ԴՐԱՄԱՇՆՈՐՀՆԵՐ, ՄԻՋԱՆՑՔՆԵՐ ԵՎ ԱՌՅՈՒԾԸ
Քաղաքականությունն ունի մի հետաքրքիր հատկություն։ Երբեմն մի ամբողջ դարաշրջան տեղավորվում է մեկ խորհրդանիշի մեջ։ Ոչ սահմանադրության, ոչ կուսակցական ծրագրի, ոչ էլ խորհրդարանի ամբիոնից հնչած բազմաժամյա ելույթների, այլ ինչ-որ պատահական դրվագի, որն առաջին հայացքից ընդհանրապես կապ չունի պետական գործերի հետ։ 2026 թվականի Հայաստանի համար այդպիսի խորհրդանիշ կարող է դառնալ առյուծը։ Ոչ թե հայկական թագավորների զինանշանի առյուծը և ոչ էլ առյուծը՝ որպես ուժի, իշխանության կամ պետականության խորհրդանիշ։ Խոսքը Գագիկ Ծառուկյանի կենդանաբանական այգու այն նույն առյուծի մասին է, որը հանկարծ հայտնվեց «մեծ» հայկական քաղաքականության մասնակիցների շարքում և, հատկանշական է, այն ունեցավ նույն ճակատագիրը, որից չխուսափեցին այդ քաղաքականության բազմաթիվ մասնակիցներ։
Սակայն «մեծ քաղաքականություն» արտահայտությունն այս դեպքում ստիպված ենք գործածել որոշակի հեգնանքով։ Մեծ քաղաքականությունը ենթադրում է ռազմավարությունների, ինստիտուտների, պետական շահերի առկայություն և առնվազն նվազագույն հարգանք քաղաքական ընդդիմախոսների նկատմամբ։ Իսկ երբ պետական կյանքն ավելի ու ավելի է հիշեցնում հեռուստաշոուի, քրեական քրոնիկոնի և վարչապետի անդադար ինտերնետային ուղիղ եթերի խառնուրդ, հարց է ծագում, թե որքանով են ընդհանրապես տեղին նման ծանրակշիռ բնորոշումները։ Դժվար է լուրջ վերաբերվել մի քաղաքական համակարգի, որտեղ կառավարության ղեկավարը ամեն առավոտ սոցիալական ցանցերի միջոցով քաղաքացիներին բացատրում է, թե այսօր ով է նշանակվել ժողովրդի թշնամի, իսկ խորհրդարանի նախագահը պարբերաբար հայտնվում է այնպիսի սկանդալների կենտրոնում, որոնք ավելի շատ համապատասխանում են փողոցային վեճերին, քան պետության երկրորդ պաշտոնյայի գործունեությանը։
Հենց այդ պատճառով էլ Գագիկ Ծառուկյանի հետ կապված պատմությունն արժանի է ուշադրության։ Ոչ այն պատճառով, որ խոսքը «Բարգավաճ Հայաստան» կուսակցության առաջնորդի մասին է, այլ որովհետև նման դրվագները հնարավորություն են տալիս տեսնել համակարգի մեխանիզմի աշխատանքը։ Յոթանասունամյա մարդուն ցուցադրաբար գետնին են տապալում, ձեռնաշղթաներ հագցնում և ձերբակալում այնպես, կարծես խոսքը զինված հանցագործի մասին է, որը մի քանի ժամ հատուկջոկատայինների դեմ դիմադրություն է ցույց տվել։ Մինչդեռ որևէ դիմադրություն չի եղել։ Բայց տեսարանը տպավորիչ ստացվեց։ Իսկ ժամանակակից հայկական քաղաքականությունը, հատկապես՝ փաշինյանական կատարմամբ, վաղուց ապրում է հեռուստառեժիսուրայի օրենքներով։ Բովանդակությունը կարող է հարցեր առաջացնել, բայց կադրերը ստացվում են գրավիչ հատուկ էֆեկտներով։
Ինչ վերաբերում է առյուծին, ապա նրա ճակատագիրն էլ ոչ պակաս ուսանելի էր։ Կենդանուն քնեցրել էին տեղափոխելու համար, որից հետո նա այլևս չարթնացավ։ Այդպես էլ է պատահում։ Անասնաբուժությունը բարդ գործ է։ Սակայն քաղաքականությունն ընդհանրապես սիրում է խորհրդանիշներ և զուգադիպություններ։ Ուստի դժվար է չնկատել, որ վերջին տարիներին բազմաթիվ հայկական ինստիտուտներ, քաղաքական ուժեր և հասարակական խմբեր անցել են գրեթե նույն ճանապարհը։ Սկզբում նրանց քնեցնում էին նոր Հայաստանի, նոր քաղաքական մշակույթի, պետության և հասարակության միջև նոր հարաբերությունների մասին պատմություններով։ Հետո պարզվում էր, որ նրանցից մի մասն այլևս չի արթնանալու։ Ոմանք անհետացան քաղաքական կյանքից, մյուսները կորցրին ազդեցությունը, երրորդներն էլ հայտնաբերեցին, որ իրենց կարծիքն այլևս ոչ ոքի չի հետաքրքրում։
Հայաստանի քաղաքական կյանքի ամբողջ խեղաթյուրվածությունն ակնհայտորեն դրսևորվեց 2026 թվականի հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրությունների ընթացքում։ Ցանկացած ընտրություն պետք է պատասխանի այն հարցին, թե հասարակությունը ում է համարում պետությունը կառավարելու համար առավել ունակ։ Հայկական ընտրարշավը հիմնականում պատասխանում էր մեկ հարցի՝ ում է իշխանությունը համարում իր համար առավել վտանգավոր։ Հենց այդ պատճառով էլ հասարակության ուշադրությունը սևեռված էր ոչ այնքան մասնակիցների ծրագրերի, որքան քրեական գործերի, ձերբակալությունների, խուզարկությունների և փոխադարձ մեղադրանքների վրա։ Հարվածի տակ հայտնվեցին Գագիկ Ծառուկյանը, Սամվել Կարապետյանը, Ռոբերտ Քոչարյանը և մի շարք այլ գործիչներ, որոնց ներկայությունը քաղաքական գործընթացում իշխանության համար որոշակի անհարմարություններ էր ստեղծում։ Միաժամանակ իրավապահ կառույցներն այնպիսի եռանդով էին գործում, որ երբեմն տպավորություն էր ստեղծվում, թե ազգային անվտանգության գլխավոր սպառնալիքը գտնվում է ոչ թե երկրի սահմաններից դուրս, այլ ներսում։
Այնուամենայնիվ, ընտրությունների արդյունքները հետաքրքիր էին։ Չնայած ամբողջ վարչական ռեսուրսին, չնայած իշխանության մեջ երկարամյա գտնվելուն, չնայած տեղեկատվական օրակարգի զգալի մասի նկատմամբ վերահսկողությանը, չնայած աղաղակող կեղծիքներին, Նիկոլ Փաշինյանի «Քաղաքացիական պայմանագիրը» չկարողացավ ստանալ այն արդյունքը, որը թույլ կտար խոսել անվերապահ քաղաքական գերիշխանության մասին։ Եվ այստեղ առաջացավ մի լուրջ խնդիր, որը դեռ պետք է լուծի հայ ժողովուրդը․ Նիկոլ Փաշինյանը երկիրը ստիպում է իր անձնական շահերը համարել պետական շահեր։ Այդ պատճառով նա քննադատությունը ընկալում է որպես դիվերսիա, ընդդիմությանը՝ որպես կայունության սպառնալիք, իսկ մրցակցությունը՝ որպես անարդարություն։
Սակայն Հայաստանի իրական խնդիրն այսօր գտնվում է ոչ թե խորհրդարանում և նույնիսկ ոչ ընտրությունների արդյունքներում։ Այն անցնում է Սյունիքով։ Որովհետև ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների, եվրոպական չափանիշների և քաղաքական մշակույթի մասին բոլոր խոսակցությունները անմիջապես երկրորդ պլան են մղվում, երբ խոսքը վերաբերում է «Զանգեզուրի միջանցքին»։ Այստեղ արդեն սկսվում է իրական աշխարհաքաղաքականությունը։ Իսկ աշխարհաքաղաքականությունը չափազանց տհաճ բան է։ Այն չի հետաքրքրվում գեղեցիկ կարգախոսներով։ Նրան հետաքրքրում են ճանապարհները, հաղորդակցությունները, էներգակիրները, ռազմական հնարավորությունները և տարածքների նկատմամբ վերահսկողությունը։
Ներկայիս իրավիճակի առանձնահատկությունն այն է, որ գործընթացի գրեթե բոլոր մասնակիցները ծայրահեղ անկեղծ են։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը բացահայտ խոսում է այդ նախագծի մասին։ Ադրբեջանցի պաշտոնյաները բացահայտ խոսում են «Արևմտյան Ադրբեջանի» մասին։ Թուրք քաղաքական գործիչները բացահայտ խոսում են «Զանգեզուրի միջանցքի» մասին։ Դևլեթ Բահչելին բացահայտորեն այն կապում է թյուրքական ինտեգրման հեռանկարների հետ։ Ոչ ոք առանձնապես չի թաքցնում իր նպատակները։ Միակ վայրը, որտեղ այս թեմայի շուրջ շարունակում են գոյություն ունենալ բազմաթիվ բառային կառուցվածքներ, Երևանն է։ Այստեղ նախընտրում են հայ ժողովրդին բացատրել, թե խոսքը բացառապես տրանսպորտային հաղորդակցությունների և տնտեսական համագործակցության մասին է։ Հսկայական ֆինանսական ռեսուրսներ են օգտագործվում այդ քարոզչական արշավն ապահովելու համար։ Թեև միջազգային քաղաքականության մեջ գործում է մի պարզ կանոն. եթե բանակցությունների բոլոր մասնակիցները նախագիծը համարում են ռազմավարական, ապա այն ռազմավարական է։ Նույնիսկ եթե ինչ-որ մեկին շատ հարմար է այն անվանել լոգիստիկ։
Այս ֆոնին հատկապես հետաքրքիր են Հայաստանի և Եվրամիության հարաբերությունները։ Երբ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենը այցելում է Բաքու, խոսքը վերաբերում է էներգետիկային, տրանսպորտային երթուղիներին, լոգիստիկ կենտրոններին և ենթակառուցվածքներին։ Երբ նա գալիս է Երևան, խոսքը վերաբերում է դրամաշնորհներին, աջակցության ծրագրերին, ինստիտուցիոնալ բարեփոխումներին և զարգացման հեռանկարներին։ Ոչ ոք չի վիճարկում դրամաշնորհների օգտակարությունը։ Հարցն ընդամենը այն է, որ մեկին առաջարկում են մասնակցել ապրանքների, էներգիայի և կապիտալի տարածաշրջանային հոսքերի բաշխմանը, իսկ մյուսներին օգնում են հարմարվել այդ որոշումների հետևանքներին։ Ստացվում է գրեթե անեկդոտային իրավիճակ. մեկին բաժին է հասնում նավթամուղը, մյուսին՝ նավթամուղի առավելությունների մասին բրոշյուրը, մեկին՝ տրանսպորտային հանգույցը, մյուսին՝ տրանսպորտային հանգույցի մասին սեմինար անցկացնելու դրամաշնորհը, մեկին՝ աշխարհաքաղաքականությունը, մյուսին՝ PowerPoint-ի ներկայացումը։ Բայց այս ամենը ծիծաղելի կլիներ, եթե այդքան տխուր չլիներ։
Միևնույն ժամանակ, խնդիրը բնավ Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենի, Էմանուել Մակրոնի կամ Շառլ Միշելի մեջ չէ։ Եվրոպացի քաղաքական գործիչները զբաղվում են եվրոպական շահերով։ Թուրք քաղաքական գործիչները զբաղվում են թուրքական շահերով։ Ադրբեջանցի քաղաքական գործիչները զբաղվում են ադրբեջանական շահերով։ Աշխարհն այդպես է կառուցված, և այստեղ զարմանալու ոչինչ չկա։ Հարցն այլ է. այսօր ո՞վ է զբաղվում հայկական շահերով։ Որովհետև Արցախից հետո, վերջին տարիների իրադարձություններից հետո, անվտանգության համակարգի ճգնաժամից հետո և Սյունիքի շուրջ քննարկումների ֆոնին այս հարցը դադարում է հռետորական լինելուց։
Ծառուկյանի առյուծի պատմությունն այդ պատճառով էլ դիպուկ փոխաբերություն է ներկայիս Հայաստանի համար։ Նրան քնեցրին տեղափոխելու համար, և նա չարթնացավ։ Վերջին ութ տարիներին հետևողականորեն քնեցնում են նաև հայ հասարակությանը։ Ոմանց՝ եվրոպական ինտեգրման մասին խոսակցություններով։ Մյուսներին՝ «նախկինների» նկատմամբ վերջնական հաղթանակից հետո լուսավոր ապագայի խոստումներով։ Երրորդներին՝ հեքիաթներով, թե բավական է ազատվել օլիգարխներից, գեներալներից, ղարաբաղցիներից, եկեղեցուց, Ռուսաստանից և բոլոր մյուսներից, որոնց հերթով նշանակել էին ազգային դժբախտությունների մեղավորներ, և կյանքն ինքնին անմիջապես կկարգավորվի։ Արդյունքում Արցախը կորցված է, անվտանգության համակարգը քայքայված է, առանցքային դաշնակիցների հետ հարաբերությունները փչացած են, իսկ Սյունիքի և Զանգեզուրի միջանցքի հարցը դարձել է տարածաշրջանային քաղաքականության կենտրոնական թեման։
Խնդիրն այստեղ նույնիսկ սխալների մեջ չէ։ Սխալվում են բոլորը։ Խնդիրն այլ է։ Երբ պետությունը ղեկավարում է մի մարդ, որը մտածում է ոչ թե պետական գործչի, այլ դեղին մամուլի խմբագրի կատեգորիաներով, երբ պետական ռազմավարությունը փոխարինվում է սոցիալական ցանցերում հուզական եթերներով, իսկ լուրջ դիվանագիտությունը՝ ներքին թշնամիների անվերջ փնտրտուքով և հրապարակային հիստերիաներով, արդյունքը միշտ նույնն է լինում։ Հատկապես, եթե այդպիսի ղեկավարը համոզված է սեփական անսխալականության մեջ և միաժամանակ չափազանց ուշադիր է արտաքին հովանավորների խորհուրդների ու ցանկությունների նկատմամբ, որոնց շահերը միշտ չէ, որ համընկնում են Հայաստանի շահերի հետ։ Պատմությունը նման բազմաթիվ օրինակներ գիտի։ Դրանցից ոչ մեկն էլ լավ ավարտ չի ունեցել։
Ամենավտանգավորն այն է, որ շատերը դեռ շարունակում են ապրել 2018 թվականի կարգախոսներով, մինչդեռ վաղուց արդեն 2026-ն է։ Բաքուն, Անկարան, Բրյուսելը և Վաշինգտոնը իրականացնում են իրենց ռազմավարությունները։ Եվ միայն հայկական հասարակությանն են շարունակում պատմել, թե տեղի ունեցող ամեն ինչը ինչ-որ մեծ ծրագրի մաս է, որը մի օր անպայման երկիրը կհասցնի բարգավաճման։ Մինչդեռ ցանկացած ծրագիր գնահատվում է արդյունքներով, իսկ արդյունքները բոլորի աչքի առաջ են։
Եվ մի օր, հետ նայելով, հայ ժողովուրդը դառնությամբ կհասկանա. առյուծի մասին խոսակցություններն ամենևին էլ առյուծի մասին չէին։ Դրանք հենց իր մասին էին՝ ժողովրդի, որին Նիկոլ Փաշինյանը հենց հիմա քնեցնում է քաղցր խոսքերով, որպեսզի առանց ավելորդ աղմուկի զրկի ապագայից։ Առյուծին քնեցրին տեղափոխելու համար, իսկ հայ ժողովրդին քնեցնում են դավաճանության համար։ Եվ եթե գազանն առնվազն արթնանալու հնարավորություն ուներ, ապա Փաշինյանը մարդկանց այդ հնարավորությունը չի թողնում. նա զգուշորեն, քայլ առ քայլ, գողանում է մեր երկիրը խաղաղության, բարգավաճման և եվրոպական դրամաշնորհների մասին խոստումների նվագակցությամբ։
