ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱ, ԲԱՅՑ Ո՞ՒՐ Է ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Айк Демоян

Կան բաներ, որոնք դժվար է բացատրել անգամ ամենահնարամիտ քաղաքական ճարտասանությամբ։ Օրինակ՝ ինչպե՞ս է ստացվում, որ սեփական բնակչության բռնագաղթը Արցախից, տարածքային կորուստներն ու ծանր պարտությունը վերապրած երկիրը շարունակում է զիջումների քաղաքականությունը՝ միաժամանակ համոզելով իր քաղաքացիներին, թե հենց այդպես է ամրապնդվում անկախությունը։ Կամ ինչպե՞ս է մի պետություն, որը պարտավոր է պահպանել ու պաշտպանել իր պատմական հիշողությունը, թույլ տալիս, որ արխիվային նյութերը, որոնք հետաքրքրություն են ներկայացնում Ադրբեջանի հատուկ ծառայությունների համար, փոխանցվեն օտար կողմի։ Իսկ հետո նույն այդ պետությունը դատական քաշքշուկի մեջ է ներքաշում պատմաբանին, որը բարձրաձայնել է այդ խնդիրները։

Պատմաբան Հայկ Դեմոյանը Life Armenia-ի հետ հարցազրույցում պատմել է իրադարձությունների մասին, որոնք թույլ են տալիս առանց քաղաքական շղարշի տեսնել, թե ինչ է կատարվում Հայաստանում։ Արխիվային նյութերի փոխանցումը, Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի շուրջ ծագած հակամարտությունը, դատական վեճերը, ադրբեջանական քարոզչության կողմից պատմագիտական հրապարակումների օգտագործումը. այս ամենը տեղի է ունենում պետական կառույցների թուլացման և արտաքին քաղաքական ինքնուրույնության կորստի խորապատկերին։

Սկսենք ամենաընդհանուրից։ Պետությունը նախարարությունների քանակը չէ, կառավարության նիստերի թիվը չէ և ոչ էլ վարչապետի ելույթներում «ինքնիշխանություն» բառի հաճախակի կրկնությունը։ Պետությունը նախևառաջ սեփական շահերը պաշտպանելու կարողությունն է։ Իսկ եթե նրա որոշումներն ավելի ու ավելի հաճախ են սպասարկում ուրիշների ծրագրերը, պետական կառույցներն էլ զբաղված են քաղաքական հաշիվներ մաքրելով, ապա միանգամայն բնական հարց է ծագում՝ անկախությունից ի՞նչ է մնացել։

ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ԻՐ ՀԱՄԱՐ, ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՄՆԱՑՈՐԴԱՅԻՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՈՎ

Սկսենք ներքաղաքական իրավիճակից։ 2026 թվականի հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունները ցույց տվեցին, թե որքան է հայաստանյան քաղաքական համակարգը հեռացել իրական քաղաքական մրցակցությունից։ Ընտրական գործընթացը, գործող իշխանության վերարտադրության համար ստեղծված պայմաններն ու արտաքին դերակատարների միջամտությունը կասկածի տակ դրեցին թե՛ ընտրողների ազատ կամարտահայտությունը, թե՛ քվեարկության արդյունքների քաղաքական արժանահավատությունը։ Ընդ որում, ընդդիմության մի մասն իր մասնակցությամբ նպաստեց, որ տեղի ունեցածը լիարժեք քաղաքական գործընթացի տպավորություն թողնի։

Արդյունքում երկիրը ստացավ մի խորհրդարան, որը կոչված է վերահսկելու կառավարությանը, բայց իրականում սպասարկում է Նիկոլ Փաշինյանի իշխանական ուղղահայացը։ Թեև զարմանալու բան էլ չկա։ Եթե խորհրդարանն ի վիճակի չէ կառավարությանն անհարմար հարցեր տալու, իսկ պետական կառույցները չեն կարող գործել վարչապետի կամքից անկախ, ապա ինչի՞ն են պետք իշխանությունների տարանջատման մասին բոլոր այդ խոսակցությունները։ Ձևականությա՞ն համար։ Ձևական կողմը, պետք է խոստովանել, բավական հաջող է ստացվել։ Իսկ պետական բովանդակության հետ գործերը շատ ավելի վատ են։

Փաշինյանի իշխանությունը ձևավորել է մի համակարգ, որտեղ քաղաքական ղեկավարությանը հավատարմությունն ավելի ու ավելի հաճախ է գերակայում մասնագիտական կարողություններին ու ինստիտուցիոնալ պատասխանատվությանը։ Պետական պաշտոնը վերածվում է քաղաքական նվիրվածության դիմաց տրվող պարգևի, իսկ պետական ապարատը՝ մարդկանց նեղ շրջանակի որոշումները կատարող մեխանիզմի։

ՓԱՇԻՆՅԱՆԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը ներքին կյանքի նույն պատկերի շարունակությունն է։ Աշխարհագրական բացառիկ դիրք ունեցող երկիրը, որը գտնվում է Ռուսաստանի, Թուրքիայի, Իրանի, Ադրբեջանի և արևմտյան տերությունների շահերի հատման կետում, պարտավոր էր դիվանագիտական յուրաքանչյուր քայլը մանրակրկիտ հաշվարկել։ Բայց դրա համար սեփական ռազմավարություն, քաղաքական կամք և հստակ պատկերացում է պետք, որ աշխարհաքաղաքականությունը մամուլի գեղեցիկ հաղորդագրությունների սիրահարների զբաղմունքը չէ։

Մինչդեռ Հայաստանը գնալով ավելի խորն է ներքաշվում ուրիշների ռազմավարական խաղերի մեջ։ TRIPP-ը ներկայացվում է որպես տնտեսական հնարավորություն, տարածաշրջանի առաջընթացի ճանապարհ և, ինչու չէ, դեպի բարեկեցության նոր դարաշրջան տանող ուղեգիր։ Մի խոսքով՝ ամեն ինչ հրաշալի է։ Մի փոքրիկ հարց է միայն մնում պարզել՝ ո՞վ է վերահսկելու հաղորդակցուղիները, ո՞վ է սահմանելու դրանց շահագործման կանոնները, ո՞վ է ստանալու ռազմավարական առավելությունները, և ի՞նչ երաշխիքներ կան, որ Հայաստանի ինքնիշխանությունը պաշտպանված է լինելու ոչ թե գովազդային ճառերում, այլ իրական մեխանիզմներով։

Թուրքիան ու Ադրբեջանն ունեն իրենց նպատակները։ Միացյալ Նահանգներն առաջնորդվում է սեփական շահերով։ Իրանը մտադիր չէ տեղի ունեցողին նայել բացառապես Հայաստանի կառավարության աչքերով։ Ռուսաստանն էլ գործում է իր հաշվարկներով։ Սա, թերևս, զարմանալի նորություն է նրանց համար, ովքեր միջազգային քաղաքականությունը պատկերացնում են որպես համակրանքների մրցույթ. պետություններն իրենց շահերն են առաջ մղում, ոչ թե զբաղվում հարևանների փրկությամբ։

Հատկապես վտանգավոր է Հայաստանի դրությունը՝ Իրանի շուրջ հնարավոր լարվածության սրման պայմաններում։ Երկրի աշխարհագրական դիրքը նրան դարձնում է տարածաշրջանային ուժերի հավասարակշռության մասնակից՝ անկախ նրանից, թե որքան է Երևանը ցանկանում իրեն ներկայացնել որպես կողքից հետևողի։ Եթե պետությունը սեփական ռազմավարություն չունի, նրա տարածքը, հաղորդակցուղիներն ու քաղաքական որոշումները վերածվում են ուրիշների ծրագրերում օգտագործվող միջոցի։ Այդ դեպքում արդեն Հայաստանը չի որոշում, թե տարածաշրջանային ինչ գործընթացների է մասնակցելու։ Նրա փոխարեն որոշում են նրանք, ովքեր ունեն դրա համար և՛ կամք, և՛ հնարավորություններ, և՛ հստակ նպատակներ։

ԲԱՔՈՒՆ ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ Է, ԵՐԵՎԱՆԸ՝ ԲԱՑԱՏՐՈՒՄ

Ադրբեջանի վերջին տարիների քաղաքականությունը վաղուց պետք է փարատած լիներ Հայաստանի իշխանությունների բոլոր պատրանքները։ Արցախահայության բռնագաղթից հետո Բաքուն չդադարեցրեց Հայաստանի վրա ճնշումը։ Ընդհակառակը՝ նոր պահանջները հաջորդեցին նախորդներին, իսկ հայկական կողմի զիջումներից հետո ադրբեջանական հավակնությունները ոչ միայն չնվազեցին, այլև շարունակեցին ընդլայնվել։ Երևի Բաքվում այնքան էլ ծանոթ չեն այն տեսությանը, թե միակողմանի զիջումներն ինքնաբերաբար բարիդրացիություն են ծնում։ Կամ, ինչը շատ ավելի հավանական է, նրանք հրաշալի գիտեն, թե ինչպես օգտվել հակառակորդի քաղաքական անճարակությունից։

Խոսքը միայն սահմանի և տրանսպորտային ուղիների մասին չէ։ Ադրբեջանի ուշադրության կենտրոնում են հայտնվել նաև Հայաստանի կենսական նշանակության պաշարները, այդ թվում՝ ջրային ռեսուրսներն ու Սևանա լճի ավազանը։ Բնական պաշարներով սահմանափակ երկրի համար սա ռազմավարական անվտանգության խնդիր է։ Ջուրը դիվանագիտական զարդարանքի առարկա չէ և ոչ էլ հերթական հանդիսավոր հայտարարության թեմա։ Այն կյանքի, գյուղատնտեսության, տնտեսության և երկրի ապագայի հիմքն է։

Երբ հակառակորդը հետևողականորեն ընդլայնում է իր պահանջները, իսկ սեփական իշխանությունը յուրաքանչյուր նոր զիջում արդարացնում է խաղաղության անհրաժեշտությամբ, միանգամայն բնական հարց է ծագում՝ որտե՞ղ է ավարտվում դիվանագիտությունը, և որտե՞ղ է սկսվում ազգային շահերը պաշտպանելուց հրաժարումը։ Միայն պաշտոնական հայտարարություններում գոյություն ունեցող խաղաղությունը, որի իրական ուղեկիցներն են նոր սպառնալիքներն ու նոր պահանջները, խիստ կասկածելի արժեք ունի։

ԹՇՆԱՄՈՒ ՀԱՄԱՐ՝ ԱՐԽԻՎՆԵՐԸ, ՊԱՏՄԱԲԱՆԻ ՀԱՄԱՐ՝ ԴԱՏԱՐԱՆԸ

Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Հայկ Դեմոյանի պատմածը՝ ադրբեջանական հատուկ ծառայություններին հետաքրքրող արխիվային նյութերի փոխանցման մասին։ Այդ փաստի առնչությամբ քրեական գործ է հարուցվել, և տեղի է ունեցել դատական քննություն։

Արխիվները ազգային հարստության մաս են։ Դրանցում պահվող փաստաթղթերը կարևոր նշանակություն ունեն Հայաստանի պատմության, միջազգային հարթակներում մեր փաստարկների և ազգային շահերի պաշտպանության համար։ Ադրբեջանը տարիներ շարունակ արշավ է ծավալել հայկական մշակութային ժառանգությունը յուրացնելու, տարածաշրջանի պատմությունը վերաշարադրելու և հայերի պատմական ներկայությունը ժխտելու ուղղությամբ։ Այս պայմաններում հայկական արխիվներին հասանելիություն ունենալը Բաքվի համար առանձնահատուկ արժեք ունի։

Պակաս ուշագրավ չէ Դեմոյանի հակամարտությունը Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի նախկին տնօրեն Հարություն Մարությանի հետ։ Վեճի կենտրոնում հայտնվել է մի գիրք, որի դրույթներն օգտագործվում են ադրբեջանական քարոզչության մեջ։ Մի երկրի համար, որի պատմական իրավունքները Բաքուն մշտապես վիճարկում է, նման հրապարակումները մասնագիտական առանձնահատուկ պատասխանատվություն են պահանջում։

Թանգարան-ինստիտուտի շուրջ բարձրացվել են նաև ֆոնդերի պահպանության, գրքերի ու այլ արժեքների կորստի, դրանց վերադարձի և ֆինանսական փաստաթղթերի վերաբերյալ հարցեր։ Դեմոյանը հրապարակայնորեն բարձրաձայնել է այդ խնդիրները։ Հակամարտության շարունակությունը դարձել են հենց պատմաբանի դեմ հարուցված դատական գործերն ու նրա վերաբերյալ կայացված դատական ակտերը։

Արդյունքում բավական տարօրինակ պատկեր է ստացվում. արխիվները պաշտպանության կարիք ունեն, թանգարանային ֆոնդերը՝ ստուգման, պատմագիտական հրապարակումները հայտնվում են ադրբեջանական քարոզչության զինանոցում, իսկ այդ խնդիրների մասին բարձրաձայնող մարդը հայտնվում է դատական քաշքշուկների մեջ։ Թշնամուն՝ լրացուցիչ քարոզչական նյութ, Հայաստանին՝ հերթական ներքին սկանդալ։ Հարմար է դասավորվել։

ԻՆՉՈ՞Ւ ԵՆ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆԸ ԽԱՆԳԱՐՈՒՄ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏՆԵՐԸ

Այս անկման մյուս դրսևորումներից մեկը իշխանության վերաբերմունքն է այն կառույցների հանդեպ, որոնք կոչված են ապահովելու երկրի ազգային դիմադրունակությունը։ Բանակը, Եկեղեցին, գիտական ու մշակութային հաստատությունները կառավարության սեփականությունը չեն։ Դրանք չեն ստեղծվել հերթական իշխանական թիմի քաղաքական շահերը սպասարկելու համար։ Դրանց առաքելությունը շատ ավելի լայն է, քան որևէ վարչապետի պաշտոնավարման ժամկետը։

Բանակը կոչված է պաշտպանելու երկիրը և ծանր պարտություններից հետո վերականգնելու իր մարտունակությունը։ Եկեղեցին այն պատմական հաստատություններից է, որը հայ հասարակությունը կապում է ազգային ավանդույթի և մշակութային ժառանգականության հետ։ Գիտությունն ու մշակույթը պահպանում են պետության մտավոր ու պատմական հիմքը։ Սրանք իշխանության ճանապարհին կանգնած խոչընդոտներ չեն, այլ երկրի հենասյուներն են։

Սակայն այդ հենասյուներն ամրացնելու փոխարեն հասարակությունը շարունակաբար ներքաշվում է ներքին առճակատման նորանոր դրսևորումների մեջ։ Պետական կառույցները ներքաշվում են քաղաքական արշավների մեջ, հասարակական ինստիտուտները դառնում են ճնշումների թիրախ, իսկ ազգային օրակարգը փոխարինվում է իշխանությունը պահպանելու պայքարով։ Արդյունքում թուլանում են հենց այն կառույցներն ու համակարգերը, որոնք պետք է օգնեն Հայաստանին դիմակայելու արտաքին ճնշումներին։

Ահա թե որտեղ է թաքնված կատարվողի վտանգը։ Արտաքին հակառակորդին ամեն անգամ ուժով նոր զիջումներ կորզելու կարիք էլ չի լինի, եթե երկրի ներսում հետևողականորեն քանդվում են դիմադրության մեխանիզմները։ Պառակտված հասարակությունը, թուլացած պետական ինստիտուտները, քաղաքականացված բանակն ու վարկաբեկված ազգային կառույցները օտար ազդեցության համար պարարտ հող են ստեղծում։ Դրա համար դիվանագիտական առանձնահատուկ տաղանդներ էլ պետք չեն։

ԻՍԿ Ո՞Վ Է ՊԱՇՏՊԱՆԵԼՈՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ

Ոչ ոք պարտավոր չէ Հայաստանի փոխարեն պաշտպանել Հայաստանը։ Ո՛չ Վաշինգտոնը, ո՛չ Մոսկվան, ո՛չ Թեհրանը, ո՛չ Բրյուսելը բարեգործական կազմակերպություններ չեն, որոնք ստեղծվել են հայերի անվտանգությունն ապահովելու համար։ Յուրաքանչյուրն ունի իր շահերը, իր առաջնահերթություններն ու ռիսկի դիմելու իր սահմանները։ Գործընկերների աջակցությանը կարելի է ապավինել, բայց սեփական ճակատագրի պատասխանատվությունը նրանց ուսերին դնել՝ ոչ։

Հայաստանին սեփական ռազմավարություն է պետք։ Ոչ թե խաղաղության մասին լոզունգների մի հավաքածու, ոչ դիվանագիտական շրջագայություններ և ոչ էլ հերթական արտաքին գործընկերոջը հաճոյանալու համար նրա նախընտրած հայտարարությունը կռահելու փորձեր։ Մեզ անհրաժեշտ են ամուր պետական ինստիտուտներ, մարտունակ բանակ, պաշտպանված պատմական հիշողություն, արհեստավարժ դիվանագիտություն և ազգային շահերի հստակ գիտակցում։ Պետք է վերականգնել հայ-վրացական անվտանգության օրակարգի բովանդակային հիմքը, լիարժեք հարաբերություններ կառուցել Սփյուռքի հետ և վերջ տալ ազգային ռեսուրսները քաղաքական սակարկության առարկա դարձնելուն։

Հայկ Դեմոյանի ներկայացրած փաստերից բխող եզրակացությունը տհաճ է, բայց դրանից չի դադարում ակնհայտ լինել։ Հայաստանը ճգնաժամ է ապրում ոչ միայն առանձին կառավարության կամ նույնիսկ առանձին քաղաքական համակարգի մակարդակում։ Ճգնաժամի մեջ է պետական մտածողությունը։ Երբ իշխանությունն իր վերարտադրությունը վեր է դասում երկրի շահերից, պետական կառույցները կորցնում են ինքնուրույնությունը, պատմական հիշողությունը դառնում է քաղաքական հաշիվներ մաքրելու առարկա, իսկ արտաքին քաղաքականությունը վերածվում է զիջումների ու դրանք արդարացնելու անվերջ շարքի, պետականությունը սկսում է քայքայվել ներսից։

Այսօր հայոց պետականության գլխավոր սպառնալիքը հենց Երևանից է գալիս՝ Նիկոլ Փաշինյանից և նրա թիմից։ Որքան շուտ հայ ժողովուրդն ազատվի այս իշխանությունից, այնքան շուտ հնարավորություն կստեղծվի պետական կյանքն առողջացնելու և երկիրը կործանման ընթացքից դուրս բերելու համար։ Հետհաշվարկն արդեն սկսվել է, և ժամացույցի սլաքները կանգ չեն առնելու․ երեկ արդեն ուշ էր, այսօր ժամանակը գրեթե սպառված է, իսկ վաղը կարող է ուշ լինել։