ԳԼԽԻՑ ՓՏԱԾ ՁՈՒԿՆ ՈՒ ԳԼԽԱՏՎԱԾ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Մենք կարծես վարժվել ենք, որ Հայաստանում կարելի է երկար ու անպատիժ փորձարկումներ անել ամեն ինչի հետ՝ տնտեսության, կրթության, ընտրությունների։ Սակայն կա մի ոլորտ, որտեղ փորձարկման գինը չի չափվում դրամով կամ անվավեր քվեաթերթիկների տոկոսով։ Այդ ոլորտը բանակն է։ Եվ երբ մենք տեսնում ենք, որ Զինված ուժերի առանցքային պաշտոնները հերթական անգամ թափուր են մնում, ծագում է մի պարզ ու անհարմար հարց. իշխանությունն ընդհանրապես հասկանո՞ւմ է, թե դա ինչով է ավարտվում։ Թե՞ 44-օրյա աղետի հիշողությունը գրասենյակներից ցնդել է նույնքան արագ, որքան Նիկոլ Փաշինյանի նախընտրական խոստումները։

Բանակը՝ «անգլուխ ձիավոր»

168.am պարբերականը հաղորդում է. հուլիսի 1-ից 3-րդ բանակային կորպուսը հրամանատար չունի․ կորպուս, որը պատասխանատու է պետական սահմանի հյուսիսարևելյան հատվածի պաշտպանության համար։ Այն հատվածի, որտեղ Տավուշի մարզի սահմանազատման երկրորդ փուլը դեռ առջևում է։ Որտեղ մինչ օրս հայտնի չէ, թե որ դիրքերը կմնան բանակի վերահսկողության տակ, որոնք կանցնեն ԱԱԾ Սահմանապահ զորքերին, իսկ որոնք կդառնան հերթական «պայմանավորվածությունների» առարկա։ Նկատենք՝ խոսքը հանգիստ ուղղության մասին չէ, այլ շարունակական անորոշության գոտու, որտեղ ամեն մետրը պահանջում է ամուր ձեռք և հստակ հրամանատարություն։ Եվ ահա ավելի քան երկու շաբաթ է, ինչ այդ ձեռքը չկա։ Կա պաշտոնակատար։ Բայց ցանկացած զինվորական հասկանում է. պաշտոնակատարի և լիիրավ հրամանատարի լիազորությունները նույն բանը չեն։

Միաժամանակ թափուր է Հատուկ նշանակության ուժերի հրամանատարի պաշտոնը։ Այն ուժերի, որոնց ստեղծումն իշխանությունը առանձնահատուկ հպարտությամբ էր ներկայացնում որպես ռազմական բարեփոխումների գլխավոր ձեռքբերումներից մեկը։ Ասում էին՝ նախկինում նման առանձին զորատեսակ չի եղել, իսկ մեր օրոք ստեղծվեց։ 2024 թվականի նոյեմբերին հրամանատար նշանակվեց Լևոն Դավիդյանը։ 2025 թվականի հուլիսի 1-ին նրան ազատեցին պաշտոնից։ Եվ այդ օրվանից՝ լռություն։ Ոչ մի «ճիշտ որոշում»։ Ոչ մի հստակություն։ Հատուկ նշանակության ուժերը կան, բայց գլուխ չունեն։

Իրավիճակի արտառոց բնույթը հատկապես ակնհայտ է դառնում, երբ նայում ես, թե ինչ է կատարվում սահմանի մյուս կողմում։ Այնտեղ նախագահ Ալիևը դեռ 2020 թվականի պատերազմից հետո հայտարարել էր, որ բանակի ապագան տեսնում է հատուկ ստորաբաժանումների զարգացման մեջ։ Եվ խոսքը գործից հեռու չի գնացել. «Կոմանդոս» ստորաբաժանումների թիվն անշեղորեն աճում է, նրանք մշտապես ինտենսիվ պատրաստություն են անցնում։ Անցյալ տարի «Կոմանդոսի» զինծառայողներն ներկայացնում էին ադրբեջանական բանակը Մոսկվայում կայացած Հաղթանակի 80-ամյակին նվիրված շքերթին։ Հատուկ նշանակության ուժերի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Հիքմեթ Միրզոևը դարձավ Ցամաքային զորքերի հրամանատար և պաշտպանության փոխնախարար։ Այնտեղ հատուկ նշանակության ուժերը վերնախավ են ու առաջնահերթություն։ Իսկ մեզ մոտ՝ գլխատված կառույց։

Սրան ավելացնենք, որ հուլիսի 1-ից թափուր է նաև Պաշտպանության նախարարության սպառազինության և տեխնիկական ապահովման վարչության պետի պաշտոնը։ Այն վարչության, որը պետք է զբաղվի բանակի՝ զենքով ու տեխնիկայով մատակարարմամբ։ Երեք առանցքային պաշտոն։ Երեք դատարկ աթոռ։ Եվ սա, ամենայն հավանականությամբ, ոչ թե առանձին դեպք է, այլ օրինաչափություն։

Կադրեր, որոնք ոչինչ չեն որոշում

Սակայն զարմանալու բան չկա։ Ներկա իշխանության համար նման կադրային դադարները բացառություն չեն, այլ նորմա։ 168.am-ը հիշեցնում է 2022 թվականի մասին։ Այն ժամանակ, Արտակ Դավթյանին Գլխավոր շտաբի պետի պաշտոնից ազատելուց հետո, բանակը երկար ժամանակ ղեկավարում էր պաշտոնակատար Կամո Քոչունցը։ Փորձագետներն ու նախկին զինվորականները ուղղակի ասում էին. պաշտոնակատարի և լիիրավ ԳՇ պետի լիազորությունները հեռու են նույնական լինելուց։ Իշխանությունները, բնականաբար, չէին համաձայնում։ Սակայն ցուցիչ մի դրվագ այնուամենայնիվ տեղի ունեցավ. Անվտանգության խորհրդի նիստերից մեկին Քոչունցը պարզապես չհրավիրվեց, թեև ԳՇ պետը պաշտոնի բերումով ԱԽ անդամ է։ Փոխարենը ներկա էր պաշտպանության փոխնախարարը՝ տնտեսական հարցերով և գնումներով։ Ահա այսպես. անվտանգության հարցերը քննարկվում են առանց բարձրագույն զինվորական պաշտոնյայի, բայց տնտեսական գործերով զբաղվող մարդու մասնակցությամբ։

Հենց այդ ժամանակ՝ Գլխավոր շտաբում անիշխանության շրջանում, իշխանությունը նախաձեռնեց Զինված ուժերի կառավարման համակարգում փոփոխություններ, որոնք քննադատները հակասահմանադրական էին անվանում։ Երկրի հիմնական օրենքը հստակ սահմանում է ԳՇ պետին որպես բանակի անմիջական հրամանատար և բարձրագույն զինվորական պաշտոնատար անձ։ Բայց ո՞ւմ է դա հուզում, երբ պետք է հերթական «բարեփոխումն» անցկացնել։

2022 թվականի հուլիսին ԳՇ պետ նշանակվեց Էդվարդ Ասրյանը։ Վարչապետն այն ժամանակ հրապարակայնորեն հայտարարեց, որ ճիշտ որոշում է կայացված։ Սակայն արժե հիշեցնել, որ պարոն Ասրյանը 2021 թվականի սեպտեմբերին արդեն ազատվել էր ԳՇ Օպերատիվ գլխավոր վարչության պետի պաշտոնից. ինչպես գրում էր մամուլը, ոչ վերջին հերթին այն պատճառով, որ անզգուշություն էր ունեցել պաշտպանության նախկին նախարար Սեյրան Օհանյանին դիմել «պարոն գեներալ»։ Իսկ 44-օրյա պատերազմի ժամանակ Ասրյանը ղեկավարում էր Գլխավոր շտաբի օպերատիվ վարչությունը. հենց այն ուղղությունը, որը, փորձագետների գնահատմամբ, ամբողջ համակարգի ամենախոցելի օղակներից մեկը դարձավ։ Այո՛, մենք այն ժամանակ ձախողեցինք օպերատիվ կառավարումը։ Եվ այն մարդուն, ով դրա հետ անմիջական առնչություն ուներ, հետագայում անվանեցին «ճիշտ որոշում»։

Կադրային փոփոխություններն ու անորոշություններն անդրադարձան նաև այլ առանցքային ոլորտների։ 2022 թվականի փետրվարին ազատվեց ԳՇ Հետախուզության գլխավոր վարչության պետ Արայիկ Հարությունյանը։ Նրա պաշտոնը թափուր մնաց գրեթե մեկ տարի՝ մինչև 2023 թվականի հունվարը, երբ նշանակվեց Սամվել Մովսիսյանը։ Այսինքն՝ համակարգը լիովին ընդունակ է գործել առանց հետախուզության ղեկավարի գրեթե տասներկու ամիս։ Երևի համարվում է, որ դա նորմալ է։

Չքաղված դասեր

Եվ ահա մենք հասնում ենք ամենացավոտ տեղին։ Իշխանությունը, և առաջին հերթին անձամբ Նիկոլ Փաշինյանը, արդեն մեկ անգամ ցուցադրել է, թե ինչով են ավարտվում բանակի հետ իր փորձարկումները։ 44-օրյա պատերազմը դարձավ «մենք ամեն ինչ գիտենք» սկզբունքով ընդունված որոշումների մի ամբողջ շարքի ողբերգական արդյունքը. առանց իրական իրավիճակը հաշվի առնելու, առանց մասնագետների կարծիքի նկատմամբ հարգանքի, առանց ռազմական կառավարման տարրական սկզբունքների ըմբռնման։

Հիշե՛ք Սու-30ՍՄ կործանիչների պատմությունը։ Դրանց գնումը ներկայացրեցին մեծ շուքով, որպես երկրի ավիացիոն հզորության ամրապնդման բեկում։ Թվում էր, թե լուրջ մարտական միավոր է։ Սակայն հետագայում պարզվեց. ինքնաթիռները ձեռք են բերվել առանց հրթիռային սպառազինության։ Կործանիչներ՝ առանց հրթիռների։ Աբսուրդ է՞։ Անկասկած։ Բայց և սա նույնպես էին անվանում «ճիշտ քայլ»։ Արդյունքում միլիոնավոր դոլարներ մսխվեցին այնպիսի տեխնիկայի գնման համար, որն իրական մարտական գործողությունների ընթացքում ոչ մի թռիչք չկատարեց։

Իսկ ի՞նչ արժե տխրահռչակ «ելակի չափաբաժինը»։ Խրամատներում գտնվող զինվորներին, ովքեր իրենց կյանքն ու առողջությունն են վտանգում, հանդերձանքի, ապահովման և պատշաճ մոտիվացիայի քրոնիկ խնդիրների ֆոնին, սննդակարգում ելակ են ավելացնում։ Իշխանությունը, երևի, որոշել է, որ եթե ստամոքսը շոյես, կարելի է մարտունակության մասին հոգ չտանել։ Սա առանձին դրվագ չէ, այլ մի ամբողջ փիլիսոփայություն. հոգատարության իմիտացիա՝ իրական աշխատանքի փոխարեն։ Արտաքին ձևավորում՝ բովանդակության փոխարեն։

Եվ կադրային խառնաշփոթը, որը բանակը վերածել է քաղաքական խաղերի պոլիգոնի։ Գլխավոր շտաբի պետերի, պաշտպանության նախարարների, կորպուսների հրամանատարների փոփոխություն. այս ամենն արվում էր ոչ թե մարտունակությունը բարձրացնելու, այլ հարմար կատարողներ գտնելու համար։ Նրանց, ովքեր չեն վիճելու։ Ովքեր կլռեն պետության անվտանգությանը ճակատագիրը որոշող պահերին։

Այս փորձարկումների արդյունքը հայտնի է. 44 օր պատերազմ, որում պարտվեցինք ոչ թե ռազմի դաշտում, այլ կառավարական աշխատասենյակներում։ Հազարավոր զոհված զինվորներ։ Հազարավոր քառակուսի կիլոմետր կորցրած տարածքներ։ Հակառակորդը գրավել է ռազմավարական բարձունքները և վերահսկում է կարևորագույն տրանսպորտային զարկերակները։ Եվ այսօր, երբ առանցքային պաշտոնները կրկին թափուր են, երբ բանակային կորպուսները, հատուկ նշանակության ուժերը և սպառազինության վարչությունը մնում են առանց ղեկավարների, մենք լիակատար իրավունք ունենք հարցնելու. իշխանությունը գոնե ինչ-որ դասեր քաղե՞ց սեփական սխալներից։

Վերջաբան

Խոսքը, ի վերջո, դատարկ աթոռների մասին չէ։ Խոսքը պետության՝ սեփական շահերը պաշտպանելու ունակության մասին է։ Եվ երբ պաշտպանության ոլորտի առանցքային պաշտոնները շաբաթներով թափուր են մնում, երբ զինվորականների մի ամբողջ սերնդի փորձը պահանջված չէ, իսկ առաջին պլան են մղվում քաղաքական կոնյուկտուրայի նկատառումները, մնում է միայն մեկ հարց. իշխանությունը գիտակցաբա՞ր է քայքայում Հայաստանի անվտանգության համակարգի մնացորդները, թե՞ պարզապես չի հասկանում, թե ինչ է անում։ Եվ առաջինը, և մյուսը դատավճիռ են։