Իշխանության և Եկեղեցու հակամարտությունը. հայոց պետականության աննախադեպ ճգնաժամ

Աննախադեպ սկանդալ. ինչպես առաջացավ հակամարտությունը

Հայաստանի նորագույն պատմության մեջ չի եղել մի իրադարձություն, որն իր մասշտաբով և խորհրդանշական նշանակությամբ համադրելի լիներ աշխարհիկ իշխանության և Հայ Առաքելական Եկեղեցու միջև ընթացող ներկայիս հակամարտության հետ։ Վիրավորական որակումներ, հրապարակային մեղադրանքներ, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի հրաժարականի ուղղակի պահանջներ. այս ամենը հնչել է գործող վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և նրա ընտանիքի անդամների շուրթերից՝ ուղղված երկրի բարձրագույն հոգևորականությանը:

Խոսքը ոչ թե մասնավոր հակամարտության կամ ինքնաբուխ հուզական արձագանքի մասին է, այլ համակարգային քաղաքական-գաղափարական ճգնաժամի, որտեղ կասկածի տակ են դրված հայկական ինքնության հիմնարար հիմքերը, պատմական հաջորդականությունը և եկեղեցու ու պետության տարանջատման սկզբունքը:

Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակավ հայտարարեց, թե գործող Կաթողիկոս Գարեգին II-ն իբր խախտել է կուսակրոնության ուխտը և երեխա ունի։ Այս հիմքով կառավարության ղեկավարը եզրակացրեց, որ նրա ընտրությունը ոչ լեգիտիմ է, և պահանջեց ազատել Հայրապետական գահը՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցու նոր առաջնորդի հետագա ընտրությամբ։ Ավելին, վարչապետը հասարակությանը կոչ արեց «քրիստոնեաբար» միավորվել այս օրակարգի շուրջ՝ փաստացի գլխավորելով եկեղեցական ղեկավարության փոփոխության արշավը:

Նման հայտարարության փաստն ինքնին աննախադեպ է։ Առաջին անգամ տեսանելի պատմության մեջ աշխարհիկ պետության ղեկավարը ոչ միայն քննադատում է եկեղեցական հիերարխիան, այլև պահանջում է ազգային եկեղեցու առաջնորդի հրաժարականը՝ վկայակոչելով կանոնները, որոնց մեկնաբանման հարցում նա ստանձնում է բարձրագույն արբիտրի դերը:

Կրոնի քաղաքականացումը և «հասարակական նախաձեռնության» իմիտացիան

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն աղմկահարույց հայտարարությունից հետո հայտարարեց կաթողիկոսի վերընտրության հարցով «համակարգող խումբ» ստեղծելու մասին։ Մասնակիցների ընտրության չափանիշներն ավելի շատ ցուցադրական էին, քան լուրջ՝ Աստվածաշնչի ընթերցում գոնե մեկ անգամ, կանոնավոր աղոթք, վերջին հինգ տարում գոնե մեկ անգամ Մեծ պահք պահել և հավատ առ Հիսուս Քրիստոս:

Հատկապես տարակուսանք առաջացրեց հայտերի ներկայացման ձևաչափը՝ վարչապետի անձնական էլեկտրոնային փոստի միջոցով։ Այս մանրամասնությունը հստակ ցույց է տալիս ամբողջ կառուցվածքի արհեստականությունը: Քանի որ պետական իշխանությունն օրենքով իրավասություն չունի միջամտելու Հայ Առաքելական Եկեղեցու գործերին, փորձ արվեց ստեղծել «հասարակական շարժման» տպավորություն, որն իբր սկիզբ է առնում ներքևից, բայց փաստացի համակարգվում է մեկ քաղաքական կենտրոնից:

Այդպիսով՝ խախտվեց ոչ միայն պետության աշխարհիկ կառուցվածքի ոգին, այլև՝ տրամաբանությունը։ Ֆորմալ կերպով չչեղարկելով եկեղեցու և պետության տարանջատման սկզբունքը՝ իշխանությունը դե-ֆակտո փորձեց եկեղեցական ինստիտուտները փոխարինել գործադիր իշխանության քաղաքական կամքով:

Հայ Առաքելական Եկեղեցու առանձնահատուկ դերը

Ընթացող հակամարտության խորությունը հասկանալու համար անհրաժեշտ է գիտակցել Հայ Առաքելական Եկեղեցու առանձնահատուկ տեղը ժողովրդի և պետության կյանքում։ Հայաստանն այն սակավաթիվ եվրոպական հասարակություններից է, որտեղ եկեղեցին պարզապես կրոնական կազմակերպություն չէ, այլ ազգային գաղափարի առանցքային կրող:

Հայերի, ինչպես նաև հույների կամ սերբերի պատմական ճակատագիրն այնպես է դասավորվել, որ հենց եկեղեցին է դարեր շարունակ ապահովել մշակութային, հոգևոր և ազգային շարունակականությունը։ Պետականության բացակայության շրջանում ՀԱԵ-ն իրականացնում էր գործառույթներ, որոնք դուրս էին կրոնական պրակտիկայի շրջանակներից. այն պահպանում էր լեզուն, գիրը, պատմական հիշողությունը և հավաքական ինքնությունը:

Այս պատճառով Էջմիածնի դիրքը հայ հասարակության մեջ համադրելի է Հունաստանում Հունական ուղղափառ եկեղեցու կամ Սերբիայում Սերբական ուղղափառ եկեղեցու կարգավիճակի հետ։ Սա ինստիտուտ է, որն ունակ է ազդել հասարակական տրամադրությունների և քաղաքական հավասարակշռության վրա, բայց միևնույն ժամանակ ավանդաբար խուսափել է կուսակցական պայքարին ուղղակի միջամտությունից։ Նույնիսկ նորագույն պատմության ամենաբարդ շրջաններում ՀԱԵ-ն չի չարաշահել իր հեղինակությունը:

Հռետորաբանության սրացում և բանավեճի բարոյական անկում

Եկեղեցու զուսպ դիրքորոշմանն ի պատասխան՝ վարչապետի և նրա տիկնոջ կողմից հնչեց աննախադեպ ագրեսիվ հռետորաբանություն։ Հրապարակային հայտարարությունները՝ թե կառավարության նիստերում, թե սոցիալական ցանցերում, աչքի ընկան կոպտությամբ և հոգևորականության հասցեին ուղղակի վիրավորանքներով:

Հայտարարություններն այն մասին, թե հայկական եկեղեցիներն իբր «չուլանի» են նման, բարձրաստիճան հոգևորականներին ուղղված բարոյական անկման մեղադրանքները, կուսակրոնության ուխտը խախտած բոլոր քահանաներին կարգալույծ անելու պահանջները՝ այս ամենը հակամարտությունը դուրս բերեց թույլատրելի հանրային դիսկուրսի շրջանակներից։ Էլ ավելի մեծ արձագանք ստացան վարչապետի տիկնոջ հայտարարությունները, որոնցում օգտագործվում էին այնպիսի բնորոշումներ, ինչպես՝ «գլխավոր մաֆիոզ» և «երկրի գլխավոր մանկապիղծներ»:

Այս հռետորաբանությունը ոչ միայն առաջացրեց հոգևորականության կոշտ արձագանքը, այլև լուրջ հարված հասցրեց ընդհանուր առմամբ հանրային քննարկման մշակույթին։

Գարեգին II ի հասցեին մեղադրանքները հիմնավորված չեն փաստերով և ավելի շատ նման են քաղաքական շանտաժի, ինչը Գերագույն հոգևոր խորհուրդը որակեց որպես հակաեկեղեցական արշավ՝ ազգային արժեքների վտանգմամբ։ Ուժեղ ընդդիմության բացակայության պայմաններում ՀԱԵ-ն մնում է վերջին ինստիտուտը, որն ունակ է համախմբել հասարակությանը պատմական հաջորդականության և ազգային ինքնության շուրջ։ Եկեղեցին հպատակեցնելու փորձը ստեղծում է պետության միջամտության նախադեպ, որը պոտենցիալ կերպով ավելի կործանարար է երկրի համար, քան ցանկացած սահմանադրական կամ խորհրդանշական բարեփոխում:

Եկեղեցու ինստիտուտցիոնալ հպատակեցման փորձ

Սկանդալի ֆոնին վարչապետն առաջ քաշեց ՀԱԵ առաջնորդի ընտրության կարգը փոխելու գաղափարը՝ պետությանը տալով վճռորոշ ձայնի իրավունք և սահմանելով թեկնածուների պարտադիր «էթիկական ստուգում»։ Նման նախաձեռնությունն ուղղակիորեն հակասում է եկեղեցու և պետության տարանջատման սկզբունքին և նմանօրինակը չունի հայկական ավանդույթում։

Սկանդինավյան մոդելին հղում անելու փորձերը, որտեղ բողոքական եկեղեցիները փաստացի ինտեգրված են պետական ապարատին, անհիմն են թվում։ Հայաստանի պատմական փորձը, հոգեկերտվածքը և մշակութային կոդն այդպիսի մոդելը դարձնում է սկզբունքորեն անկիրառելի։

Նախկին հակամարտությունների համատեքստը և կրոնական այլընտրանքը

Հարկ է հիշեցնել, որ իշխանության և ՀԱԵ-ի միջև լարվածությունն ուժեղացավ Տավուշի իրադարձություններից հետո, երբ տեղի առաջնորդ Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանը դարձավ Ադրբեջանի հետ սահմանազատման դեմ բողոքի շարժման խորհրդանշական կերպարը։ Այն ժամանակ կառավարությունը լայնածավալ արշավ սկսեց նրան վարկաբեկելու ուղղությամբ, ինչը, ըստ ամենայնի, եկեղեցու դերը նվազեցնելու ավելի լայն ռազմավարության մեկնակետ դարձավ:

Զուգահեռաբար, իշխանությունը սկսեց ցուցադրաբար ուժեղացնել շփումներն այլընտրանքային դավանանքների՝ Հայ կաթողիկե եկեղեցու և բողոքական համայնքների հետ։ Կաթողիկոսի հասցեին հերթական հարձակումը ժամանակային առումով համընկավ Շվեյցարիայում կայացած միջազգային համաժողովի հետ, որը նվիրված էր Լեռնային Ղարաբաղում հայկական հոգևոր և մշակութային ժառանգության պահպանմանը։ Այդ համաժողովից անմիջապես հետո, որտեղ պատմական ժառանգության պահպանման հարցերը քննարկվել էին Եկեղեցիների համաշխարհային խորհրդի կողմից և նամակներ էին ուղարկվել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին ու ՄԱԿ-ին, Կովկասի մահմեդականների վարչության ղեկավար Ալլահշուքյուր Փաշազադեն հայտարարեց, թե Հայ Առաքելական Եկեղեցին «սրիկաներ» և «ահաբեկիչներ» են։ Նրա խոսքերից ընդամենը մեկ օր անց Եկեղեցու դեմ հարձակումները շարունակվեցին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և նրա տիկնոջ կողմից, ինչը հստակ ցույց է տալիս ներքին քաղաքականության համընկնումը Բաքվից եկող ուղերձների հետ:

Հայ Առաքելական Եկեղեցու վերպետական կարգավիճակը. միջազգային անալոգիաներ

Հայ Առաքելական Եկեղեցին իր էությամբ վերպետական բնույթի ինստիտուտ է։ Վերջինիս կառուցվածքը, առաքելությունը և պատասխանատվության ոլորտը դուրս են գալիս Հայաստանի Հանրապետության սահմաններից և չեն կարող սահմանափակվել մեկ ազգային իրավական դաշտի շրջանակներում։ ՀԱԵ-ն գլոբալ հոգևոր կազմակերպություն է, որը միավորում է աշխարհի հայությանը՝ անկախ քաղաքացիությունից, բնակության վայրից և քաղաքական իրավասությունից:

Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը ոչ թե «Հայաստանի հայերի» կրոնական առաջնորդն է, այլ ողջ ազգի՝ որպես պատմական և մշակութային ամբողջության հոգևոր առաջնորդը։ Այս իմաստով նրա կարգավիճակը սկզբունքորեն տարբերվում է ցանկացած պետական պաշտոնյայի կարգավիճակից։ Այն համադրելի է միջազգային և վերազգային ինստիտուտների ղեկավարների հետ, որոնց լեգիտիմությունը ձևավորվում է ոչ թե մեկ պետության կամ, առավել ևս, վարչապետի կամքով, այլ համաշխարհային հայ համայնքի կոնսենսուսով:

Եթե դիմենք ինստիտուտցիոնալ անալոգիաներին, ապա Հայ Առաքելական Եկեղեցին իր դիրքով ամենամոտն է այնպիսի կառույցների, ինչպիսիք են՝ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը կամ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը։ Այս կազմակերպություններն ունեն կենտրոնակայաններ, որոնք տեղակայված են կոնկրետ պետությունների տարածքում, սակայն հյուրընկալող պետություններից և ոչ մեկը չունի նրանց կառավարման կարգին, ղեկավարների նշանակմանը կամ ներքին ընթացակարգերին միջամտելու իրավունք։ Կենտրոնակայանի տեղակայումն ինքնին չի ստեղծում ոչ իրավական, ոչ էլ բարոյական հիմքեր վերահսկողության համար:

Էլ ավելի ակնառու է զուգահեռը Վատիկանի և Հռոմի Կաթոլիկ Եկեղեցու հետ։ Հռոմի Պապը, լինելով Հռոմի եպիսկոպոսը, միաժամանակ աշխարհի հարյուր միլիոնավոր կաթոլիկների հոգևոր առաջնորդն է։ Իտալիայի ոչ մի կառավարություն՝ նույնիսկ սուր քաղաքական ճգնաժամերի շրջանում, կասկածի տակ չի դրել և չէր կարող դնել պոնտիֆիկի ընտրություններին միջամտելու կամ աշխարհիկ իշխանության կողմից ձևակերպված «էթիկական ստանդարտներին» նրա համապատասխանությունը գնահատելու իր իրավունքը:

Այս համատեքստում հատկապես հատկանշական է դառնում հիպոթետիկ, բայց հստակ անալոգիան. դժվար է պատկերացնել մի իրավիճակ, երբ Նյու Յորքի քաղաքապետը կամ նույնիսկ Նյու Յորք նահանգի նահանգապետը հրապարակավ հայտարարի ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարին փոխելու անհրաժեշտության մասին՝ այն պատճառով, որ նա երիտասարդ տարիքում, ասենք, սիրել է խմիչք օգտագործել, ստեղծի նրա վերընտրության «հասարակական կոմիտեներ», առաջ քաշի թեկնածուների անձնական բարոյականության չափանիշներ և իր վրա վերցնի վերջնական հաստատման իրավունքը։ Նման գործողությունները կորակվեին որպես քաղաքական աբսուրդ և միջազգային կարգի սկզբունքների կոպիտ խախտում:

Այնուամենայնիվ, հենց նման տրամաբանություն է այսօր փորձում կիրառել Նիկոլ Փաշինյանը Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ։ Փաստացի խոսքը վերազգային հոգևոր ինստիտուտը մեկ կառավարության քաղաքական կամքին հպատակեցնելու ձգտման մասին է՝ հիմնվելով նրա նստավայրի տարածքային ներկայության փաստարկի վրա։ Սա ոչ միայն իրավաբանորեն անհիմն է, այլև հայեցակարգային առումով կործանարար, քանի որ խարխլում է եկեղեցի համընդհանուր հոգևոր առաքելության գաղափարը:

Նման մոտեցման իրականացման դեպքում հարվածի տակ է դրվում ոչ թե Կաթողիկոսի կոնկրետ անձը կամ առանձին եկեղեցական ինստիտուտը, այլ՝ համաշխարհային հայկական միասնության ողջ մեխանիզմը։ Հայ Առաքելական Եկեղեցին այս սցենարով համազգային հոգևոր կենտրոնից վերածվում է պետական վարչակազմի տեղական կցորդի, ինչը նշանակում է նրա պատմական դերի կորուստ՝ որպես հայ ժողովրդի վերպետական ինքնության պահապան: