Այն թվերը, որոնք կներկայացնենք այս հոդվածում, պարզապես չոր վիճակագրություն չէ։ Դրանք ազգային շահերի դավաճանության անատոմիան են, քաղաքական արկածախնդրության գինը, որը Նիկոլ Փաշինյանն անձամբ վճարման է ներկայացրել հայ ժողովրդին։ 5 միլիարդ դոլարի կորուստ, ապրանքաշրջանառության 21,5 տոկոսի անկում, ՀՆԱ-ի առնվազն 14 տոկոսի հնարավոր կորուստ. դրանք ընդամենը հաշվետվությունների տողեր չեն, այլ դատավճիռ Հայաստանի տնտեսության համար, որը գիտակցաբար մղվում է դեպի անդունդ՝ հանուն նեղ քաղաքական շահերի, որոնք ներկա աշխարհաքաղաքական իրողություններում անհամատեղելի են պետականության հետ։

Չոր թվեր և մտահոգիչ հեռանկարներ

Հայաստանի վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով՝ 2026 թվականի առաջին հինգ ամիսներին Ռուսաստանի հետ առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է 21,5 տոկոսով։ Եթե 2025 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին երկկողմ առևտրի ծավալը կազմել էր 2,763 միլիարդ դոլար, ապա այս տարի այն կազմել է ընդամենը 2,196 միլիարդ դոլար։ Կես տարվա ընթացքում Հայաստանի տնտեսությունից փաստացի անհետացել է 567 միլիոն դոլար։ Ռուսաստանի մասնաբաժինը Հայաստանի ընդհանուր արտաքին առևտրում նվազել է 35,1 տոկոսից մինչև 28 տոկոս։ Ընդ որում, Հայաստանի ընդհանուր արտաքին առևտրաշրջանառությունը գրեթե պահպանվել է նախորդ տարվա մակարդակում, այսինքն՝ Ռուսաստանի ուղղությամբ կորուստները որևէ այլ շուկա չի կարողացել փոխհատուցել։

Դեռևս այս տարվա ապրիլին Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը հայտարարել էր , որ նույնիսկ Եվրամիության հետ մերձեցման մասին խոսակցություններն արդեն ռուս-հայկական հարաբերությունների համար արժեցել են 5,1 միլիարդ դոլար։ Նրա խոսքով՝ ռուսական կողմը դեռևս 2024 թվականի սեպտեմբերին զգուշացրել էր հայկական իշխանություններին հնարավոր հետևանքների մասին, սակայն Երևանում նախընտրել էին անտեսել այդ նախազգուշացումները։ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինն էլ ավելի մտահոգիչ գնահատական էր տվել՝ նշելով, որ Եվրասիական տնտեսական միությունից դուրս գալու և էներգակիրների արտոնյալ գների վերացման դեպքում Հայաստանը կկորցնի իր ՀՆԱ-ի առնվազն 14 տոկոսը։ Միջազգային Fitch գործակալությունն արդեն իսկ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացումը ներառել է Հայաստանի համար նոր և էական տնտեսական ռիսկերի ցանկում՝ հատկապես ընդգծելով արտոնյալ գներով բնական գազի մատակարարումների դադարեցման վտանգը, քանի որ Հայաստանի էներգասպառման 61 տոկոսը բաժին է ընկնում գազին։ Գործակալության գնահատմամբ՝ 2026 թվականին Հայաստանի իրական տնտեսական աճը կդանդաղի՝ կազմելով 5,2 տոկոս՝ 2025 թվականի 7,1 տոկոսի դիմաց։

Իրական մարդիկ, իրական ողբերգություն

Սակայն ամենածանր հետևանքները կրում են սովորական մարդիկ։ Արարատի մարզում գյուղացիները փակել էին միջպետեկան մայրուղին՝ պահանջելով լուծել բերքի իրացման խնդիրը։ Նրանցից մեկի՝ Արտակ Հարությունյանի դաշտերում կուտակվել էր 60 տոննա լոլիկ, որի համար գնորդ չէր գտնվում։ Վերամշակող գործարանները հրաժարվում էին մթերել բերքը՝ պատճառաբանելով, որ այն հնարավոր չէ արտահանել Ռուսաստան։ Ձկնաբույծները բողոքի ակցիա էին կազմակերպելа կառավարության շենքի մոտ այն բանից հետո, երբ Ռուսաստանի Դաշնության անասնաբուժական և բուսասանիտարական վերահսկողության դաշնային ծառայությունը ժամանակավորապես դադարեցրել էր Հայաստանից ձկան և ձկնամթերքի ներմուծումը։ Մայիսի 15-ից դադարած արտահանման ծավալը կազմել էր շուրջ 13 հազար տոննա, իսկ սառնարաններում կուտակվել էր մոտ 15 հազար տոննա ձուկ։

«Եվրոպական շուկան մեզ համար հասանելի չէ։ Այս պահին առկա 15 հազար տոննա կենդանի ձուկը եվրոպական շուկայում իրացնելն անիրատեսական է։ Բացի այդ, սառնարաններում շարունակում է մնալ այն արտադրանքը, որը վերադարձվել է Ռուսաստանի սահմանից»,– հայտարարել էր ձկնաբույծների միության նախագահ Գոռ Գրիգորյանը։

Այսպիսով, թե՛ գյուղատնտեսական արտադրողները, թե՛ ձկնաբույծները հայտնվել են սնանկացման իրական վտանգի առաջ, և սա ամենևին ենթադրություն չէ, այլ այսօրվա իրականությունը։

Դոմինոյի էֆեկտը՝ Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական արկածախնդրության հետևանքները

Սակայն շղթայական ռեակցիան դրանով չի սահմանափակվում։ Տնտեսության մեջ գործում է այսպես կոչված մուլտիպլիկատիվ ազդեցությունը, և արտահանման յուրաքանչյուր կորցրած դոլարը հանգեցնում է նոր բացասական հետևանքների ամբողջ շղթայի։ Երբ գյուղացիներն ու ձեռնարկատերերը զրկվում են եկամուտներից, նրանք չեն կարողանում սպասարկել իրենց վարկերը, ինչի հետևանքով առաջանում են բանկային համակարգի խնդիրներ։ Հայաստանի Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանն արդեն ընդունել է վարկային պորտֆելներում վճարումների հետ կապված զգալի երկրորդային ռիսկերի առկայությունը։ Հազարավոր գյուղացիական տնտեսություններ և ձկնաբուծարաններ կանգնած են փակման վտանգի առջև (գրավադրված գույքի հնարավոր կորուստի ՝ հողատարածքները, սարքավորումները, և այլ ունեցվածք)։ Նրանց հետ միասին կարող են փլուզվել նաև հարակից ոլորտները՝ անասնակերի արտադրությունը, սարքավորումների մատակարարումը, լոգիստիկան, վերամշակումը և փաթեթավորումը։ Մարդիկ կորցնում են աշխատանքը, եկամուտները նվազում են, ներքին շուկան կրճատվում է, և վաղ թե ուշ կտրուկ անկում է ապրելու նաև սպառողական պահանջարկը։ Աճող գործազրկությունը կհանգեցնի զանգվածային արտագաղթի։ Իսկ երբ մարդիկ կորցնում են ամեն ինչ՝ տունը, բիզնեսը և վաղվա օրվա նկատմամբ հավատը, նրանք դուրս են գալիս փողոց։ Բողոքի ակցիաները վերածվում են քաղաքացիական անհնազանդության։ Մենք արդեն տեսնում ենք դրա առաջին նշանները՝ փակված մայրուղիներ, կառավարության շենքի առջև հավաքված բազմություն։ Սակայն սա միայն սկիզբն է։ Հասունացող սոցիալական պայթյունը կարող է տապալել այս իշխանությանը, որը կործանել է երկրի տնտեսությունը։

Ո՞վ է մեղավոր

Եվ այժմ գլխավոր հարցը՝ ո՞վ է պատասխանատու ստեղծված քաոսի համար։ Պատասխանը ակնհայտ է յուրաքանչյուրի համար, ով կուրացած չէ քարոզչությամբ։ Դա Նիկոլ Փաշինյանն է։ Այն մարդը, ով գիտակցաբար, քայլ առ քայլ քանդում էր Հայաստանի հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ՝ երկրի գլխավոր տնտեսական գործընկերոջ, էժան բնական գազի աղբյուրի և հայկական արտահանման հիմնական շուկայի հետ։ Նա դա անում էր հանուն քաղաքական միավորների, հանուն Եվրամիությանը միանալու պատրանքի, որը Հայաստանը երբեք չի ստանա, քանի որ չի համապատասխանում նույնիսկ հիմնական տնտեսական չափանիշներին։ Փաշինյանը փորձում է Հայաստանը ներգրավել Եվրամիության մեջ՝ Եվրասիական տնտեսական միությունից խզվելու գնով՝ այդ որոշման բոլոր տնտեսական հետևանքները բարդելով սեփական ժողովրդի ուսերին։

Այսօր Նիկոլ Փաշինյանը հայկական պետականության գլխավոր սպառնալիքն է։ Արցախի կորուստը և երկրի աղետալի թուլացումը նրա կառավարման հիմնական արդյունքներն են։ Հայրենի հողի յուրաքանչյուր կորցրած հատված, սնանկացած յուրաքանչյուր գյուղացի, գործազուրկ դարձած յուրաքանչյուր քաղաքացի նրա խղճին են։ Քաղաքական արկածախնդրության գինն արդեն ներկայացվել է վճարման․ միայն ուղղակի կորուստների հաշվարկով՝ մինչև ՀՆԱ-ի 2 տոկոսի կորուստ, իսկ մուլտիպլիկատիվ ազդեցությունը հաշվի առնելու դեպքում՝ անհամեմատ ավելի մեծ վնաս, Եվրասիական տնտեսական միությունից դուրս գալու պարագայում՝ առնվազն ՀՆԱ-ի 14 տոկոսի կորուստ, դեֆլյացիոն ճնշում, որը ոչնչացնում է արտադրողներին, բանկային ճգնաժամ, սնանկացումներ, գրավադրված գույքի կորուստ, հարակից ճյուղերի անկում, պահանջարկի նվազում, զանգվածային գործազրկություն և սոցիալական պայթյուն։ Տասնամյակներ շարունակ ռուսական շուկայի վրա հիմնված հայկական բիզնեսը պատրաստ չէ արագ վերակողմնորոշման։ Կառավարությունը չունի հակաճգնաժամային գործողությունների ծրագիր։ Ժողովուրդը մնում է մենակ՝ ճգնաժամի դեմ։ Անհասկանալի է միայն այն, թե դեռ որքան ժամանակ է հայ ժողովուրդը պատրաստվում հանդուրժել այս խելահեղ ընթացքը։ Եվ ե՞րբ վերջապես կհնչի բանականության ձայնը, որը կկարողանա կանգնեցնել դեպի անդունդ տանող այս անկումը։