ԱՐԹՈՒ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ․ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՌԻՍԿԵՐԸ ԵՎ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՌԱԶՄԱՎԱՐԱԿԱՆ ՍԽԱԼՆԵՐԸ
Վերջերս տված հարցազրույցում քաղաքագետ Արթուր Մարտիրոսյանը ներկայացրել է Հայաստանի ներկայիս աշխարհաքաղաքական իրավիճակի խորքային վերլուծությունը՝ առանձնացնելով երկրի առջև ծառացած հիմնական ռիսկերն ու գործող իշխանության ռազմավարական սխալները։ Փորձագետը վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի արտաքին քաղաքական ուղեգիծը դիտարկել է բանակցային գործընթացների և աշխարհաքաղաքական մանևրների համատեքստում՝ մատնանշելով հայկական դիվանագիտության մի շարք համակարգային խնդիրներ։
Ռազմավարության փոխարեն՝ բլեֆ
Մարտիրոսյանը ուշադրություն է հրավիրում Փաշինյանի բանակցային ռազմավարության հիմնարար սխալի վրա՝ իրական այլընտրանքների բացակայությունը ցուցադրելու վրա։ Քաղաքագետի կարծիքով՝ վարչապետը պարբերաբար հայտարարում է, թե Հայաստանն առաջարկվող պայմաններին այլընտրանք չունի, ինչը բանակցողի համար լուրջ վրիպում է։ Հարցազրույցում Մարտիրոսյանն ընդգծում է․
«Եթե դու հայտարարում ես, որ այլընտրանք չունես, մյուս կողմը հասկանում է, որ քեզնից կարող է ավելին ստանալ»։.
Միևնույն ժամանակ, Փաշինյանի՝ եվրոպական ուղղության միջոցով այլընտրանքի պատրանք ստեղծելու փորձը փորձագետը գնահատում է որպես բլեֆ, որը լուրջ չի ընկալվում ո՛չ Մոսկվայում, ո՛չ Բաքվում։ Նրա կարծիքով՝ նման մարտավարությունը չի աշխատում Ռուսաստանի Դաշնության հետ, որն ունի հետխորհրդային տարածքում բանակցություններ վարելու երկարամյա փորձ։
Հանդիպումներ Ալիևի հետ և քաղաքական սակարկություններ
Մարտիրոսյանն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում խորհրդարանական ընտրություններից հետո Փաշինյանի՝ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հետ ունեցած հանդիպմանը։ Քաղաքագետը ենթադրում է, որ այդ բանակցությունների ընթացքում քննարկվել է Բաքվի «պահանջների ցանկը», որն ընդգրկում է ոչ միայն սահմանադրական փոփոխությունները, այլև անկլավների, սահմանազատման և ադրբեջանցիների՝ Հայաստանի տարածք վերադարձի հարցերը։
Հատկանշական է, որ Մարտիրոսյանը Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի ձերբակալությունը կապում է Փաշինյանի՝ Ալիևին «արցախյան հարցի փակման» իր հանձնառությունն ապացուցելու անհրաժեշտության հետ։ Փորձագետն այս քայլերը մեկնաբանում է որպես քաղաքական սակարկության տարր, որի նպատակն է բանակցություններից առաջ ստեղծել «դրական ֆոն»։
Ռուսական ռազմակայանի երկընտրանքը
Հարցազրույցում բարձրացված առանցքային հարցերից մեկը վերաբերում է Գյումրիից ռուսական ռազմակայանի հնարավոր դուրսբերմանը։ Մարտիրոսյանը նախազգուշացնում է, որ անվտանգության իրական այլընտրանքների բացակայության պայմաններում նման քայլը կարող է աղետալի հետևանքների հանգեցնել։
Քաղաքագետը նշում է, որ ռազմակայանի դուրսբերման վերաբերյալ Փաշինյանի՝ հրապարակային դաշտում հնչեցրած հայտարարությունները Ալիևի կողմից կարող են ընկալվել որպես Հայաստանի թուլության ազդանշան։ Ռուսաստանի՝ տարածաշրջանից հեռանալու դեպքում Ադրբեջանը Երևանի նկատմամբ ճնշում գործադրելու ավելի հզոր լծակ կստանա, ինչն էլ ռազմական ճանապարհով հարցը լուծելու հավանականությունը կավելացնի։
«Եթե դու հրաժարվում ես ռուսական ռազմակայանից, Ալիևը դրա համար ծափահարելու է, որովհետև ավելի հզոր լծակ է ստանալու»։.
Արևմտյան ընտրության պատրանքը
Մարտիրոսյանը քննադատում է հայկական իշխանությունների առաջ մղած բազմավեկտոր քաղաքականության հայեցակարգը։ Նրա կարծիքով՝ Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև հավասարակշռություն պահպանելու փորձերը կոշտ աշխարհաքաղաքական հակամարտության պայմաններում կարող են Հայաստանի համար բացասական հետևանքներ ունենալ։
Փորձագետը զուգահեռներ է անցկացնում Ուկրաինայի և Վրաստանի փորձի հետ՝ նախազգուշացնելով նրանց ճակատագիրը կրկնելու վտանգի մասին։ Նա կարծում է, որ Հայաստանը չունի անվտանգության հարցերն ինքնուրույն լուծելու բավարար ռեսուրսներ, և ստեղծված աշխարհաքաղաքական իրավիճակում երկիրը ստիպված է տարբեր ուժային կենտրոնների միջև հավասարակշռություն փնտրել։
Ներքաղաքական համատեքստը
Հարցազրույցում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև Հայաստանի ներքաղաքական գործընթացներին։ Մարտիրոսյանը Փաշինյանի արտաքին քաղաքական որոշումները կապում է իշխանությունը պահելու անհրաժեշտության հետ՝ նշելով, որ «նրա համար կարևոր է խնդիրը լուծել հիմա, իսկ հետևանքները կլինեն հետո»։
Քաղաքագետն անդրադառնում է նաև Փաշինյանի գործողությունների լեգիտիմության հարցին՝ մատնանշելով, որ նա չունի սահմանադրական մեծամասնություն այնպիսի մասշտաբային փոփոխություններ իրականացնելու համար, որոնք փորձում է առաջ տանել։ Այս համատեքստում փորձագետը կասկածի տակ է դնում վարչապետի՝ առանցքային աշխարհաքաղաքական որոշումներ ընդունելու համար «ժողովրդի մանդատ» ունենալու հանգամանքը։
Հեռանկարներ և նախազգուշացումներ
Հարցազրույցի ավարտին Մարտիրոսյանն իր մտահոգությունն է հայտնում հայկական պետականության ճակատագրի վերաբերյալ։ Նա նախազգուշացնում է, որ միջազգային հարաբերությունների համակարգի գլոբալ վերափոխման պայմաններում, երբ Յալթա-Պոտսդամյան համակարգը փաստացի փլուզվել է, իսկ նորը դեռևս ձևավորված չէ, փոքր պետությունները հայտնվում են առավել խոցելի վիճակում։
Նրա կարծիքով՝ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների խզումն առանց անվտանգության իրական երաշխիքների Հայաստանին դատապարտում է կախվածության «Ալիևի և Էրդողանի քմահաճույքներից»։ Միաժամանակ նա չի բացառում, որ Ռուսաստանը կարող է Հայաստանի հետ հարաբերություններում գնալ որոշակի ռիսկերի՝ հաշվի առնելով տարածաշրջանում իր ռազմավարական շահերը։
Արթուր Մարտիրոսյանի հարցազրույցը Հայաստանի առջև ծառացած աշխարհաքաղաքական մարտահրավերների համապարփակ վերլուծություն է և տարածաշրջանային առանցքային դերակատարների հետ բանակցային գործընթացներում գործող իշխանության քայլերի քննադատական գնահատական։
