համար՝ համապատասխան միջոցների առկայության դեպքում»։ Հակոբջյանի գնահատմամբ՝ սա ոչ թե պարտավորություն է, այլ «պայմանագրային լեզվով քողարկված ձգտում»։

Բացի այդ, համաձայնագիրը TDC-ին տրամադրում է հողի օգտագործման բացառիկ իրավունքներ նախնական 49 տարվա համար՝ մինչև 99 տարի երկարաձգելու հնարավորությամբ։ Ըստ 4-րդ հոդվածի 3-րդ կետի՝ Հայաստանը երրորդ կողմերին ենթավարձակալության տրամադրման հարցում վետոյի իրավունք չունի։ Հակոբջյանը եզրափակում է․ «Դրոշը մնում է հայկական, բայց գործառնական վերահսկողությունը՝ ոչ»։

Առանձնահատուկ մտահոգություն է առաջացնում այն հանգամանքը, որ Ադրբեջանի գլխավոր ռազմավարական նպատակը՝ Հայաստանի տարածքով երկրի հիմնական հատվածն ու Նախիջևանը կապող անարգել հաղորդակցությունը, ինստիտուցիոնալացվում է ենթակառուցվածքների նկատմամբ կոնկրետ իրավունքների միջոցով, այն դեպքում, երբ Բաքուն նույնիսկ համաձայնագրի կողմ չէ։ Միևնույն ժամանակ Հայաստանի փոխադարձ շահերը որևէ կերպ իրավական երաշխիք չեն ստացել։

«Սա իրականացման սպասող անավարտ համաձայնագիր չէ։ Սա ավարտված համաձայնագիր է, որը նպաստում է միայն մեկ կողմի շահերին», — եզրափակում է Հագոպջյանը։

Աշխարհաքաղաքական համատեքստը և հարևանների արձագանքը

TRIPP-ը լուրջ մտահոգություն է առաջացնում տարածաշրջանի առանցքային դերակատարների շրջանում, ինչը կարող է զգալիորեն բարդացնել դրա իրականացումը։

Ռուսաստանի արտաքին գործերի նախարարությունն արդեն իսկ հանդես է եկել կասկածամիտ գնահատականով։ ԱՊՀ երկրների չորրորդ վարչության տնօրեն Միխայիլ Կալուգինը հայտարարել է, որ «իրանա-ամերիկյան հակամարտության պայմաններում TRIPP-ի գործարկման հեռանկարները բավական մռայլ են»։ Նա նաև նշել է, որ երթուղու նկատմամբ ամերիկյան վերահսկողությունը կարող է անվստահություն առաջացնել ասիական գործընկերների մոտ, և «առանց չինական ու ռուսական բեռների նախագծում կատարված ներդրումների վերադարձը չափազանց դժվար կլինի»։ Կալուգինը հիշեցրել է, որ Հայաստանը 2023 թվականին միակողմանիորեն սառեցրել է Ռուսաստանի և Ադրբեջանի մասնակցությամբ եռակողմ աշխատանքային խմբի գործունեությունը, այն դեպքում, երբ այդ ձևաչափի շրջանակում կողմերը մոտ էին «Մեղրիի երթուղու» գործարկմանը, որը, ի տարբերություն TRIPP-ի, ինքնաբերաբար նախատեսում էր հայկական և ադրբեջանական երկաթուղային ցանցերի լիարժեք միացում։

Իրանագետ Նվեր Դավթյանը Armenpress-ին տված հարցազրույցում նշել է, որ Թեհրանը նախագծում ռիսկեր է տեսնում։ Նրա կարծիքով՝ TRIPP-ը պետք է դիտարկել ոչ միայն «Արևելք–Արևմուտք» հաղորդակցությունների, այլև Իրանի շահերի համատեքստում, մասնավորապես՝ Հայաստանի միջոցով իրանական երկաթուղային ցանցը Սև ծովին կապելու տեսանկյունից։ Նա ընդգծել է, որ բոլոր երկրները պետք է խուսափեն այնպիսի նախագծերից, որոնք շրջանցում են միմյանց շահերը։

Հայ փորձագետ Իշխան Վերդյանը, AZERTAC-ի համար մեկնաբանելով իրավիճակը, նշել է, որ TRIPP-ը միաժամանակ «աշխարհաքաղաքական, հաղորդակցային և մեծապես անձնական նախագիծ է», ինչը «ծայրահեղ դժվարացնում է պետական շահերը միջազգային և մասնավոր բիզնես նախաձեռնություններից տարանջատելը»։ Վերդյանի խոսքով՝ ամբողջ իրավիճակը ցույց է տալիս Հայաստանի ներկայիս ղեկավարության քաղաքական հստակության պակասը և ներքին շահերի, միջազգային հավակնությունների ու առանձին քաղաքական գործիչների անձնական նախագծերի միջև հավասարակշռություն պահպանելու դժվարությունը։

ANCA․ էթնիկ զտման խրախուսում և սպառնալիք ինքնիշխանությանը

Ամերիկայի հայկական ազգային կոմիտեն (ANCA) խիստ քննադատության է ենթարկել նախագիծը՝ այն բնութագրելով որպես «վատ մտածված նախագիծ, որը Հայաստանին որևէ օգուտ չի բերում»։ Ճեպազրույցի ընթացքում ANCA-ի ներկայացուցիչները հայտարարել են, որ TRIPP-ը փաստացի պարգևատրում է Ադրբեջանին Արցախում իրականացված էթնիկ զտումների համար՝ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքով 99-ամյա տրանսպորտային միջանցք տրամադրելով՝ առանց պահանջելու հայ գերիների ազատ արձակում և առանց 150 հազար հայ փախստականների վերադարձի իրավունքի երաշխավորման։

ANCA-ի գործադիր տնօրեն Արամ Համբարյանը հայտարարել է. «Սա խաղաղություն չէ, սա անպատժելիություն է՝ նոր ագրեսիայի հրավեր»։ Նրա խոսքով՝ համաձայնագիրը չի պարունակում բռնի տեղահանված արցախահայերի անվտանգ և արժանապատիվ վերադարձի, ապօրինի պահվող հայ գերիների ազատ արձակման կամ Հայաստանի ինքնիշխան տարածքից ադրբեջանական զինված ներկայության էական դուրսբերման վերաբերյալ որևէ դրույթ։

American Enterprise Institute-ի վերլուծաբան Մայքլ Ռուբինը (Michael Rubin) նույնպես կասկած է հայտնել Ադրբեջանի հետ կնքվող ցանկացած համաձայնագրի երկարաժամկետ կայունության վերաբերյալ՝ հիշեցնելով, որ Ալիևը նախկինում արդեն խախտել է ստորագրված պայմանավորվածությունները։ Ռուբինի կարծիքով՝ Թրամփի պաշտոնավարումից հետո Ադրբեջանը կարող է փորձել ուժով գրավել Սյունիքը, և այդ սցենարի դեպքում բնակչությամբ Ադրբեջանից մոտ երեք անգամ փոքր Հայաստանը կհայտնվի խիստ խոցելի իրավիճակում։

TRIPP-ի իրական գինը․ ի՞նչ է թաքնված Փաշինյանի լռության հետևում

Այսպիսով, փորձագիտական գնահատականները TRIPP-ի վերաբերյալ ամենևին էլ լավատեսական պատկեր չեն ներկայացնում։ Նախագիծը քննադատության է ենթարկվում միաժամանակ մի քանի ուղղություններով՝ տնտեսական անարդյունավետություն, իրավական անհավասարակշռություն, աշխարհաքաղաքական ռիսկեր և ագրեսորին խրախուսելու բարոյական խնդիր։ Սակայն, թերևս, այս ամբողջ պատմության մեջ ամենամտահոգիչը ոչ այնքան նախագիծն է, որքան այն, թե ինչպես է TRIPP-ը առաջ մղվում Հայաստանի ղեկավարության կողմից՝ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ։

Հստակ պետական ռազմավարության և բաց հանրային քննարկումների փոխարեն մենք ականատես ենք լինում համաձայնագրի շտապ ստորագրմանը, որի իրավական հետևանքները, դատելով ԳևորԳ Հակոբջյանի վերլուծությունից, հայկական կողմը կամ ամբողջությամբ չի գիտակցել, կամ էլ գիտակցաբար թաքցրել է հանրությունից։ Որտե՞ղ են խորհրդարանական լսումները։ Որտե՞ղ է 99-ամյա վարձակալության պայմանների մասնագիտական քննարկումը։ Որտե՞ղ են պարզ հարցերին պատասխանները․ ինչո՞ւ է Հայաստանը սեփական միջոցներով ստանձնում հողերի օտարման պարտավորությունը, մինչդեռ ամերիկյան ֆինանսական խոստումները մնում են ընդամենը «մտադրություններ»-ի մակարդակում։

Ջորջ Օրուելը իր անմահ «1984» վեպում կանխատեսել էր, թե ինչպես է տոտալիտար համակարգը մարդկանց ստիպում հավատալ անհեթեթությանը․ «Ի վերջո Կուսակցությունը կհայտարարի, որ երկու անգամ երկուսը հինգ է, և մարդիկ ստիպված կլինեն հավատալ դրան»։ Այսօր Փաշինյանի իշխանությունը հայ ժողովրդին ներշնչում է, թե Սյունիքի կորուստը «խաղաղություն» է, իսկ սեփական ենթակառուցվածքների նկատմամբ վերահսկողության կորուստը՝ «ազատություն»։ Սակայն երկու անգամ երկուսը շարունակում է մնալ չորս, որքան էլ իշխանությունները փորձեն հակառակը համոզել։ Եվ որքան էլ քարոզչությունը փորձի վերաշարադրել իրականությունը, ժողովուրդը վաղ թե ուշ կտեսնի ճշմարտությունը՝ այն նույն ճշմարտությունը, որը նրանից այսքան ջանասիրաբար թաքցնում են։ Իսկ առայժմ կառավարությունը նախընտրում է լռել՝ քաղաքացիներին անտեղյակ պահելով այն իրական գնի մասին, որը Հայաստանը վճարում է վերացական «խաղաղության» համար։