ԴԱՎԱՃԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ՝ ՀԻՄԱՐՈՒԹՅԱՆ ԴԻՄԱԿԻ ՆԵՐՔՈ
Ֆրանսիացի սրամիտ գրող Շառլ Նոդյեն, խորհելով պատմության կրկնվող բնույթի մասին, ասել է. «Բոլոր այն երևույթներից, որոնք հակված են կրկնվելու, ոչինչ այնքան անխուսափելիորեն չի կրկնվում, որքան հիմարությունը»։
Նայելով այսօրվա Հայաստանին՝ սկսում ես մտածել, որ Նոդյեն չափազանց լավատես էր։ Որովհետև այն, ինչ մենք այսօր տեսնում ենք, պարզապես հիմարություն չէ. դա պետական քաղաքականության աստիճանի բարձրացված հիմարություն է, «ժողովրդավարության» և «եվրոպական ընտրության» թիկնոցի տակ փաթեթավորված հիմարություն։
Արդեն քանի տարի է՝ մեզ պատմում են ժողովրդավարության, ազատության բաստիոնների, քաղաքակիրթ եվրոպական ընտրության մասին։ Իսկ ի՞նչ ենք մենք տեսնում իրականում։ Մենք տեսնում ենք մի երկիր, որտեղ արդարադատությունը վերածվել է հաշվեհարդարի գործիքի, որտեղ տնտեսությունը շարունակում է հենվել ռուսական շուկաների վրա, իսկ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը հավատարմության երդում է տալիս Եվրոպային։ Եվ այս ամենը՝ այնպիսի թափով, այնպիսի պաթոսով, սեփական ճշմարտացիության նկատմամբ այնպիսի համոզվածությամբ, որ պարզապես զարմանում ես։
«Թավշյա հեղափոխականները», ինքնիշխանության մասին կարգախոսների ներքո, պատերազմ սկսեցին այն ամենի դեմ, ինչը դեռևս շնչում է անկախությամբ։ Իշխանության աչքում թշնամի դարձան բոլոր նրանք, ովքեր այս կամ այն կերպ համաձայն չեն, ովքեր ունեն սեփական կարծիք, ովքեր համարձակվել են լինել ոչ լիովին հավատարիմ։ Իսկ այդպիսիք կան հասարակության բոլոր շերտերում։ Վայրագ հետապնդումներ, անվերջ խուզարկություններ և ձերբակալություններ... Երևանը, Գյումրին, Վանաձորը վերածվել են քաղաքական ներկայացումների բեմահարթակների, որտեղ առանց խտրականության նետվում են նորանոր զոհեր՝ գործարարներ, քաղաքական գործիչներ, լրագրողներ, հասարակական գործիչներ։
Հարվածը հասցվում է հայ ժողովրդին՝ նրա ամենաառողջ, ամենաթարմ, ամենահայրենասեր և ամենաեռանդուն շերտերի դեմ։ Հարվածը հասցվում է հայկական տնտեսությանը, անկախ մտքի մնացորդներին, ազգային արժանապատվության գաղափարին։
Բայց ամենազարմանալին այն է, որ պարոն վարչապետը, կարծես, անկեղծորեն հավատում է իր անպատժելիությանը։ Նա չի հասկանում, որ պատմությունը միայն դասագիրք չէ, այլ նաև հայելի։ Իսկ հայելիները, ինչպես հայտնի է, ունեն մի տհաճ հատկություն. վաղ թե ուշ ցույց են տալիս ճշմարտությունը՝ որքան էլ այն դառը լինի։
Նա, տեսեք, որոշել է, որ կարելի է նորից գրել պատմությունը։ Որ կարելի է խզել դարավոր կապերը, վիճել բոլոր հարևանների հետ, հակադրվել եկեղեցուն, ցրել ընդդիմությանը, բանտարկել գործարարներին և միաժամանակ ժողովրդի հիշողության մեջ մնալ որպես մեծ բարեփոխիչ։ Մոռացվել են 44-օրյա պատերազմի օրերը, մոռացվել են հարյուրավոր քառակուսի կիլոմետրերով կորցրած տարածքները, մոռացվել են հազարավոր զոհերը, մոռացվել են այրված տները և լքված քաղաքներն ու գյուղերը։ Այս ամենը, կարծես, մանրուքներ են, որոնք չպետք է ստվերեն «թավշյա հեղափոխության» լուսավոր կերպարը։
Մինչդեռ հայելին արդեն սկսել է ճաքեր տալ։ Այլևս շնորհավորական հեռագրեր չեն գալիս ոչ Մոսկվայից, ոչ Պեկինից, ոչ Թեհրանից։ Եվրոպացի պաշտոնյաներն արդեն նրա հետ հանդիպելուց հետո գնում են խորհրդակցելու Անկարայի հետ։ Սեփական ժողովուրդն արդեն սկսում է անհարմար հարցեր տալ։ Բայց նա, կարծես, ոչինչ չի նկատում։ Նա շարունակում է նույն վստահությամբ համոզված լինել իր ճշմարտացիության մեջ, նույն կերպ հրահանգներ բաժանել, նույն կերպ խաղալ մեծ քաղաքականություն՝ չնկատելով, որ խաղում է բնավ ոչ իր քաշային կարգում։
Իսկ պատմությունը նման կերպարների արդեն ճանաչել է։ Նրանք նույնպես սկսել էին բարձրագոչ խոստումներից, հեղափոխական ռոմանտիզմից, սեփական ընտրյալության նկատմամբ հավատից։ Իսկ ավարտել էին՝ ոմանք արտագաղթում, ոմանք բանտում, իսկ լավագույն դեպքում՝ հուշագրությունների էջերում, որոնք ոչ ոք չի կարդում։ Բայց այս դասը, ինչպես բոլոր մյուսները, չսերտվեց։ Որովհետև հիմարությունը, ինչպես ճիշտ նկատել էր Նոդյեն, կրկնվում է անխուսափելիորեն։
Նայեք, թե ինչ է կատարվում տնտեսության հետ։ Մեզ պատմում են մեծ եվրոպական ընտրության, հիանալի հեռանկարների, հսկայական շուկաների մասին։ Իսկ գյուղացիները, մինչ այդ, չգիտեն՝ ում վաճառեն իրենց բերքը։ Ծիրանի 99 տոկոսը գնում էր Ռուսաստան, իսկ հիմա՝ կանգ։ Եվրոպան խոստանում է, խոստանում է, բայց որտե՞ղ է այդ եվրոպական առևտուրը։ Մի քանի տոննա ծնեբեկ՝ ուղարկված Սինգապուր, մի քանի արկղ ծիրան՝ մեծ շուքով վաճառված, և վերջ։ Ահա ողջ «դիվերսիֆիկացիան»։
Սակայն քաղաքական կարճատեսության գագաթնակետը, թերևս, եկեղեցու դեմ պատերազմն էր։ Այստեղ արդեն պարզապես հիմարություն չէ. այստեղ ինչ-որ կլինիկական երևույթ կա։ Մեր վարչապետը որոշել է, որ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը ռուսական լրտես է, իսկ Հայ Առաքելական եկեղեցին՝ ԿԳԲ-ի մասնաճյուղ։ Եվ նա, տեսեք, պատրաստվում է երկիրը «ռուսական ազդեցությունից» մաքրել եկեղեցու դեմ պայքարի միջոցով։
Ինչպիսի՜ հարմար պատրվակ։ «Ռուսական ազդեցության» դեմ պայքարի անվան տակ կարելի է հաշիվ տեսնել ոչ ցանկալի Կաթողիկոսի հետ, իսկ միաժամանակ նաև հենց եկեղեցու՝ որպես ինստիտուտի։ Եվ այս ամենը՝ Արևմուտքի օրհնությամբ, որը, բնականաբար, դեմ չէ թուլացնել ազգային ինքնության վերջին հենասյունը։
Բայց ահա հեգնանքը. Հայ Առաքելական եկեղեցին Ռուս ուղղափառ եկեղեցին չէ։ Այն չի ենթարկվում Մոսկվային, այն ինքնուրույն է, այն հայկական ինքնության գլխավոր խորհրդանիշներից մեկն է։ Դարերի ընթացքում եկեղեցին եղել է այն խարիսխը, որը պահել է ժողովրդին ամենասարսափելի ժամանակներում։ Եվ հիմա, երբ իշխանությունը պայքարում է «ռուսական ազդեցության» դեմ, իրականում պայքարում է հենց Հայաստանի, նրա պատմության և հոգու դեմ։
Եվ այստեղ մենք մոտենում ենք ամենագլխավորին։ Մեզ փորձում են համոզել, թե ընտրությունը Ռուսաստանի և Եվրոպայի միջև է։ Թե մեկը բացառում է մյուսին։ Թե ապագա կառուցելու համար պարտադիր է խզել կապը անցյալի հետ։
Բայց սա կեղծ ընտրություն է։ Սա այն ծուղակն է, որի մեջ արդեն ընկել են շատերը՝ Սահակաշվիլիից մինչև Զելենսկի։ Արդյունքը հայտնի է. երկիրը վերածվում է օտար շահերի բախման հարթակի, իսկ ժողովուրդը՝ մեծ աշխարհաքաղաքական խաղի փոխանակման մետաղադրամի։
Մեր ժողովուրդը, իմ կարծիքով, չի հասկանում ամենագլխավորը. փոքր երկիրը կարող է գոյատևել միայն այն դեպքում, երբ կարողանում է հավասարակշռել, երբ չի դառնում մեծ տերությունների մարտադաշտ, այլ, հակառակը, այնպես է կազմակերպում, որ նրանց շահերը խաղաղ կերպով հատվեն իր տարածքում՝ բոլորի համար շահավետ ձևով։ Այդպես էր Քոչարյանի օրոք, երբ և՛ Ամերիկան, և՛ Ռուսաստանը, և՛ Ֆրանսիան, և՛ Իրանը իրենց շահերն ունեին Հայաստանում, և բոլորը գոհ էին։
Այսօր մեզ տանում են այլ ճանապարհով՝ հակամարտության ճանապարհով։ Փոքրիկ հողակտորի վրա բախվում են ԱՄՆ-ը, Ռուսաստանը, Եվրոպան, Թուրքիան, Ադրբեջանը, Իրանը։ Եվ դա ոչ մի լավ բանի չի հանգեցնի։
Ուրեմն ո՞վ է այստեղ հիմարը։ Նա՞, ով նստած է վարչապետի աթոռին և հետևողականորեն, քայլ առ քայլ, քանդում է սեփական երկիրը։ Թե՞ նրանք, ովքեր հավատացին նրան, ովքեր հրապարակներում ծափահարում էին, ովքեր ձեռքերի վրա էին տանում և գոռում՝ «Նիկոլը մեր վարչապետն է»։ Ահա կարևոր հարցերից մեկը։
Որովհետև, եթե ավելի ուշադիր նայենք, ակնհայտ է դառնում. պարոն Փաշինյանի գործողություններում որևէ հիմարություն չկա։ Կա սառը հաշվարկ, կա ցինիկ տրամաբանություն, կա մի ծրագրի հետևողական իրականացում, որը հայ ժողովրդի շահերի հետ բացարձակապես որևէ առնչություն չունի։ Նա հիմար չէ։ Նա դավաճան է։ Իսկ դա, համաձայնեք, բոլորովին տարբեր բաներ են։
Դավաճանը նա չէ, ով սխալվում է։ Դավաճանը նա է, ով գիտի, թե ինչ է անում, և անում է դա գիտակցաբար։ Արցախի հողերը հանձնվել են ոչ թե հիմարության, այլ նախապես համաձայնեցված սցենարի համաձայն։ Արտատարածքային միջանցքները զիջվել են ոչ թե թերամտության, այլ դրսից տրված ուղղակի հրահանգների հետևանքով։ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները քանդվել են ոչ թե միամտությունից, այլ որպեսզի երկիրը անհրաժեշտ պահին մնա առանց պաշտպանողի։ Տնտեսությունը խարխլվել է ոչ թե անկարողությունից, այլ որպեսզի ժողովուրդը դառնա հնազանդ և կախյալ։ Եկեղեցին վարկաբեկվել է ոչ թե անհավատությունից, այլ որպեսզի ազգը զրկվի իր հոգևոր ողնաշարից։
Եվ այս ամբողջ «եվրաինտեգրումը», «ժողովրդավարության» և «քաղաքակիրթ ընտրության» մասին բոլոր այս խոսակցությունները ընդամենը վարագույր են, ընդամենը թզենու տերև, որը ծածկում է տհաճ ճշմարտությունը. Հայաստանը նախապատրաստվում է հանձնման։ Սկզբում՝ Արցախը, հետո՝ Սյունիքը, հետո՝ մնացած ամեն ինչ։ Իսկ վերջում՝ տերերի շնորհակալությունն ու մի վիլլա ինչ-որ տեղ Նիցցայում։
Հիմարություն են անում նրանք, ովքեր մինչև հիմա հավատում են, թե այդ մարդը գործում է հանուն երկրի բարօրության։ Հիմարություն են անում նրանք, ովքեր ակնհայտ փաստերը տեսնելով՝ շարունակում են խոսել «թավշյա հեղափոխության» և «կոռուպցիայի դեմ պայքարի» մասին։ Հիմարություն են անում նրանք, ովքեր, տեսնելով, թե ինչպես են երկիրը կտոր-կտոր անում, դեռևս հույս են դնում հրաշքի վրա։
Ժողովուրդը հավատաց։ Ժողովուրդը մանդատ տվեց։ Ժողովուրդը ստորագրեց այս դատավճռի տակ։ Եվ հիմա ժողովուրդը քաղում է սեփական դյուրահավատության պտուղները։ Որովհետև ասված է. «Կուռք մի ստեղծիր քեզ համար»։ Իսկ մենք ստեղծեցինք։ Եվ հիմա զարմանում ենք, որ այդ կուռքը օտար դեմք ուներ։
Ամենատխուրն այն է, որ Փաշինյանը չի էլ թաքցնում իր մտադրությունները։ Նա գործում է բացահայտ, լկտիաբար, մարտահրավեր նետելով։ Ընդդիմադիրների ձերբակալությո՞ւններ։ Իսկ ինչո՞ւ ոչ. նրանք խանգարում են։ Ռուսաստանի հետ խզի՞մ։ Իսկ ինչո՞ւ ոչ. այդպես են հրահանգել նոր տերերը։ Տարածքների հանձնում՞։ Իսկ ինչո՞ւ ոչ. դա նրա հողը չէ, նա այստեղ ժամանակավոր է։
Նա հիմար չէ։ Նա գործիք է։ Շատ արդյունավետ գործիք նրանց ձեռքում, ովքեր տասնամյակներ շարունակ երազել են թուլացնել Հայաստանը, կտրել նրան դաշնակիցներից, զրկել սուբյեկտայնությունից։ Եվ այդ գործիքը գործում է անթերի։
Ուրեմն ո՞վ է հիմարը։ Նա՞, ով դավաճանում է։ Թե՞ նա, ով թույլ է տալիս իրեն դավաճանել։
Ինչպես հայտնի է, պատմությունը կրկնվում է երկու անգամ՝ սկզբում որպես ողբերգություն, հետո՝ որպես ֆարս։ Բայց մեր դեպքում ամեն ինչ հակառակն է։ Սկզբում կար «թավշյա հեղափոխություն» կոչվող ֆարսը, իսկ հիմա՝ «կորցրած հայրենիք» կոչվող ողբերգությունը։
Եվ երբ մի քանի տարի հետո մեր թոռները հարցնեն. «Ինչպե՞ս դա տեղի ունեցավ։ Ինչպե՞ս թույլ տվեցիք, որ երկիրը կործանեն և մասնատեն»։ Ի՞նչ ենք նրանց պատասխանելու։ Որ չափազանց զբաղվա՞ծ էինք։ Որ հավատո՞ւմ էինք լավագույնին։ Որ չգիտեի՞նք։ Թե՞ պարզապես ավելի հիմար էինք, քան կարծում էինք։
Որովհետև հիմարությունը, ինչպես ճիշտ նկատել էր Նոդյեն, կրկնվում է անխուսափելիորեն։ Բայց այն կրկնում են ոչ թե նրանք, ովքեր դավաճանում են։ Նրանք ընդամենը քաղում են ուրիշների հիմարության պտուղները։
