Իշխանությունը հետևողականորեն ձևավորում է ամբողջովին վերահսկելի սահմանի պատկեր․ հայկական սահմանապահները զբաղեցնում են դիրքերը, պետությունն ամրապնդում է սահմանագիծը, իսկ երկրի անվտանգությունը, իբր, ապահովվում է մի համակարգով, որն աստիճանաբար դառնում է ինքնուրույն և լիարժեք։ Սակայն վերջին տարիների ժամանակագրությունը շատ ավելի մտահոգիչ պատկեր է ցույց տալիս։ Ադրբեջանի զինծառայողները բազմիցս հատել են Հայաստանի պետական սահմանը, խորացել հայկական տարածքում, մոտեցել հայկական դիրքերին, իսկ առանձին դեպքերում հայտնվել են անմիջական շփման գծից բավական հեռու։

Այստեղ ամենակարևորը նույնիսկ նման դրվագների քանակը չէ։ Շատ ավելի կարևոր է կրկնվող մեխանիզմը․ զինված մարդիկ հատում են սահմանը, իսկ հայկական կողմը մի շարք դեպքերում գիտակցաբար խուսափում է զենքն անմիջապես կիրառելուց։

2021 թվական․ համակարգային ճեղքման սկիզբը

Առաջին խոշոր դրվագը տեղի ունեցավ 2021 թվականի մայիսին, երբ ադրբեջանական ստորաբաժանումները հատեցին սահմանը Սյունիքի և Գեղարքունիքի հատվածներում։ Մայիսի 20-ին ադրբեջանցի զինծառայողների զինված խումբը Խոզնավար գյուղի հատվածում հատեց պահպանվող պետական սահմանը և մոտ 1,5 կիլոմետր խորացավ Հայաստանի տարածքում։ Դա հաստատվում էր Հայաստանի դատախազության նյութերով, որոնք հրապարակել էին CivilNet-ը և News.am-ը։.

Ադրբեջանցի զինծառայողները դիրքեր զբաղեցրին, մոտեցած հայ զինծառայողներին հայտարարեցին, թե տվյալ տարածքն իբր պատկանում է Ադրբեջանին, և սպառնացին կրակ բացել, եթե հայկական զինվորականները մոտենան։ Ավելի ուշ՝ նույն օրը, տեղի ունեցավ բախում։ Տասնմեկ հայ զինծառայող վիրավորվեց։ Հայկական կողմը միջադեպի փաստով քրեական վարույթ հարուցեց։

Սա սկզբունքային պահ էր։ Օտար պետության զինված ուժերի զինծառայողները հատել էին պետական սահմանը, անցել մոտ մեկուկես կիլոմետր, դիրք զբաղեցրել և անմիջական բախման մեջ մտել հայկական զինծառայողների հետ։

«Չկրակելու հրաման»․ ո՞վ էր որոշումը կայացնում

Հենց այս իրադարձություններից հետո էլ առաջ եկավ կրակ չբացելու վերաբերյալ համապատասխան հրամանների գոյության հարցը։

Հայաստանի ղեկավարության պաշտոնական դիրքորոշումն այն էր, որ քաղաքական ղեկավարությունը «չկրակելու» հրաման չէր տվել։ Սակայն առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի այն ժամանակ Գլխավոր շտաբի պետի տեղակալ, գեներալ-մայոր Էդվարդ Ասրյանի՝ 2021 թվականի մայիսի 27-ի հայտարարությունը։

Ասրյանը հայտարարեց, որ քաղաքական ղեկավարությունը Հայաստանի տարածքում գտնվող ադրբեջանցի զինծառայողների ուղղությամբ կրակ չբացելու հրաման չէր տվել։ Միաժամանակ նա պարզաբանեց․ կրակ բացելու կամ չբացելու որոշումը զինվորական ղեկավարության իրավասության մեջ է։Նրա խոսքով՝ հենց զինվորական ղեկավարությունն է որոշում՝ «կրակել, թե չկրակել»։

Ավելին, բացատրելով, թե ինչու հայկական ստորաբաժանումները կրակ չեն բացել, Ասրյանը ուղղակիորեն ասաց, որ ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը ձգտում էր իրավիճակը կարգավորել առանց զենքի և ուժի կիրառման։

Ավելի ուշ՝ 2021 թվականի նոյեմբերին, Հայաստանի Անվտանգության խորհուրդն առանձին հերքեց այն տեղեկությունները, թե զինծառայողներին կրակ չբացելու հրաման էր տրվել։ Միաժամանակ Անվտանգության խորհուրդը հաստատում էր, որ ադրբեջանական ստորաբաժանումները ներխուժել էին Հայաստանի ինքնիշխան տարածք և շրջափակել հայկական չորս դիրք։

Այսպիսով, Գլխավոր շտաբի պաշտոնական ձևակերպումը մեր աչքի առաջ կտրուկ փոխվում է․ «չկրակելու» հրաման, իբր, չի եղել, սակայն իրավիճակը քաղաքական ճանապարհով կարգավորելու նպատակով զենք չկիրառելու որոշում եղել է։Եվ հենց այստեղ է թաքնված սահմանով ադրբեջանցիների անարգել անցուդարձի գլխավոր գաղտնիքը։

2021 թվականի նոյեմբեր․ սահմանը շարունակում է «շարժվել»

2021 թվականի նոյեմբերի 14-ին իրավիճակը կրկնվեց։ Ադրբեջանի ստորաբաժանումները զրահատեխնիկայի աջակցությամբ արևելյան ուղղությամբ հատեցին Հայաստանի պետական սահմանը։ Հայաստանի Անվտանգության խորհրդի տվյալներով՝ առաջխաղացման հետևանքով շրջափակման մեջ էին հայտնվել հայկական բանակի չորս դիրքեր։ Բանակցություններից հետո ադրբեջանական ստորաբաժանումները հետ քաշվեցին, սակայն հայկական ստորաբաժանումները նույնպես լքեցին չորս դիրքերը։ Заявление Совета безопасности Армении о событиях 14 ноября 2021 года.

Через два дня ситуация переросла в полноценные боевые действия. Азербайджанские силы применили артиллерию, бронетехнику и стрелковое оружие. По данным CivilNet-ը, 15 армянских военнослужащих погибли, 12 были взяты в плен, ещё четверо получили ранения.

Այսինքն՝ մայիսյան դրվագը պատահականություն չէր։ Առաջին ներթափանցմանը հաջորդեց նորը՝ առաջխաղացմամբ, հայկական դիրքերի շրջափակմամբ և դրան հաջորդած մարտական բախմամբ։

2022 թվական․ «մոլորվել էր»

2022 թվականի հուլիսին Ադրբեջանի զինծառայող Կամիզ Մուբարիզ Իբաևը հատեց սահմանը և հայտնվեց Գեղարքունիքում։

Հուլիսի 23-ին նրան սահմանամերձ գոտում հայտնաբերեցին հայկական զինծառայողները։ Հայաստանի պաշտպանության նախարարության պաշտոնական վարկածի համաձայն՝ զինծառայողը սահմանը հատելը բացատրել էր նրանով, որ մոլորվել էր։ Օգոստոսի 3-ին նրան ռուսական խաղաղապահ զորակազմի միջնորդությամբ փոխանցեցին Ադրբեջանին։ Այդ մասին հաղորդել էր «Արմենպրես»-ը։

«Մոլորվել էր» ձևակերպումը նման դեպքերի համար դարձավ բնորոշ։ Բայց ինքնին այն չի պատասխանում գլխավոր հարցին․ ինչպե՞ս կարող է օտարերկրյա բանակի զինծառայողն այնքան կորցնել ուղղությունը, որ հատի պետական սահմանը։

«Չկրակելու» հրահանգների պատմությունը չի սահմանափակվում 2021 թվականի իրադարձություններով։

«Հանրային տրիբունալի» հրապարակման մեջ ներկայացվել էր ազատագրական պատերազմի մասնակից, փոխգնդապետ Սամվել Մկրտչյանի վկայությունը՝ 2022 թվականի սեպտեմբերին Ջերմուկի ուղղությամբ տեղի ունեցած իրադարձությունների վերաբերյալ։ Մկրտչյանի խոսքով՝ նրա որդին՝ շուրջ 30 տարվա ծառայության փորձ ունեցող, 44-օրյա պատերազմի մասնակից կադրային զինծառայողը, մարտերի ընթացքում ստացել էր հակառակորդի ուղղությամբ կրակ չբացելու, դիմադրություն ցույց չտալու և նահանջելու հրաման։ Զինծառայողը հրաժարվել էր կատարել այդ հրահանգը։

Մկրտչյանը նաև պնդում էր, որ շուրջ 30 կիլոմետրանոց հատվածում դիմադրություն ցույց տված ստորաբաժանումը կարողացել էր պահել իր դիրքերը, մինչդեռ ադրբեջանական ուժերը չէին կարողացել առաջանալ ավելի հեռու։ «Հանրային տրիբունալ» — Սամվել Մկրտչյանի վկայությունը։

2023 թվական․ երկու զինծառայող և Հայաստանի քաղաքացու սպանություն

2023 թվականի ապրիլին արդեն անհամեմատ ավելի լուրջ դրվագ տեղի ունեցավ։

Ադրբեջանցի երկու զինծառայողներ՝ Ագշին Բաբիրովը և Հուսեյն Ահունդովը, ապօրինաբար հատեցին Հայաստանի պետական սահմանը և ձերբակալվեցին երկրի տարածքում։ Հայկական դատարանը նրանց նկատմամբ որպես խափանման միջոց ընտրեց կալանավորումը․ նրանց մեղադրանքներ առաջադրվեցին պետական սահմանն ապօրինի հատելու, զենք և զինամթերք մաքսանենգ ճանապարհով տեղափոխելու համար։ «Արմենպրես»՝ երկու զինծառայողների ձերբակալության մասին

Հուսեյն Ահունդովի գործով քննությունն ավելի հեռուն գնաց։ Հայաստանի գլխավոր դատախազությունը հայտնեց, որ նրան մեղադրանք է առաջադրվել Հայաստանի քաղաքացի՝ Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի անվտանգության աշխատակից Մերուժան Մելքոնյանի սպանության համար։ Մեղադրանքի հիմքում նշվել էին ազգային ատելության, անհանդուրժողականության և թշնամանքի շարժառիթները։ «Արմենպրես»՝ գլխավոր դատախազության հաղորդագրությունը

Ագշին Բաբիրովը հետագայում ընդունեց մեղքը և դատապարտվեց 11 տարի 6 ամիս ազատազրկման։ «Արմենպրես»՝ Ագշին Բաբիրովի դատավճռի մասին

Այսպիսով, խոսքն արդեն զինծառայողի մասին չէր, որը պարզապես «մոլորվել էր»։ Զինված մարդիկ հատել էին Հայաստանի սահմանը և հայտնվել երկրի ներսում, իսկ նրանցից մեկը հետագայում մեղադրվեց Հայաստանի քաղաքացու սպանության մեջ։

2024 թվական․ զինված անցում

2024 թվականի փետրվարի 28-ին Ադրբեջանի զինծառայող Ռուսլան Փանահովը հատեց սահմանագիծը Սյունիքի մարզի Տեղ գյուղի հատվածում։

Հայաստանի ԱԱԾ-ի տվյալներով՝ զինծառայողը զինված էր ԱԿՄ ինքնաձիգով և զինամթերքով լի պահունակով։ Նա հայտնաբերվեց և ձերբակալվեց հայկական զինծառայողների կողմից։ «Արմենպրես»՝ ԱԱԾ հաղորդագրությունը Փանահովի մասին

Քննչական կոմիտեն սկզբում քրեական վարույթ էր նախաձեռնել մի շարք ծանր հոդվածներով, այդ թվում՝ սահմանն ապօրինի հատելու, զենքի և զինամթերքի ապօրինի շրջանառության և կյանքի համար վտանգավոր գործողություն կատարելու փորձի փաստերով։ «Արմենպրես»՝ Քննչական կոմիտեի հաղորդագրությունը

Սակայն արդեն մարտի 4-ին Քննչական կոմիտեն հայտնեց, որ քրեական հետապնդումը դադարեցվել է։ Պաշտոնական վարկածի համաձայն՝ ադրբեջանական դիրքում տեղի ունեցած միջադեպից հետո Փանահովը փախել էր, մոլորվել և հայտնվել հայկական տարածքում։ «Արմենպրես»՝ քրեական գործի դադարեցման մասին

Բայց ձևակերպումը կրկին նույնն է․ օտարերկրյա պետության զինված ուժերի զինծառայողը հատում է Հայաստանի սահմանը, իսկ զինված ուժերը կա՛մ չեն նկատում, կա՛մ կրակ չեն բացում։

2026 թվական․ հիմա զինծառայողը մտնում է բնակելի տուն

Ամենաթարմ դրվագն էլ ավելի խոսուն էր։

2026 թվականի հոկտեմբերի 1-ին Ադրբեջանի զինծառայող Նասիմի Մուսաևը հայտնվեց Սյունիքի մարզի Շաքի գյուղում։ Հայաստանի գլխավոր դատախազության տվյալներով՝ մոտավորապես ժամը 14։00-ին նա ապօրինի մուտք էր գործել բնակելի տուն, իսկ իրեն հայտնաբերելուց հետո կրակ էր բացել։ Հայ քաղաքացի էր վիրավորվել։ Դրանից հետո Մուսաևը թաքնվել էր և հայտնաբերվել նույն փողոցի մեկ այլ տանը։ «Արմենպրես»՝ Հայաստանի գլխավոր դատախազության մանրամասները

Սակայն առանձնահատուկ կարևորություն ունի այն, որ Հայաստանի ԱԱԾ-ն հրապարակայնորեն հաղորդեց․ դեռևս սեպտեմբերի 29-ին Ադրբեջանի պետական անվտանգության ծառայությունը Հայաստանի ԱԱԾ-ին տեղեկացրել էր, որ ադրբեջանական ստորաբաժանումներից մեկի զինծառայողը լքել է ծառայության վայրը և անհետացել։ Չէր բացառվում, որ նա կարող էր ապօրինի հատել Հայաստանի սահմանը։ После этого армянская и азербайджанская стороны проводили поисковые мероприятия.

Եվ, այդուհանդերձ, երկու օր անց այդ զինծառայողն արդեն հայտնվել էր հայկական բնակավայրում, մտել բնակելի տուն և կրակ բացել։

Հետագայում հայտնի դարձավ, որ տուժած կինը ոտքի շրջանում վիրավորվել էր, իսկ նրա երեխաները նույնպես մարմնական վնասվածքներ էին ստացել։ «Արմենպրես»՝ տուժածի վիճակի և հարձակման հանգամանքների մասին

Այսինքն՝ խոսքն արդեն սահմանային դիրքի կամ անմիջական շփման գծի մասին չէ։ Օտարերկրյա բանակի զինված զինծառայողը հայտնվել էր հայկական բնակավայրում և մտել բնակելի տուն։

Գլխավոր խնդիրը սահմանը չէ

Այս ամբողջ ժամանակագրությունը՝ 2021 թվականի մայիսին Խոզնավարից մինչև 2026 թվականի հոկտեմբերին Շաքի գյուղի բնակելի տուն, տեղավորվում է մեկ պարզ բանաձևի մեջ․ պետական սահմանն անվերահսկելիորեն հատելու պատճառը ոչ բանակի թուլությունն է և ոչ էլ տեխնիկական միջոցների բացակայությունը, այլ «չկրակելու» հրամանը։ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած իշխանությունը հայ զինծառայողին դրել է անհեթեթ վիճակի մեջ․ սահմանը պաշտպանելը ավելի վտանգավոր է դարձել, քան դրա խախտումը թույլ տալը։ Կրակ կբացես՝ քեզ կմեղադրեն Ադրբեջանի հետ լարվածությունը սրելու մեջ։ Կենթարկվես՝ զինված հակառակորդին ներս կթողնես և կրկին մեղավոր կհայտնվես։ Ահա թե ինչպիսին է այն համակարգը, որտեղ վերևից պարտվողական քաղաքականությունը առաջնագծում վերածվում է անգործության։ «Չկրակելու հրամանի» առկայությունը կարելի է որքան ուզես հերքել, բայց դրա գործնական արդյունքը հնարավոր չէ հերքել․ ադրբեջանցի զինծառայողները մեկը մյուսի հետևից հայտնվում էին Հայաստանի տարածքում։

Հենց երկրի ղեկավարությունն է ստեղծել մի իրավիճակ, երբ զինվորականի համար որոշ դեպքերում ավելի հեշտ է չնկատել ադրբեջանցիների անցումը և պատասխանատվությունը թողնել իրավապահների, ԱԱԾ-ի, քննության վրա, քան նկատել, զեկուցել և քայլեր ձեռնարկել այն կանխելու համար, ինչի համար հետո անձամբ ստիպված կլինի պատասխան տալ։

Սահմանի այս խառնաշփոթն ունի կոնկրետ անուն՝ Նիկոլ Փաշինյան։