ՔԱՆԻ ԴԵՌ ԼՌՈՒՄ ԵՆՔ, ՄԵԶԱՆԻՑ ԽԼՈՒՄ ԵՆ ՀԻՇԵԼՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔԸ

Երբ Երևանի Տեր-Ղևոնդյանի անվան երաժշտական դպրոցում մանկական աշխատանքների ցուցահանդեսից պոկում են տասը տարեկան մի աղջնակի նկարը և այն հայտարարում «հակապետական քայլ», բանականություն ունեցող մարդը ակամա աչքերը շփում է ու ինքն իրեն հարց տալիս՝ մի՞թե սա իրականություն է։ Երբ պարզվում է, որ այդ «հանցագործությունը» Ստեփանակերտի «Մենք ենք, մեր սարերը» հուշարձանի՝ բոլորիս հայտնի «Պապիկ-Տատիկի» պատկերումն էր, այն նույն հուշարձանի, որը տասնամյակներ շարունակ խորհրդանշել է ոչ միայն Արցախը, այլև ընդհանրապես հայկական համառությունն ու աննկունությունը, ակամայից հարց է ծագում․ ո՞ր երկրում ենք ապրում, և ո՞վքեր են այն մարդիկ, որոնք իրենց իրավունք են վերապահել տնօրինելու մեր հիշողությունը։

Երբ տնօրենի ժամանակավոր պաշտոնակատարը, մի մարդ, որն, ըստ ամենայնի, խորապես անտարբեր է թե՛ երաժշտության, թե՛ երեխաների, թե՛ տարրական մարդկային պարկեշտության նկատմամբ, պատից պոկում է մանկական աշխատանքը՝ այն որակելով որպես «հակապետական քայլ», դա ինքնին արդեն բոլոր բարոյական սահմաններից դուրս է։ Բայց դրանից էլ ավելի սարսափելի է մեկ այլ բան։ Ինչպես իր «Օրվա թեման» հաղորդման ընթացքում նշում է Հակոբ Բադալյանը, տեղի ունեցածը դժբախտ պատահար չէ, տեղերում թույլ տրված հերթական «չափազանցություն» չէ, ոչ էլ սեփական կարևորությամբ տարված որևէ մեկի հիմարություն։ Սա այն մթնոլորտի օրինաչափ հետևանքն է, որը երկրում նպատակաուղղված և հետևողականորեն ձևավորվում ու արմատավորվում է։ Մի մթնոլորտի, որտեղ հիշողությունը դառնում է հանցանք, իսկ կարոտը՝ հակապետական քայլ։

Ցանկանում ենք, որպեսզի մեզ ճիշտ հասկանան։

Խոսքն այն մասին չէ, թե մանկական նկարները չեն կարող անհաջող լինել, կամ որ ցանկացած նոստալգիա ինքնաբերաբար սրբազան է։ Խոսքն այն մասին է, որ նորմալ հասարակությունում մեծահասակ մարդը, տեսնելով մի երեխայի ստեղծագործություն, որում պատկերված է իր կորցրած տունը, կարող է զգալ ամեն ինչ՝ կարեկցանք, ցավ, ամոթ, ի վերջո, բայց ոչ երբեք ցանկություն՝ պոկել այդ նկարը պատից և հրապարակայնորեն խարանել այն։ Դրա համար անհրաժեշտ է, որ մարդու ներսում ինչ-որ բան վերջնականապես կոտրված լինի։ Կամ վերևից հստակ ու միանշանակ ազդանշան ուղարկված լինի․ թույլատրվում է, անհրաժեշտ է, ողջունվում է։

Եվ այդ ազդանշանը, ցավոք, արդեն ուղարկվել է։ Իր հաղորդման մեջ Բադալյանը ուշադրություն է հրավիրում մի հանգամանքի վրա, որի մասին շատերը նախընտրում են լռել։ Գոյություն ունի կոնկրետ փաստաթուղթ։ Գոյություն ունի Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև այսպես կոչված խաղաղության պայմանագրի 8-րդ հոդվածը, որտեղ իրար են խառնված «սեպարատիզմ», «ծայրահեղականություն», «անհանդուրժողականություն» և այլ նման ձևակերպումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը ցանկության դեպքում կարելի է կիրառել գրեթե ցանկացած երևույթի նկատմամբ։ Այստեղ լիովին տրամաբանական հարց է առաջանում․ ինչո՞ւ ընդհանրապես անհրաժեշտ եղավ այս դրույթը ներառել պայմանագրում։ Մի՞թե Հայաստանը տասնյակ միջազգային կոնվենցիաների մասնակից չէ, որտեղ այս ամենն արդեն ամրագրված է։ Մի՞թե մենք ծայրահեղականությունը չենք դատապարտում ՄԱԿ-ի, ԵԱՀԿ-ի, Եվրոպայի խորհրդի և բազմաթիվ այլ միջազգային կառույցների շրջանակներում։ Այդ դեպքում ինչո՞ւ նույնը կրկնել Բաքվի հետ կնքվող երկկողմ փաստաթղթում։

Պատասխանը, ըստ Բադալյանի, մեկն է՝ ստեղծել իրավական մեխանիզմ։ Մի մեխանիզմ, որի օգնությամբ Արցախի ցանկացած հիշատակում՝ լինի դպրոցական շարադրությունում, թերթի հոդվածում կամ մանկական նկարում, հնարավոր կլինի դասել այդ կատեգորիաներից որևէ մեկի տակ և Երևանից պահանջել հետապնդել դրա հեղինակին։ Չանեք՝ կխախտեք պայմանագիրը։ Անեք՝ կդառնաք սեփական հիշողության ոչնչացման մեղսակիցը։

Եվ ահա արդեն տեսնում ենք, թե ինչպես է այդ մեխանիզմը իրագործվում փորձնական ռեժիմով։ Սկզբում բարձրաստիճան պաշտոնյաները սկսում են խուսափել «Արցախ» բառից, ինչպես սատանան՝ խունկից, և շտապ ուղղում են իրենց՝ ասելով․ «Ղարաբաղ, Ղարաբաղ, միայն Ղարաբաղ»։ Այն նույն մարդիկ, ովքեր դեռ երեկ լայն ժպիտներով լուսանկարվում էին Աղդամում և երդվում, թե դա իրենց հայրենիքն է։ Այնուհետև վարչապետն իր 2024 թվականի օգոստոսյան ուղերձում խոսում է հայրենիքի համար զոհվածների հիշատակի ձևն ու բովանդակությունը «վերանայելու անհրաժեշտության» մասին։ Իսկ հետո գտնվում է համապատասխան կատարողը համապատասխան վայրում՝ և սկսում է այդ «վերանայումը»։ Պոկում է։ Խարանում է։ Զեկուցում է։

Եվ հենց այստեղ ենք մոտենում ամենաանհանգստացնող կետին։ Մեզ փորձում են համոզել, թե խոսքը մասնավոր դեպքերի մասին է։ Թե պարզապես մի տնօրեն չափն անցել է, իսկ մի վարչապետ անհաջող ձևակերպում է արել։ Սակայն սա մասնավոր դեպք չէ։ Սա համակարգ է։ Այն նույն համակարգը, որը սեփական ինքնությունը քանդելու գործընթացի միջով անցնող ցանկացած հասարակությունում գործում է նույն սցենարով։ Սկզբում՝ կասկածի տակ դնել խորհրդանիշները։ Այնուհետև՝ հայտարարել դրանք անհարմար։ Հետո՝ վտանգավոր։ Եվ վերջապես՝ հանցավոր։

Խնդիրն, իհարկե, այն չէ, թե աղջիկը տաղանդավոր նկարե՞լ է իր Ստեփանակերտը, թե՞ ոչ։ Եվ նույնիսկ այն չէ, թե տնօրենի ժամանակավոր պաշտոնակատարն իրավունք ունե՞ր ցուցահանդեսից հանել այդ աշխատանքը։ Խնդիրն այն է, որ մենք կարող ենք հայտնվել մի երկրում, որտեղ մարդը, ով հիշում է իր տունը, հռրակվելու է թշնամի։ Եվ որտեղ նրանք, ովքեր պատրաստ են կանգնեցնել այս ամենը, ստիպված են լինելու հեռանալ՝ ինչպես այն ուսուցչուհին, որը վերադարձրեց նկարը իր տեղը և լքեց դպրոցը՝ ասելով, որ չի կարող աշխատել այնտեղ, որտեղ երեխաների հետ այսպես են վարվում։

Հենց այս ամենի մասին է Հակոբ Բադալյանի հաղորդումը։ Այն մասին, որ տեղի ունեցողը չի կարելի բացատրել ինչ-որ մեկի անձնական հիմարությամբ կամ քծնանքով։ Սա քաղաքականություն է։ Եվ այդ քաղաքականությունն արդեն ունի իրավական հենք, որը թեև դեռևս ուժի մեջ չի մտել, բայց արդեն շոշափվում, փորձարկվում և ստուգվում է կենդանի մարդկանց վրա։ Եթե այսօր թույլ ենք տալիս հետապնդել տասը տարեկան աղջկա կարոտը, ապա վաղը հետապնդվելու է ամբողջ ժողովրդի կարոտը։ Իսկ մյուս օրը՝ յուրաքանչյուրինը, ով կհամարձակվի հիշել որևէ բան, որը չի տեղավորվում նոր՝ «խաղաղ» աշխարհընկալման շրջանակներում։

Իհարկե, կփորձեն մեզ համոզել, թե չափազանցնում ենք։ Կասեն, որ այս ամենը պարզապես ժամանակավոր կորուստներ են՝ խաղաղության, ապագայի, «աշխատել, աշխատել և աշխատել» հնարավորության համար վճարվող անհրաժեշտ գինը։ Բայց թույլ տվեք հարցնել․ ի՞նչ ապագա կարող է ունենալ այն ժողովուրդը, որը հրաժարվում է սեփական անցյալից։ Ի՞նչ «խաղաղ երկինք» կարող է լինել այն երկրի գլխավերևում, որտեղ երեխաներին արգելում են սարեր նկարել միայն այն պատճառով, որ այդ սարերը չեն տեղավորվում այն աշխարհագրական իրականության մեջ, որը մեր փոխարեն հաստատել են ուրիշները։ Եվ վերջապես՝ եթե համաձայնում ենք, որ մեր հիշողությունը հանցանք է, ապա արդյո՞ք դա չի նշանակում, որ մենք ինքներս ենք մեզ դատապարտում։

Քանի դեռ լռում ենք, մեզնից խլում են հիշելու իրավունքը։ Քանի դեռ ձևացնում ենք, թե սա ընդամենը «մասնավոր դեպք» է կամ «տեղերում թույլ տրված չափազանցություն», մեր պատմությունը վերաշարադրում են։ Քանի դեռ արդարացնում ենք նրանց, ովքեր ամաչում են Արցախից, մեծացնում ենք մի սերունդ, որն ընդհանրապես չի իմանա, թե ինչ է Արցախը։ Եվ երբ վաղը մեզ ասեն․ «Մոռացե՛ք», մենք այլևս չենք ունենա ոչ նկարներ, ոչ վկաներ, ոչ էլ ձայն, որով կկարողանանք առարկել։ Հենց այս մասին էր խոսում Հակոբ Բադալյանը։ Եվ եկել է ժամանակը՝ լսելու նրան։ Քանի դեռ ուշ չէ։