ԴԱՀԻՃԸ՝ ԶՈՀԻ ԴԻՄԱԿՈՎ․ ԻՆՉՊԵՍ Է ԲԱՔՈՒՆ ՓՈՐՁՈՒՄ ՅՈՒՐԱՑՆԵԼ ՕՍՎԵՆՑԻՄԸ

2026 թվականի հուլիսի 28-ին Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը «X» սոցիալական ցանցում հրապարակում է տեղադրել, որտեղ Շուշիի բանտն անվանել է «Կովկասի Օսվենցիմ»։ Նա տարածել է լիտվացի ռազմական լրագրող Ռիչարդաս Լապայտիսի՝ AnewZ հեռուստաալիքի համար պատրաստած ռեպորտաժը՝ այն ուղեկցելով «Սարսափների ականատեսը» բառերով։ «Inside Shusha Prison: A Witness to Horror» («Շուշիի բանտի ներսում․ սարսափների ականատեսը») վերնագրով ֆիլմում Լապայտիսը այցելում է խցեր, մեկուսարաններ և այսպես կոչված «պատի մեջ գտնվող դագաղը»՝ փայտե արկղ, որի մեջ, նրա խոսքով, մի քանի օր շարունակ առանց սննդի և ջրի, առնետների շրջապատում, պահել են ադրբեջանցի ռազմագերիներին։

«Օսվենցիմ» եզրույթի ընտրությունը պատահական փոխաբերություն չէ։ Սա գիտակցված քայլ է, որը հայերին նույնացնում է նացիստական հանցագործների հետ։ Օսվենցիմը մարդկանց արդյունաբերական մասշտաբով ոչնչացման խորհրդանիշն է, մարդկային էության ամենասարսափելի հիշեցումներից մեկը՝ այն մասին, թե ինչի է ընդունակ մարդը։ Ցանկացած բանտ, որքան էլ դաժան լինի, համեմատել մահվան ճամբարի հետ, որտեղ մի քանի տարվա ընթացքում սպանվել է մեկուկես միլիոն մարդ, պարզապես չափազանցություն չէ։ Դա ուրիշի ողբերգության յուրացում է, զոհի պատմուճանը հագնելու փորձ՝ սեփական հանցագործություններն քողարկելու համար։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը դեռևս 2025 թվականի սկզբին բացահայտորեն անվանում էր անկախ հայկական պետությունը «ֆաշիստական»։ Տրամաբանությունը չափազանց պարզ է․ եթե հայերը ֆաշիստներ են, ապա նրանց դեմ Ադրբեջանի ցանկացած գործողություն ներկայացվում է որպես արդարացի հատուցում։

Սակայն ռեպորտաժի հեղինակը չեզոք դիտորդ չէ։ Ռիչարդաս Լապայտիսը չի թաքցնում իր դիրքորոշումը․ նա իրեն անվանում է «Ադրբեջանի մեծ բարեկամ», որը վերջին երեսուն տարիները նվիրել է այդ պետության աջակցությանը։ 2020 թվականին Իլհամ Ալիևի հրամանով նա պարգևատրվել է «Դոստլուգ» շքանշանով։ Նա մասնակցում է Շուշիի գլոբալ մեդիաֆորումին, որտեղ կոչ է անում միջազգային լրագրողներին «գրել Ադրբեջանի մասին ճշմարտությունը», և նյութեր է հավաքում մի գրքի համար, որը, նրա խոսքով, պետք է «աշխարհին պատմի հայերի գործած վայրագությունների մասին»։ Սա լրագրողական հետաքննություն չէ, այլ՝ պատվերով պատրաստված նյութ, որը ստեղծել է մի մարդ, ով ինքն է խոստովանում իր կողմնակալությունը։ Եվ այդ նյութը զենք է դառնում պաշտոնական Բաքվի ձեռքում։

Սակայն գլխավոր նենգափոխությունը տեղի չի ունենում Շուշիի բանտի խցերում։ Այն տեղի է ունենում պատմական համատեքստում, որը Լապայտիսի ռեպորտաժը շրջանցում է լռությամբ։ Նրա թիկունքում կանգնած են հայերի նկատմամբ տասնամյակներ շարունակ իրականացված համակարգային բռնության փաստերը, որոնք Ադրբեջանն այժմ փորձում է ներկայացնել որպես «հայկական ֆաշիզմին» ուղղված պատասխան։

Ամեն ինչ սկսվեց 1988 թվականի փետրվարին՝ Սումգայիթում։ Այն ժամանակ, ԽՍՀՄ գլխավոր դատախազության պաշտոնական տվյալների համաձայն, երեք օրվա ընթացքում սպանվել է 26 հայ և 6 ադրբեջանցի։ Սակայն Հայկական ԽՍՀ դատախազության քննչական խմբի կողմից հավաքված արխիվային նյութերն ու վկաների ցուցմունքները այլ պատկեր են ներկայացնում։ Փետրվարի 27-ից 29-ը բազմաթիվ ադրբեջանցիների խմբեր՝ զինված քարերով, փայտերով և մետաղյա ձողերով, ներխուժում էին հայերի բնակարաններ, սպանում մարդկանց, բռնաբարում կանանց, կենդանի այրում։ Քաղաքի իշխանությունները անգործություն էին ցուցաբերում, իսկ երբեմն՝ անմիջապես ղեկավարում էին ամբոխին։ Քաղաքային կուսակցական կոմիտեի առաջին քարտուղար Մուսլիմ-զադեն կանգնել էր բազմաթիվ հանցագործություններ կատարած ամբոխի գլխին։ Միլիցիան հրաժարվում էր հայերին օգնություն ցույց տալ։ Նրանց բնակարանների հեռախոսներն անջատված էին։ Ջարդարարների խմբերն ունեին նախապես կազմված հասցեների ցուցակներ, ինչը վկայում էր գործողությունների համակարգված և կազմակերպված բնույթի մասին։ Բազմաթիվ փրկվածներ հետագայում պատմել են, որ սպանվածների մարմիններին բենզին էին լցնում և այրում։ Խորհրդային զորքերի միջամտությունը տեղի ունեցավ միայն այն ժամանակ, երբ քաղաքում հայեր գրեթե այլևս չէին մնացել։

Սումգայիթը դարձավ հետագա իրադարձությունների պայթուցիչը։ Դրա արձագանքները տարածվեցին այլ քաղաքներում․ 1988 թվականի նոյեմբերին՝ Կիրովաբադում, 1990 թվականի հունվարին՝ Բաքվում։ Այնուհետև եղան Մարաղայի ջարդերը, իսկ 2023 թվականին՝ արդեն նոր, բացահայտ էթնիկ զտում։

Սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց լայնածավալ ռազմական հարձակում Արցախի վրա։ Լաչինի միջանցքի իննամսյա շրջափակումից հետո, երբ մարդիկ մնացել էին առանց սննդի, ջրի և դեղորայքի, մի քանի օրվա ընթացքում ավելի քան 100 հազար էթնիկ հայեր ստիպված լքեցին իրենց տները։

Հաագայի միջազգային դատարանում Հայաստանի ներկայացուցիչ Եղիշե Կիրակոսյանը արտասանեց բառեր, որոնց դժվար է հակադրվել․ «Այսօր Արցախում գրեթե այլևս հայեր չեն մնացել։ Եթե սա էթնիկ զտում չէ, ապա ես չգիտեմ, թե դա ինչ է»։ ՄԱԿ-ի հատուկ զեկույցում այս իրադարձությունները որակվել են որպես ցեղասպանության հատկանիշներ ունեցող գործողություններ․ ականջների կտրում, խոշտանգումներ, ամբողջ ժողովրդի բռնի տեղահանում իր նախնիների հողից։

Եվ մինչ Ալիևն ու Հաջիևի նման սպասավորները ցինիկաբար փորձում են իրենց վրա հագնել Հոլոքոստի զոհերի դիմակը՝ Շուշիի բանտն անվանելով «Օսվենցիմ», նրանք կատարում են ոչ միայն պատմական նենգափոխություն․ նրանք ոտնահարում են գազային խցերում սպանված մեկուկես միլիոն մարդկանց հիշատակը։ Նրանց համար Օսվենցիմը ոչ թե ողբերգություն է, այլ գործիք, որը կարելի է հանել պահոցից այն պահին, երբ անհրաժեշտ է արդարացնել սեփական հանցագործությունները։

Իլհամ Ալիևը՝ մարդ, որն անձամբ հայերին անվանել է «շնագայլեր» և «արյունարբու թշնամիներ», նրանց պետությունը համեմատել է ֆաշիստական ռեժիմի հետ, այժմ վճարովի լիտվացի լրագրողի օգնությամբ փորձում է աշխարհին ներշնչել, թե հենց հայերն են եղել դահիճները։ Սա դիվանագիտություն չէ։ Սա պաթոլոգիական սուտ է, որը բարձրացվել է պետական քաղաքականության մակարդակի։

Սակայն որպեսզի հասկանանք այս ստի ցինիզմի ամբողջ խորությունը, բավական է հիշել, թե ում են Ադրբեջանում ազգային հերոսի կոչում տալիս։ 2004 թվականի փետրվարի 19-ին Բուդապեշտում, ՆԱՏՕ-ի դասընթացների ժամանակ, ադրբեջանցի սպա Ռամիլ Սաֆարովը ներխուժեց քնած հայ լեյտենանտ Գուրգեն Մարգարյանի սենյակ և կացնով 16 հարված հասցրեց նրա դեմքին։ Այնուհետև նա փորձեց սպանել նաև երկրորդ հայ սպային։ Հունգարական դատարանը Սաֆարովին ճանաչեց մեղսունակ և դատապարտեց ցմահ ազատազրկման՝ առանց ներման իրավունքի առաջիկա 30 տարիների ընթացքում։ Սակայն 2012 թվականին Հունգարիան մարդասպանին արտահանձնեց Ադրբեջանին, որտեղ նա անմիջապես ներվեց Իլհամ Ալիևի հրամանագրով։ Սաֆարովին շնորհվեց մայորի կոչում, նրան բնակարան նվիրեցին, վճարեցին ութ տարվա բանտարկության ընթացքում կուտակված աշխատավարձը և դիմավորեցին որպես հերոսի։ Այն ժամանակ Ադրբեջանի մարդու իրավունքների պաշտպանը հայտարարեց, որ «Սաֆարովը պետք է օրինակ դառնա ադրբեջանցի երիտասարդության համար՝ որպես հայրենասիրության դրսևորում»։ 2025 թվականին Սաֆարովին շնորհվեց գնդապետի կոչում։ Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը 2020 թվականին որոշեց, որ իր գործողություններով Ադրբեջանը խախտել է կյանքի իրավունքի և խտրականության արգելքի վերաբերյալ դրույթները՝ նշելով, որ մարդասպանի հերոսացումը վկայում է էթնիկ հիմքով հանցագործությունների նկատմամբ պետական աջակցության մասին։ Միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություն Amnesty International-ը հայտարարեց, որ Սաֆարովի ներումն ադրբեջանցիներին ուղարկեց հետևյալ ազդանշանը․ հայերի նկատմամբ բռնությունը ոչ միայն ընդունելի է, այլև խրախուսվում է։

Դահիճների հերոսացման ավանդույթը չի սահմանափակվում միայն Սաֆարովով։ 2016 թվականի քառօրյա պատերազմի ընթացքում Ալիևն անձամբ պետական պարգև հանձնեց այն զինծառայողին, որը կտրել էր հայկական բանակի զինվոր Քյարամ Սլոյանի գլուխը և այնուհետև տարածել այդ սարսափելի տեսանյութերը սոցիալական ցանցերում։ 2020 թվականին՝ 44-օրյա պատերազմի ընթացքում, ադրբեջանցի զինվորականները համացանցում հրապարակում էին տեսանյութեր, որտեղ գովերգվում էին հայ ռազմագերիների և խաղաղ բնակիչների գլխատումները և խոշտանգումները։ ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը 2020 թվականի մարդու իրավունքների մասին զեկույցում արձանագրեց, որ ադրբեջանական զինուժը խոշտանգել և սպանել է հայ քաղաքացիական անձանց, իսկ Amnesty International-ը այդ գործողությունները որակեց որպես «պատերազմական հանցագործություններ»։ Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպան Արման Թաթոյանը պատրաստել էր մի քանի զեկույցներ՝ էթնիկ հայերի նկատմամբ ադրբեջանցի զինծառայողների կողմից իրականացված խոշտանգումների և դաժան վերաբերմունքի ապացույցներով։ 2023 թվականի ռազմական գործողություններից հետո զոհված քաղաքացիական անձանց, այդ թվում՝ կանանց և երեխաների մարմինների վրա հայտնաբերվեցին խոշտանգումների և խեղումների հետքեր, և այդ տեղեկությունները փոխանցվեցին Հաագայի դատարան։

Եվ մինչ նրանք աղաղակում են Շուշիի բանտի մասին, Արցախի տարածքում համակարգված կերպով ոչնչացվում է այն ամենը, ինչը հիշեցնում է հայերի հազարամյա ներկայության մասին։ Կոռնելի համալսարանի հովանու ներքո գործող Caucasus Heritage Watch կազմակերպության տվյալներով՝ 2023 թվականի աշնանից ի վեր ոչնչացված հայկական մշակութային ժառանգության օբյեկտների թիվն աճել է 75 տոկոսով, իսկ վտանգի տակ գտնվողների թիվը՝ 29 տոկոսով։ Խոսքը վերաբերում է եկեղեցիներին, վանքերին, գերեզմանատներին, խաչքարերին՝ քանդակազարդ քարե խաչերին, որոնց թիվը տարածաշրջանում հասնում էր մոտ վեց հազարի։ 2022 թվականին Հադրութում քանդվեց Սուրբ Սարգիս եկեղեցին, որը թվագրվում էր XVIII դարով․ դրա տեղում այժմ կառուցվում է նոր շինություն։ 2024 թվականի ապրիլի 4-ին ամբողջությամբ երկրի երեսից ջնջվեց Շուշիի «Կանաչ եկեղեցին», որը կառուցվել էր 1847 թվականին։ Շուշիի տաճարում հեռացվեցին հրեշտակների պատկերները մուտքի հատվածից, գմբեթներն ու խաչերը։ Բերձորի Սուրբ Համբարձման եկեղեցին առաջարկվում էր վերածել մզկիթի։ Եվ սա միայն փաստագրված դեպքերի մի փոքր մասն է, որոնք արձանագրվել են արբանյակային լուսանկարների միջոցով՝ կատարվածի վերահսկման միակ հնարավոր եղանակով, քանի որ Ադրբեջանը համակարգված կերպով մերժում է միջազգային դիտորդներին և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի առաքելությանը տարածաշրջան մուտք գործելու հնարավորությունը։

Միջազգային դատարանը դեռևս 2021 թվականի դեկտեմբերին պարտավորեցրել էր Ադրբեջանին կանխարգելել և պատժել հայկական մշակութային ժառանգության նկատմամբ վանդալիզմի գործողությունները։ ՄԱԿ-ի մշակութային իրավունքների հարցերով հատուկ զեկուցող Ալեքսանդրա Քսանտակին իր մտահոգությունն էր հայտնել «հայկական մշակութային, պատմական և կրոնական նշանակություն ունեցող վայրերի ոչնչացման և յուրացման շարունակական պրակտիկայի» կապակցությամբ՝ հայտարարելով, որ այդ գործողությունները կարող են հավասարվել «մշակութային զտման»։ Ամերիկյան ոչ կառավարական Freedom House կազմակերպությունը եկել էր այն եզրակացության, որ Ադրբեջանը իրականացնում է «Արցախը էթնիկ հայ բնակչությունից և նրա պատմական ու մշակութային ներկայությունից դատարկելու համապարփակ, համակարգված և մեթոդաբար իրականացվող ռազմավարություն»՝ այդ գործողությունները որակելով որպես պատերազմական հանցագործություններ և մարդկության դեմ հանցագործություններ։ Միացյալ Նահանգների միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովը խորհուրդ էր տվել կիրառել նպատակային պատժամիջոցներ այն ադրբեջանական պետական կառույցների նկատմամբ, որոնք պատասխանատու են այդ խախտումների համար։

Ահա սա է այն ռեժիմի իրական էությունը, որը համարձակվում է խոսել «Օսվենցիմի» մասին։ Մինչ նրանք հայերին մեղադրում են ֆաշիզմի մեջ, հենց իրենց մոտ են հայերի սպանողները դառնում գնդապետներ և ազգային հերոսներ։ Մինչ նրանք աղաղակում են Շուշիի բանտում տեղի ունեցած խոշտանգումների մասին, նրանց իսկ զինվորականները համացանցում հրապարակում են գլխատումների տեսանյութեր և դրա համար պարգևներ ստանում նախագահի ձեռքից։

Պարոն Ալիև, դուք, ով կազմակերպել է էթնիկ զտումներ Սումգայիթում, Բաքվում և Մարաղայում, ով 2023 թվականին հարյուր հազարավոր մարդկանց ստիպեց լքել իրենց տները, դուք համարձակվո՞ւմ եք խոսել «Օսվենցիմի» մասին։ Դուք, ով պարգևատրում է Ռամիլ Սաֆարովին և պատերազմական հանցագործությունների մեջ մեղադրվող զինվորականներին, բարոյական իրավունք ունե՞ք հայերին մեղադրել նացիզմի մեջ։ Դուք, ով ոչնչացնում է հայկական եկեղեցիներն ու գերեզմանատները, դուք ե՞ք աշխարհին մարդկասիրություն սովորեցնում։ Ձեր «փաստարկները» փաստեր չեն։ Դրանք անարգանք են ուղղված առողջ բանականության, Հոլոքոստը վերապրած յուրաքանչյուր մարդու դեմ, ով հիշում է, թե ինչ է իրական ցեղասպանությունը։ Դուք չեք պայքարում ֆաշիզմի դեմ․ դուք ինքներդ ստեղծել եք դրա նմանակումը՝ այն ներկելով ձեր դրոշի գույներով։ Սակայն որքան էլ փորձեք վերաներկել ձեր էությունը, այդ ներկի տակ մնում է նույն դաժանությունը, նույն արյունոտ ձեռքերը, նույն մի ամբողջ ժողովրդի ոչնչացման քաղաքականությունը։ Եվ ոչ մի «Կովկասի Օսվենցիմ», որը հորինել է Բաքվի խավիարի սիրահար վաճառված լրագրողը, չի կարող ձեզ ազատել այդ ամոթից։