ԴԱՏԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԴԵՄ․ ՓԱՇԻՆՅԱՆՆ ԻՐ ՀԱՄԱՐ ՀՈԳԵԲՈՒԺԱՐԱՆՈՒՄ ՏԵ՞Ղ Է ՊԱՏՐԱՍՏՈՒՄ

2026 թվականի օգոստոսի 7-ը Հայաստանի պատմության մեջ կմնա որպես մի օր, որի նմանը չէր եղել նույնիսկ խորհրդային ժամանակաշրջում։ Արմավիրի մարզի առաջին ատյանի դատարանում՝ Վաղարշապատում (Էջմիածնում), երկրի ողջ պատմության ընթացքում առաջին անգամ ամբաստանյալի աթոռին հայտնվեց Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն՝ ազգի հոգևոր առաջնորդը, Հայ Առաքելական Եկեղեցու առաջնորդը։

Գերմանացի փիլիսոփա Հեգելը մի առիթով նկատել է, որ ժողովուրդներն ու կառավարությունները երբեք ոչինչ չեն սովորում պատմությունից և չեն գործում այն դասերի համաձայն, որոնք այն կարող էր նրանց տալ։ Բավական է հայացք նետել Վաղարշապատում Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի շուրջ ծավալված դատական էպոպեային, և պարզ կդառնա՝ պարոն Հեգելը շատ ավելի հեռատես էր, քան ժամանակակից բազմաթիվ քաղաքական գործիչներ։ Անկախ Հայաստանի իշխանությունները, կարծես թե, որոշել են գերազանցել թե՛ ցարական ժանդարմներին, թե՛ բոլշևիկյան դատախազներին՝ ազգի հոգևոր առաջնորդի դեմ ցուցադրական դատավարություն կազմակերպելով։ Եվ քանի որ սեփական սխալներից սովորելը ընտրյալների, իսկ ուրիշների սխալներից սովորելը՝ առավել ևս ընտրյալների գործն է, մեզ թույլ կտանք այս ներկայացման կազմակերպիչներից ոմանց հիշեցնել ավելի քան 100 տարի առաջ տեղի ունեցած մի ուսանելի պատմություն։

1908 թվականին Ռուսական կայսրության վարչապետ Պ. Ա. Ստոլիպինը, հաշվեհարդար տեսնելով ռուս հեղափոխականների հետ, հայացքն ուղղեց դեպի Կովկաս և պահանջեց արմատախիլ անել Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությունը։ Սկսվեց ավելի քան երկու տարի տևած հետաքննություն։ Դատական քննիչ Լիժինը 40 հազար էջանոց «գործ» սարքեց, ձերբակալեց 160 մարդու, որոնցից երկուսը մահացան բանտում, իսկ մեկը խելագարվեց։ 1912 թվականի հունվարին Պետերբուրգում փակ դռների հետևում սկսվեց աղմկահարույց դատավարությունը։ Մեղադրյալների թվում էին 159 անվանի հայեր՝ բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանից մինչև միլիոնատեր Մելիք-Ազարյանց։ Նրանց պաշտպանում էր ռուսական փաստաբանության ողջ ընտրանին՝ Կերենսկին, Կարաբչևսկին, Մակլակովը, Պետական դումայի անդամները։ Օրեցօր նրանք բացահայտում էին քննության ընթացքում կատարված կեղծիքներն ու խեղաթյուրումները։ Արդյունքում 159 մեղադրյալներից միայն 52-ը ճանաչվեցին մեղավոր, ընդ որում՝ նրանցից 22-ը հենց դատարանի դահլիճում ազատ արձակվեցին՝ կալանքի ժամկետը կրած լինելու հիմքով, իսկ 94-ը լիովին արդարացվեցին։ Սկանդալն այնքան մեծ էր, որ գլխավոր դատախազ Կեմպեն հայտնաբերեց «չարաշահումների անվերապահ նշաններ» և դատի տվեց հենց քննիչ Լիժինին, որին ի վերջո հոգեկան հիվանդ ճանաչեցին՝ գործը կոծկելու համար։ Այս պատմությունն իշխանությունների համար ավարտվեց լիակատար ձախողմամբ, բայց, ինչպես տեսնում ենք, Հայաստանի ներկայիս իշխանություններին ոչինչ չի սովորեցրել։

Ինչի՞ց է եփված մեղադրանքի ապուրը

Քրեական հետապնդման պաշտոնական առիթը գրեթե անեկդոտային է թվում։ Ամեն ինչ սկսվեց եպիսկոպոս Գևորգ Սարոյանից (աշխարհիկ անունը՝ Արման Սարոյան)՝ հենց այն անձից, որն աջակցել էր վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հակաեկեղեցական հռետորաբանությանը։ Գարեգին Բ-ն Սարոյանին ազատեց Մասյացոտնի թեմի առաջնորդի պաշտոնից և զրկեց հոգևոր աստիճանից՝ առաջնորդվելով եկեղեցական կանոնադրությամբ, որը դարեր շարունակ կարգավորել են Հայ Եկեղեցու կյանքը։ Եպիսկոպոսը, սակայն, դիմեց քաղաքացիական դատարան, և վերջինս՝ օ՜, հրաշք, որոշեց ժամանակավորապես վերականգնել Սարոյանին պաշտոնում։ Եկեղեցին չկատարեց այդ որոշումը՝ այն համարելով միջամտություն իր ներքին գործերին։ Եվ ահա, 2026 թվականի փետրվարի 14-ին Գլխավոր դատախազությունը Կաթողիկոսի և վեց հոգևոր առաջնորդների դեմ գործ է հարուցում՝ դատական ակտը չկատարելու, դրա կատարմանը խոչընդոտելու և այն չկատարելուն դրդելու հոդվածներով։ Կաթողիկոսին արգելեցին լքել երկիրը, իսկ ամբողջ երկրին՝ հերթական անգամ, առաջարկեցին մի տեսարան, որն արժանի է ոչ թե մեր օրերին, այլ միջնադարին կամ վաղխորհրդային ցուցադրական դատավարություններին։

Մի քանի րոպե տևած նիստը և դատավորը, որը չցանկացավ հանցակից դառնալ

Առաջին դատական նիստը նշանակված էր 2026 թվականի օգոստոսի 7-ին՝ ժամը 16։00-ին։ Դատավոր Հակոբ Մանուկյանը, որին հանձնարարված էր այս գործը, հազիվ հասցրեց բացել նիստը և ,ինքնաբացարկ հայտնեց։ Պաշտպանության փաստաբան Արա Զոհրաբյանը՝ Հայաստանի Փաստաբանների պալատի նախկին նախագահը, ողջունեց այդ որոշումը՝ նշելով, որ դատավորը հրաժարվեց դառնալ «այս ամոթալի դատավարության» մասը։ Պարզվեց, որ Մանուկյանը ժամանակին փաստաբանական արտոնագիր էր ստացել հենց Զոհրաբյանից, և այդ հանգամանքը դատավորը բավարար համարեց ինքնաբացարկ հայտնելու համար։ Նիստը, որն առանց այդ էլ տևեց մոտ քսան րոպե, անցկացվում էր փակ դռների հետևում․ անձնական տվյալների պաշտպանության պատրվակով մամուլի ներկայացուցիչներին հեռացրին դահլիճից։ Գործը կփոխանցվի մեկ այլ դատավորի, իսկ նոր դատական նիստի ամսաթիվը դեռ հայտնի չէ։ Բայց նույնիսկ այս կարճ դրվագը ցույց տվեց, թե որքան երերուն է մեղադրանքի հիմքը․ առաջին իսկ դատավորը նախընտրեց ձեռքերը չկեղտոտել։

 

Ժողովուրդի արձագանքը

Մինչ դահլիճի ներսում իրավական բուտաֆորիա էր բեմադրվում, դրսում բոլորովին այլ կյանք էր եռում։ Հարյուրավոր հավատացյալներ էին հավաքվել դատարանի շենքի մոտ՝ Կաթողիկոսին դիմավորելով ծափահարություններով և «Վեհափառ» վանկարկումներով։ Քահանաները երգեցին շարական, ապա ընթերցեցին «Հայր մեր»-ը։ «Ուժեղ Հայաստան» և «Հայաստան» ընդդիմադիր խմբակցությունների պատգամավորները ցուցադրաբար լքեցին Ազգային ժողովի նիստը՝ հոգևոր հորը անձամբ աջակցելու համար։ «Նորին Սրբության դեմ դատավարությունը ոտնձգություն է Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության նկատմամբ»,– ամբիոնից հայտարարեց «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Մարիաննա Ղահրամանյանը։

Նիստից հետո Գարեգին Բ-ն առաջնորդեց երթը դեպի Էջմիածնի Մայր Տաճար, որտեղ աղոթք բարձրացրեց, շնորհակալություն հայտնեց իր աջակիցներին և դատապարտեց «ապօրինի և շինծու մեղադրանքները»։ Նա իշխանություններին մեղադրեց հնագույն եկեղեցին «ենթարկելու» փորձի մեջ և հայտարարեց, որ պաշտպանելու է Սահմանադրությամբ և միջազգային իրավունքով երաշխավորված իրավունքները։ «Դատավարություն հավատի նկատմամբ»․ այսպես այդ օրը բնութագրեցին ականատեսները։

Սփյուռքի ձայնը, որն անտեսվեց

Հայկական Սփյուռքը՝ Ռուսաստանից մինչև Ամերիկա, անմիջապես և կոշտ արձագանքեց։ Հայ Առաքելական Եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի թեմը օգոստոսի 7-ը անվանեց «ամոթի և դավաճանության օր»՝ ընդգծելով, որ սա ոչ թե դատավարություն է, այլ «սեփական ժողովրդի նկատմամբ աննախադեպ բարոյական ահաբեկչության ակտ»։ Հայտարարության մեջ ասվում է. «Ազգի կողմից ընտրված Պատրիարքի և հոգևորականների դեմ դատավարությամբ դատում են հայ ժողովրդին, ոտնահարում են Սահմանադրությունը, կրոնի ազատության վերաբերյալ միջազգային օրենքները»։

Հայ Առաքելական Եկեղեցու Երուսաղեմի Պատրիարքարանը իր վրդովմունքն ու դատապարտումն արտահայտեց՝ դատական նիստն անվանելով «աննախադեպ, խորապես մտահոգիչ և անընդունելի իրադարձություն հայ ազգային-եկեղեցական պատմության մեջ»։ Պատրիարքարանը շեշտեց, որ «Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը պարզապես Հայաստանում գործող կրոնական կազմակերպության ղեկավար չէ։ Նա Հայ Առաքելական Եկեղեցու համաեկեղեցական հոգևոր առաջնորդն է, որի հովվական առաքելությունն ու հիերարխիկ հեղինակությունը տարածվում են աշխարհի բոլոր հայերի վրա»։

Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միությունը (AGBU) հայտարարեց կրոնի ազատության և օրենքի գերակայության վերաբերյալ լուրջ հարցերի առկայության մասին՝ մեղադրանքները համարելով անհիմն «ո՛չ օրենքի, ո՛չ էլ մեր պատմական ավանդույթների տեսանկյունից»։ Ամերիկացի փաստաբան Ռոբերտ Ամստերդամը գործը բնութագրեց որպես «բարոյական աղետ և դավաճանական հարված»։

Այս ձայների համերգը հիշեցնում է մեկ այլ ձայն, որը հնչեց հարյուր տարի առաջ, երբ ամբողջ հայ աշխարհը միջոցներ էր հավաքում Պետերբուրգում 159 դաշնակցականների պաշտպանության համար։ Այն ժամանակ, ինչպես և հիմա, իշխանությունները ցանկանում էին կոտրել հոգևոր և ազգային հենարանը, բայց հասարակությունը պատնեշ դարձավ։

Փաստաբանական պատիվն ընդդեմ վարչական ճնշման

Կաթողիկոսի և հոգևոր առաջնորդների պաշտպանությունն իր վրա վերցրեց Արա Զոհրաբյանը։ Զոհրաբյանը հենց սկզբից հայտարարեց պետության միջամտության մասին եկեղեցու ներքին գործերին, որն արգելված է թե՛ հայկական օրենքներով, թե՛ միջազգային նորմերով։ «Կաթողիկոսին և հոգևորականներին մեղադրում են իրենց կանոնական լիազորությունների իրականացման հետ կապված հարցում,– ընդգծեց նա։– Այսինքն՝ պետությունը՝ ի դեմս քննչական մարմնի, դատախազության և դատարանի, ներխուժել է եկեղեցու ներքին կյանք»։

Ի տարբերություն ցարական ժամանակների, երբ փաստաբաններին չէին ծեծում ու վախեցնում, ժամանակակից պաշտպանները ստիպված են աշխատել քաղաքական ճնշման մթնոլորտում։ Սակայն, ինչպես մեկ դար առաջ, ճշմարտությունն աստիճանաբար դուրս է գալիս ջրի երես․ դատավորի ինքնաբացարկը, գործընթացի փակ լինելը, ողջամիտ ապացույցների բացակայությունը՝ այս ամենը հիշեցնում է նույն այն հսկայական կեղծիքը, որը 1912 թվականին ձախողվեց։

Քաղաքական ենթատեքստ․ ո՞վ է պատվիրել այս դատավարությունը

Իրավական ձևակերպումների հետևում թաքնված է վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Հայ Առաքելական Եկեղեցու միջև տարիներ շարունակվող հակամարտությունը։ Փաշինյանը բազմիցս կոչ է արել Գարեգին Բ-ին հրաժարվել պաշտոնից, նրան անվանել է ազգային անվտանգության սպառնալիք և մեղադրել կաթողիկոսարանը արտերկիր տեղափոխելու մտադրության մեջ։ Մենք դատական հետապնդումը դիտարկում ենք Գարեգին Բ-ի և Փաշինյանի միջև հակամարտության համատեքստում։ Ընդդիմությունը պնդում է, որ իշխանությունները համակարգված հակաեկեղեցական արշավ են իրականացնում՝ ձգտելով Կաթողիկոսին փոխարինել իրենց հավատարիմ դրածոյով։

Այստեղ մենք չենք քննարկելու, թե որքանով են այս մեղադրանքները հիմնավորված։ Միայն ասենք, որ, ինչպես նշեց դատավարությանը ներկա դիտորդներից մեկը, մեղադրանքն առանձին պահերի հնչում է «որպես ֆարս»՝ հատկապես այն հանգամանքի լույսի ներքո, որ նույնիսկ խորհրդային իշխանությունը, իր ողջ ռազմատենչ աթեիզմով հանդերձ, երբեք չէր համարձակվել դատարանի առաջ կանգնեցնել Գարեգին Բ-ի նախորդներին։

Պատմական զուգահեռներ և անխուսափելի ավարտ

1912 թվականի «Դաշնակցության» գործի հետ նմանությունն ապշեցուցիչ է։ Այն ժամանակ՝ երկու տարի տևած քննություն, 160 կալանավորված, 1098 վկա, «գործի» 40 հազար էջ։ Հիմա՝ կես տարվա քննություն, վեց հոգևոր առաջնորդ և մեկ Կաթողիկոս, բայց նույն շտապողականությունը, նույն դատավարական հնարքները, նույն արհամարհանքը կանոնների և ավանդույթների նկատմամբ։ Այն ժամանակ՝ Ռուսաստանի փաստաբանության ողջ ընտրանին պաշտպանում էր դաշնակցականներին, այսօր՝ Հայաստանի լավագույն փաստաբաններից մեկը գլխավորում է Եկեղեցու պաշտպանությունը։ Այն ժամանակ՝ դատավճռով 159 մեղադրյալներից միայն 52-ը ճանաչվեցին մեղավոր, իսկ մնացածներն արդարացվեցին կամ ազատ արձակվեցին։ Այսօր՝ դատավճիռ դեռ չկա, բայց դատավորն արդեն ինքնաբացարկ է հայտնել, իսկ հասարակական կարծիքը մեղադրյալի կողմն է։

Եվ ամենակարևորը՝ ինչպես այն ժամանակ, այնպես էլ հիմա իշխանությունները սխալ հաշվարկ ունեցան ամենակարևոր հարցում․ նրանք փորձեցին պետության բարոյական հեղինակությունը փոխարինել կոպիտ ուժով՝ չհասկանալով, որ ժողովրդի հավատը շատ ավելի ամուր է, քան վարչական ռեսուրսը։ Ռուսաստանի գլխավոր դատախազ Կեմպեն 1913 թվականին հայտնաբերեց «չարաշահումների անվերապահ նշաններ» և դատի տվեց քննիչ Լիժինին, թեև վերջինիս ի վերջո հոգեկան հիվանդ ճանաչեցին, որպեսզի ավելի խոր չփորփրեն գործը։ Զավեշտալին այն է, որ այդ դատավարության նախաձեռնող Ստոլիպինը սպանվեց դատավարության նախօրեին, իսկ Բալկաններում ուժերի նոր դասավորությունը ստիպեց կայսրությանը վերանայել իր վերաբերմունքը Դաշնակցությանը։

Վաղարշապատում այսօր կազմակերպված ֆարսը նույնպես բոլոր շանսերն ունի խայտառակությամբ ավարտվելու։ Ոչ թե այն պատճառով, որ Կաթողիկոսը կամ հոգևոր առաջնորդները իրավական առումով ճիշտ են՝ դա անվիճելի է։ Այլ այն պատճառով, որ իշխանությունը, որը փորձում է դատել սեփական խիղճը, միշտ պարտվում է՝ եթե ոչ դատարանում, ապա պատմության առաջ։

Այժմ արդեն այնքան էլ կարևոր չէ՝ Կաթողիկոսը մեղավոր է, թե անմեղ։ Շատ ավելի կարևոր է, թե ինչ գնով է Հայաստանը՝ և՛ նրա իշխանությունը, և՛ ժողովուրդը, և՛ նրա բազմադարյա Սփյուռքը, դուրս գալու այս հակամարտությունից։ Եվ ի՞նչ կմնա հենց այն «հայկական ինքնությունից», որի մասին, ըստ Հայ Առաքելական Եկեղեցու Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի թեմի, այսօր դատում են Վաղարշապատի դատարանի դահլիճում։ Մնում է հուսալ, որ դատավորները, փաստաբաններն ու քաղաքական գործիչները այս դասը ավելի լավ կհիշեն, քան իրենց նախորդները։ Չէ՞ որ, ինչպես ասել է պատմաբան Կլյուչևսկին, պատմությունը ոչինչ չի սովորեցնում, բայց դաժանորեն պատժում է իր դասերը չիմանալու համար։ Իսկ ո՞ւմ է նա պատժում։ 1913 թվականին քավության նոխազ դարձրին քննիչ Լիժինին՝ նրան հոգեկան հիվանդ ճանաչելով։ Իսկ դատավարության նախաձեռնող Ստոլիպինին գնդակը հասավ ավելի շուտ։ Այսօրվա ֆարսի բեմադրիչը՝ պարոն Փաշինյանը, գուցե խուսափի գնդակից, բայց պատմությունից չի խուսափի։ Եվ ո՞վ գիտի՝ ժամանակի ընթացքում նա չի՞ հայտնվի Լիժինի տեղում՝ կա՛մ դատարանի առաջ, կա՛մ բուժարանում, կա՛մ, ինչն ամենահավանականն է, երկուսում էլ միաժամանակ։ Պատմությունը սիրում է չար հեգնանքը, և, դատելով ամեն ինչից, այն արդեն հերթական անակնկալն է պատրաստում նրանց համար, ովքեր իրենց պատկերացնում են նրա կերտողները։