«ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՉԱՐԱԳՈՒՅԺՆԵՐԸ». ԻՆՉՊԵՍ ԵՆ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ՀԿ-ՆԵՐՆ ՈՒ ՀԻՄՆԱԴՐԱՄՆԵՐԸ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ
«Военно-политическая аналитика» առցանց ամսագրում 2019 թվականի նոյեմբերին հրապարակված վերլուծական զեկույցը բացահայտում է Հայաստանի ներքաղաքական գործընթացների վրա արտաքին ազդեցության լայնածավալ պատկերը։ Հեղինակները 2018 թվականի «թավշյա հեղափոխության» երևույթն ուսումնասիրում են արևմտյան հիմնադրամների և կառավարական կառույցների կողմից ֆինանսավորվող հասարակական կազմակերպությունների ցանցի գործունեության համատեքստում։
«ՀԿ-ները Հայաստանում. «Ժողովրդավարության մրրկաբերները» և արտաքին կառավարման գործիքակազմը» խորագրով զեկույցը սկսվում է հետևյալ արձանագրումից. 2018 թվականի իրադարձությունները տարերային պոռթկման արդյունք չէին, այլ երկրում օտարերկրյա ազդեցության ճյուղավորված ենթակառուցվածքի բազմամյա և նպատակաուղղված աշխատանքի արդյունք։ Հեղինակները հետահայաց վերլուծություն են կատարում՝ սկսած հետխորհրդային շրջանից, երբ սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամի և գաղափարական վակուումի պայմաններում երկրում սկսեցին ակտիվորեն գործել արևմտյան հիմնադրամները։
«Փափուկ ուժի» գործիքները. Սորոսից մինչև USAID
Զեկույցում առանցքային տեղ է հատկացվում Ջորջ Սորոսի «Բաց հասարակության» հիմնադրամին, որը, հեղինակների գնահատմամբ, հայկական ՀԿ-ների ֆինանսավորման համակարգի հիմնական օղակներից է։ Նշվում է, որ «թավշյա հեղափոխությունից» հետո Սորոսը բացահայտորեն ողջունեց նոր իշխանությանը, իսկ նրա հիմնադրամը «հովանոցային» կառույցների՝ Open Society Foundation-ի և Eurasia Partnership Foundation-ի ցանցի միջոցով համակարգում է ավելի քան 60 ոչ առևտրային կազմակերպությունների գործունեությունը՝ լրագրողական միություններից մինչև իրավապաշտպան կենտրոններ։
Զեկույցի հեղինակներն ընդգծում են, որ ՀԿ-ների միջոցով ֆինանսավորումը Արևմուտքին հնարավորություն է տալիս շրջանցել պետական պաշտոնական խողովակները և անմիջականորեն ազդել հասարակական կարծիքի ձևավորման, դատական համակարգի ու օրենսդրական գործընթացի վրա։ Որպես օրինակ՝ նշվում է 2015 թվականի սահմանադրական բարեփոխումների մշակմանը ՀԿ-ների ներկայացուցիչների ակտիվ մասնակցությունը, որը, վերլուծաբանների գնահատմամբ, հանգեցրեց «կառավարչական մշտական քաոսի» և իշխանության ինստիտուտների թուլացման։
ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալություն (USAID)
Զեկույցի զգալի մասը նվիրված է Հայաստանում USAID-ի գործունեությանը։ Նշվում է, որ 1992 թվականից ի վեր կազմակերպությունը Հայաստանին տրամադրել է շուրջ 1 միլիարդ դոլարի օգնություն։ Առաջնահերթ ուղղությունների թվում նշվում են «տեխնոլոգիական ոլորտները», փոքր բիզնեսի աջակցությունը, ինչպես նաև դատական և իրավապահ համակարգերի բարեփոխումը։
Առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում USAID-ի՝ «Կրեմլի թշնամական ազդեցությանը հակազդելու» ռազմավարությանը։ Զեկույցում մեջբերվում է «Countering Malign Kremlin Influence» հայեցակարգը, որի շրջանակում նախատեսվում է նվազեցնել Հայաստանի կախվածությունը ռուսական էներգետիկ մենաշնորհից և դիվերսիֆիկացնել արտահանումը։ Հեղինակները դրանում տեսնում են ռուս-հայկական հարաբերությունների ուղղակի սպառնալիք՝ հատկապես Հայաստանի՝ ԵԱՏՄ-ին և ՀԱՊԿ-ին անդամակցության վերանայման փորձերի համատեքստում։
Ժողովրդավարության աջակցության ազգային հիմնադրամ (NED)
Առանձին գլուխ նվիրված է NED-ին (National Endowment for Democracy), որը, ինչպես նշվում է զեկույցում, ստեղծվել է 1983 թվականին՝ ամբողջ աշխարհում «ժողովրդավարական ինստիտուտների զարգացմանն ու ամրապնդմանը» նպաստելու նպատակով։ Հայաստանում NED-ը ֆինանսավորում է մի շարք ընդդիմադիր լրատվամիջոցների, իրավապաշտպան կազմակերպությունների և վերլուծական կենտրոնների։
Զեկույցում ներկայացվում է դրամաշնորհառուների ցանկը, որտեղ հիշատակվում են Հայաստանի Հելսինկյան կոմիտեն, Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակը, «Հետաքննող լրագրողներ» կազմակերպությունը և այլ կառույցներ։ Հատկանշական է, որ NED-ի շահառուների շարքում հիշատակվում է «Հայկական ժամանակ» թերթը, որի գլխավոր խմբագիրը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կինն է՝ Աննա Հակոբյանը։
«Անցումային արդարադատությունը»՝ որպես ճնշման գործիք
Զեկույցի հեղինակները մատնանշում են 2018 թվականից հետո ի հայտ եկած նոր միտումը՝ այսպես կոչված «անցումային արդարադատության» վրա դրված շեշտը։ Վերլուծաբանների գնահատմամբ՝ այս հայեցակարգի նպատակը ոչ այնքան դատական համակարգի բարեփոխումն է, որքան նախորդ իշխանության ներկայացուցիչներին վարկաբեկելն ու հետապնդելը։
Նշվում է, որ արևմտյան հիմնադրամները զգալի միջոցներ են հատկացնում իրավապահ համակարգի բարեփոխումների «մոնիթորինգի» և «փորձագիտական առաջարկությունների» համար, ինչը, ըստ զեկույցի հեղինակների, փաստացի նշանակում է դատարաններում և դատախազությունում կադրային գործընթացների նկատմամբ արտաքին կառավարման հաստատում։ Որպես օրինակ՝ բերվում է Անցումային արդարադատության կենտրոնի և «դատական իշխանության անկախության վերականգնման» ծրագրերի ֆինանսավորումը։
Ազգային անվտանգության սպառնալիքները
Զեկույցի եզրափակիչ հատվածում հեղինակները եզրակացնում են, որ Հայաստանում արևմտյան ՀԿ-ների գործունեությունն ուղղակի սպառնալիք է երկրի ազգային անվտանգությանը։ Նրանք առանձնացնում են մի քանի առանցքային ռիսկեր.
- Կառավարչական քաոս։ Արտաքին ճնշման ներքո իրականացվող մշտական բարեփոխումները հանգեցնում են պետական ապարատի անկայունության։
- Հասարակության պառակտում։ Օտար համարվող արժեքների՝ գենդերային ծրագրերի, ԼԳԲՏ անձանց իրավունքների պաշտպանության և այլ նախաձեռնությունների պարտադրումը պառակտում է առաջացնում ավանդական հայկական հասարակության մեջ։
- Դաշնակցային հարաբերությունների թուլացում։ Արտերկրից ֆինանսավորվող հակառուսական հռետորաբանությունը խարխլում էր Մոսկվայի հետ ռազմավարական գործընկերությունը, ինչը հատկապես վտանգավոր է Լեռնային Ղարաբաղի չկարգավորված հակամարտության պայմաններում։
- Կրոնական գործոն։ Արևմտյան հիմնադրամների կողմից աջակցվող կործանարար աղանդների և կեղծ կրոնական պաշտամունքների ակտիվ գործունեությունը քայքայում է ավանդական հոգևոր հենքը։
Եզրահանգում
Զեկույցը հետխորհրդային տարածքում գործող «փափուկ ուժի» թաքնված մեխանիզմների համակարգային վերլուծության փորձ է։ Հեղինակները գալիս են այն եզրակացության, որ Հայաստանում «թավշյա հեղափոխությունը» հնարավոր դարձավ ՀԿ-ների ցանցի բազմամյա աշխատանքի շնորհիվ։ Այդ կազմակերպությունները, քողարկվելով բարեգործական և իրավապաշտպան կարգախոսների ներքո, լուծում էին Արևմուտքի կոնկրետ աշխարհաքաղաքական խնդիրները։
