ՀԵՏԸՆՏՐԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՊԱՏԱՅԻՆ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ ԿԱՄ՝ ԵՐԲ ՊԱՐՏՎԵԼ ԵՆ ԲՈԼՈՐԸ

Հայաստանի Սահմանադրական դատարանն այս, եթե կարելի է այդպես ասել, ընտրական ներկայացման իրավական վերջին կետը դրեց։ Մանդատներն արդեն բաշխված են, խորհրդարանը՝ կազմավորված, իսկ իշխող ուժը, ինչպես և նախատեսել էր, վերջնականապես ամրապնդել է իր դիրքերը։ Ֆորմալ առումով ընտրական գործընթացն ավարտված է։ Սակայն հենց հիմա, երբ նախընտրական պայքարի աղմուկը մարել է, ավելի քան ակնհայտ է դառնում, որ իրական քաղաքական դրաման դեռ նոր է սկսվում։

Պարադոքսն այն է, որ հաղթողն իրեն պահում է այնպես, կարծես ցանկացած պահի կարող է կորցնել իշխանությունը։

Իշխանության ձեռքում է ամբողջ պետական համակարգը՝ խորհրդարանը, դատարանները, իրավապահ մարմինները և վարչական ողջ ռեսուրսը։ Թվում է՝ պետք է հանգիստ աշխատի, զբաղվի երկրի կառավարմամբ և պետական մտածողություն ցուցաբերի։ Սակայն դրա փոխարեն երկիրը շարունակում է ապրել քաղաքական դիմակայության պայմաններում։ Ընդդիմախոսների նկատմամբ հարուցվող քրեական գործերը, ուժի լեզվով խոսելու փորձերը, «ներքին թշնամիների» անդադար որոնումը ոչ թե ինքնավստահ հաղթողի վարքագիծ են հիշեցնում, այլ ապագայի հանդեպ խոր վախի արտահայտություն։

Այս առումով հատկապես խոսուն էին Գագիկ Ծառուկյանի նկատմամբ իրականացված խուզարկությունները։ Թող իրավական գնահատականը տան դատարանները․ դա նրանց լիազորությունն է։ Սակայն քաղաքականությունն առաջնորդվում է այլ տրամաբանությամբ։ Հանրության զգալի հատվածի համար տեղի ունեցողը կոռուպցիայի դեմ պայքար չէ, այլ քաղաքական դաշտի հերթական մաքրազարդում։ Եվ այստեղ առաջանում է լիովին տրամաբանական հարց․ եթե իշխանությունն իսկապես ստացել է այդքան «համոզիչ» մանդատ, ապա ինչո՞ւ է շարունակում խոսել ուժի լեզվով։ Ինքնավստահ հաղթողները սովորաբար ընդլայնում են քաղաքական մրցակցության հնարավորությունները։ Իսկ երբ հաղթանակից անմիջապես հետո սկսվում է ճնշումների նոր փուլ, դա միայն մեկ բան է նշանակում․ ընտրական հաղթանակը իշխանությանը ներքին վստահություն և քաղաքական հանգստություն չի տվել։

Պատճառը հասկանալի է։ Երկիրը շարունակում է մնալ խորապես բևեռացված։ Հասարակության զգալի մասը ներկայիս իշխանությանը չի ընկալում որպես իր շահերի ներկայացուցիչ։ Հենց այդ պատճառով էլ Փաշինյանի իրավական հաղթանակը դեռևս չի վերածվել լիարժեք քաղաքական լեգիտիմության։

Սակայն, արդարության համար պետք է ասել, որ հաղթողի տպավորություն չի թողնում նաև ընդդիմությունը։

Ընտրություններից հետո այն ընտրեց «օրինապահ աշակերտի» վարքագիծը։ Սահմանադրական դատարան դիմելը, ընտրությունների արդյունքներն ընդունելը, մանդատներ ստանալը ներկայացվեցին որպես գործող համակարգի շրջանակներում աշխատելու պատրաստակամություն։ Կարելի էր ենթադրել, որ դրանից հետո իշխանությունը պետք է հանգստանար, սակայն քաղաքական լարվածությունն ընդհակառակը՝ ավելի սրվեց։ Արդեն վաղուց խնդիրը տոկոսների շուրջ վեճ չէ։

2018 թվականին Փաշինյանն ուներ հանրային վստահության աննախադեպ պաշար։ Այսօր այդ մենաշնորհը վերացել է։ Ընդդիմությունը կրկին դարձել է քաղաքական գործոն, և իշխանությունն ակնհայտորեն հոգեբանորեն պատրաստ չէր դրան։ Այստեղից էլ վտանգավոր հայտարարությունները․ սկզբում Նիկոլ Փաշինյանը հակառակորդներին անվանեց «ապօրինի գործընթացների արդյունք», ապա կասկածի տակ դրեց նրանց՝ հասարակության մի հատվածը ներկայացնելու իրավունքը։ Իսկ դրանից մինչև քաղաքական դաշտի ամբողջական մաքրազարդում և նույնիսկ արտահերթ խորհրդարանական ընտրություններ՝ առանց ներկայիս ընդդիմության մասնակցության, ընդամենը մեկ քայլ է։

Սակայն կա նաև հարցի մյուս կողմը։ Եվ այն, թերևս, շատ ավելի ցավալի է հենց ընդդիմության համար։

Ակնհայտ է, որ հասարակության մեջ դժգոհություն կար։ Ընդ որում՝ բավական մեծ։ Սակայն ընդդիմությունը չկարողացավ այդ դժգոհությունը վերածել քաղաքական կապիտալի։ Չկարողացավ ձևավորել բողոքի շարժումներ, մարդկանց դուրս բերել փողոց։ Ինչո՞ւ։ Կարելի է միայն ենթադրել։ Գուցե կարծում էին, որ դա երկիրը կհասցնի վտանգավոր ցնցումների։ Գուցե բացակայում էր աշխարհաքաղաքական հիմնական կենտրոնների համաձայնությունը։ Կամ գուցե պարզապես չհամարձակվեցին։ Ինչպիսին էլ լինի պատճառը, փաստը մնում է փաստ․ իշխանության դեմ անհաշտ պայքարի մասին հնչեցված հայտարարությունները մնացին ընդամենը խոսքեր։

Եվ հենց այստեղ է սկսվում ամենակարևորը։ Իշխանությունը հետևում է այս պասիվությանը և դրանից համապատասխան եզրակացություններ անում։ Իսկ այդ եզրակացությունները կարող են ճակատագրական լինել ընդդիմության համար։

Ընդդիմությունը հայտնվել է ընտրության առաջ, որը, կարծես, ինքն էլ ամբողջությամբ չի գիտակցել։ Այն կարող է շարունակել պայքարի իմիտացիան՝ դատարաններ այցելել, հարցազրույցներ տալ և խորհրդարանական ամբիոնից ելույթներ ունենալ։ Կամ կարող է փորձել վերականգնել կորցրած նախաձեռնությունը։ Սակայն դրա համար անհրաժեշտ է քաղաքական կամք և իրական գործողությունների պատրաստակամություն։ Իսկ այդ պատրաստակամությունը, դատելով իրավիճակից, առայժմ չի երևում։

Ընդդիմության գլխավոր վտանգն այն չէ, որ իշխանությունը կարող է ճնշել նրան վարչական ռեսուրսով։ Ավելի մեծ վտանգն այն է, որ իշխանությունը պարզապես նրան քաղաքականապես կարժեզրկի։ Կդարձնի կանխատեսելի, անվնաս և անատամ։ Կվերածի բռնցքամարտի տանձի, որին կարելի է անպատիժ հարվածել, ինչպես 2021 թվականից հետո եղավ «Հայաստան» դաշինքի պարագայում։ Այդ դեպքում ընտրողը, որը դեռ երեկ ընդդիմության մեջ այլընտրանք էր տեսնում, պարզապես կհիասթափվի։ Ինչո՞ւ ընտրել նրանց, ովքեր չեն պայքարում։

Սակայն վտանգ կա նաև հենց Փաշինյանի համար։ Պարադոքսն այն է, որ ընդդիմությունը թուլացնելով՝ նա թուլացնում է նաև սեփական լեգիտիմությունը։ Որովհետև այնտեղ, որտեղ իրական ընդդիմություն չկա, այլևս ժողովրդավարություն նույնպես չկա։ Մնում է միայն դրա արտաքին նմանակումը։

Ֆորմալ առումով ընդդիմությունը պարտվել է ընտրություններում։ Սակայն իրական պարտությունը դեռ առջևում է։ Եթե այն թույլ տա, որ իշխանությունն ամբողջությամբ չեզոքացնի իրեն, ապա Հայաստանում կձևավորվի մի համակարգ, որտեղ ընդդիմությունը գոյություն կունենա միայն ձևականորեն, իսկ իշխանությունը կստանա կայունության պատրանք, որը կարող է փլուզվել ամենաանսպասելի պահին։

Սակայն կա նաև երրորդ պարտվողը, որի մասին քաղաքական բոլոր ուժերը, կարծես, մոռացել են։ Դա ընտրողն է։

Այն քաղաքացին, որը գնացել էր ընտրատեղամաս՝ հույս ունենալով իրական փոփոխությունների, անվերջ ճգնաժամից դուրս գալու և արժանի ծրագրերի միջև ընտրություն կատարելու հնարավորության վրա։ Փոխարենը նա ստացել է քաղաքական «ճաշացանկ», որտեղ մի առաջարկը հնացած է, իսկ մյուսը՝ ակնհայտորեն ձախողված։ Ընտրողը դարձել է իրավիճակի պատանդ․ իշխանությունը նրան առաջարկում է ուժի և ոստիկանության լեզուն՝ երկխոսության փոխարեն, իսկ ընդդիմությունը՝ վաղուց մաշված կարգախոսներ՝ իրական այլընտրանքի փոխարեն։ Մարդը, որը հավատացել էր ժողովրդավարական ընտրության հնարավորությանը, այսօր տեսնում է, թե ինչպես է իր ձայնը մի դեպքում վերածվում վիճակագրական թվի, իսկ մյուս դեպքում՝ քաղաքական ճնշման գործիքի։

Եթե Փաշինյանը շարունակի հենվել միայն ուժային մեթոդների վրա, վերջնականապես կկորցնի լեգիտիմության մնացորդները։ Եթե ընդդիմությունն էլ շարունակի բավարարվել դատարկ քաղաքական հռետորաբանությամբ՝ իրական լուծումներ առաջարկելու փոխարեն, ինքն իրեն դուրս կմղի քաղաքական պատմությունից։

Ամփոփելով՝ ակնհայտ է դառնում, որ այս պատային իրավիճակում գլխավոր պարտվողը և, ըստ էության, տեղի ունեցողի իրական պատանդը ոչ թե իշխանությունն է կամ ընդդիմությունը, այլ հենց Հայաստանը։ Հայկական պետականության ապագան հայտնվել է ներքաղաքական լճացման և ծայրահեղ անբարենպաստ արտաքին միջավայրի միջև։

Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների արագ սառեցման, Ադրբեջանի և Թուրքիայի աճող ճնշման, ինչպես նաև այն իրողության պայմաններում, որ քաղաքական կուրսի կամ իշխանության արմատական փոփոխության սպասումները չեն արդարացել, Հայաստանը մտնում է վտանգավոր անկայունության փուլ։ Իրական քաղաքական այլընտրանքի բացակայությունն ու ընդդիմության անգործունակությունը հասարակության մեջ կարող են խոր ապատիա ձևավորել, որը կարող է շատ ավելի վտանգավոր լինել, քան 44-օրյա պատերազմից հետո ապրած համազգային ցնցումը։

Եթե 2020 թվականից հետո հասարակությունը դեռ հավատում էր որակական փոփոխությունների հնարավորությանը, ապա այսօր այն կանգնած է բարոյալքման վտանգի առաջ։ Երկրի ներսում քաղաքական լճացումը, սահմաններին առկա գոյաբանական սպառնալիքների հետ զուգակցված, ստեղծում է մի իրավիճակ, որտեղ Հայաստանը կարող է աստիճանաբար կորցնել իր սուբյեկտայնությունը։ Երբ քաղաքական դասը զբաղված է բացառապես սեփական դիրքերը պահպանելու կամ իշխանության համար պայքարելու հարցերով, պետության դիվանագիտական, տնտեսական և, ամենակարևորը, բարոյական ռեսուրսները սպառվում են։ Եթե այս ընթացքը չկասեցվի, Հայաստանը կարող է կանգնել համակարգային ճգնաժամի եզրին, որտեղ գլխավոր զոհը կլինի ոչ թե այս կամ այն քաղաքական գործիչը, այլ հայ ժողովրդի անվտանգ, ինքնիշխան և արժանապատիվ ապագայի հնարավորությունը։