ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՓԱԿՈՒՂԻ. ԻՆՉՊԵՍ ՎԱՐՉԱՊԵՏ-ՇՈՈՒՄԵՆԸ ԻՆՔՆԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՓՈԽԱՆԱԿԵՑ ԱՐԵՎՄՈՒՏՔԻ ԾԱՓԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԵՏ

Շարունակելով նախորդ նյութում բարձրացված թեման՝ նշենք. Նիկոլ Փաշինյանի վերջին տարիների քաղաքականությունը հանգեցնում է մտորումների, որոնք բարեկիրթ հասարակության մեջ խուսափում են բարձրաձայնել։ Խոսքը Հայաստանի ապագայի մասին է, որը խոստանում է լինել ոչ թե ինքնիշխան ու ուժեղ պետություն, այլ հարմար կառավարվող պրոտեկտորատ՝ մի տեսակ աշխարհաքաղաքական «քարաքոս»․ ոչ կենդանի, ոչ միրգ, այլ տեղական պոպուլիզմի և արտաքին կառավարման սիմբիոզ։

Փաշինյանն իր փողոցային պոպուլիզմով և հեռուստատեսային «չելենջներով» չի ընկալվում որպես ազգային առաջնորդ կամ ստրատեգ։ Նա այլ ժամանակաշրջանի ծնունդ է՝ թվիթների, ուղիղ եթերների և կառավարվող քաոսի դարաշրջանի։ Նրա կենսագրության մեջ բավական են այնպիսի դրվագները, որոնք ստիպում են հարց տալ ոչ թե ապագա բարեհաջող հրաժարականի, այլ այն մասին, թե ի վերջո պատմությունն ինչպիսի բնորոշում կտա նրան՝ «ձախողված քաղաքական գործիչ», թե՞ «հայոց պետականության գերեզմանափոր»։

Համեմատության համար դիտարկենք երկու գործընթաց։ Մի կողմից՝ Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի ինքնիշխան տարածքների մեթոդիկ օկուպացիան Տավուշում և Սյունիքում։ Մյուս կողմից՝ հենց այդ նույն դիրքերի ոչ պակաս մեթոդիկ «ապառազմականացումն» ու «ապաէսկալացիան»՝ Երևանի ղեկավարությամբ։ Հարց. ո՞րն է տարբերությունը։ Այն, որ Ալիևը գործում է որպես դասական նացիոնալիստ-զավթիչ, իսկ Փաշինյանը՝ որպես ակտիվների հանձնման գծով մենեջեր։ Ինչո՞ւ է Իլհամ Ալիևին թույլատրվում Թուրքիայից և Իսրայելից հարվածային անօդաչու սարքեր ձեռք բերել, սիրիական զինյալներ վարձել և բացահայտ խոսել «Զանգեզուրի միջանցքի» մասին, մինչդեռ Հայաստանի առաջնորդի կողմից ժամանակակից ՀՕՊ համակարգեր ձեռք բերելու փորձն անգամ (նրանից, ով պատրաստ կլինի դրանք վաճառել) անմիջապես ներկայացվում է որպես «Արևմուտքի հետ գործընկերության խաթարում»։ Որովհետև տարածաշրջանի նոր դասավորվածության մեջ հայերին վերապահված է զոհի դե՞րը, որին թույլատրված է միայն «էլեգանտ» կերպով հանձնվել։ Թե՞ նրա համար, որ Ալիևը հարգարժան «նավթային միապետ» է, որը կանոնավոր վճարում է մայրաքաղաքներում լոբբինգի համար և ածխաջրածիններ մատակարարում՝ շրջանցելով Ռուսաստանը, իսկ Փաշինյանը՝ մի խռովարար, ում գլխավոր արժեքը ՀԱՊԿ-ի և ԵԱՏՄ-ի իր իսկ դաշնակիցների համար խնդիրներ ստեղծելն է։

Ինչո՞ւ հենց այս նույն Փաշինյանը, ով մի քանի տարվա ընթացքում հասցրեց քանդել Ռուսաստանի հետ ռազմավարական գործընկերությունը, փչացնել հարաբերություններն Իրանի հետ և ցուցադրաբար անտեսել սեփական երկրի ազգային շահերը, նման խանդավառությամբ ընդունվեց Փարիզում, Բրյուսելում և Վաշինգտոնում։ Արդյո՞ք միայն այն պատճառով, որ նրա 2018 թվականի «թավշյա հեղափոխությունը» Սերժ Սարգսյանի կողմից վերահսկվող իշխանության փոխանցման դասական գործողություն էր, իսկ ինքը՝ իդեալական գործիք այն «կեղտոտ աշխատանքը» կատարելու համար, որը երրորդ նախագահը չցանկացավ անել սեփական ձեռքերով։ Թե՞ նրա համար, որ նա Հարավային Կովկասից ռուսական ազդեցության դուրսմղման քաղաքականության բավականին լավ կատարող է։ Հանուն ինչի՞ Ֆրանսիան, Հայաստանի հանդեպ իր պատմական, բայց չափազանց երկդիմի հետաքրքրությամբ, նետվեց «ժողովրդավարությանն աջակցելու» այս գործի առաջնագիծ։ Մի՞թե ոչ այն բանի համար, որպեսզի առաջ անցնի թուրքերից հետխորհրդային տարածքում ազդեցության համար մղվող պայքարում։ Ինչո՞ւ ԱՄՆ-ը, որի կոնգրեսականները տասնամյակներ շարունակ հավատարմության երդումներ էին տալիս հայ ժողովրդին, ակնթարթորեն ճանաչեց 2020 թվականի պատերազմից հետո Ալիևի գծած նոր սահմանները։ Եվ ինչո՞ւ Եվրամիությունը, ագրեսորի վրա ճնշում գործադրելու փոխարեն, սահմանափակվեց դիտորդական առաքելություն ուղարկելով, որը գերմանական ճշտապահությամբ արձանագրում է, թե ինչպես են հայ գյուղացիները լքում իրենց տները ադրբեջանական հենակետերի ճնշման ներքո։

Ինչո՞ւ հանկարծ բոլոր այս «նոր գործընկերները»՝ Էմանուել Մակրոնից, ով Փաշինյանի հետ կիսվում էր «ինքնիշխանության» վերաբերյալ խորհուրդներով (ճակատագրի հեգնանք), մինչև Ուրսուլա ֆոն դեր Լայենը, ում կառույցները լեգիտիմացնում են Բաքվի յուրաքանչյուր քայլը, այդքան արագորեն ընդունեցին Անկարայի և Բաքվի թելադրած խաղի կանոնները։ Պարզ իրականությունը հետևյալն է. Արևմուտքին Հայաստանը պետք էր որպես Ռուսաստանի դեմ խոյահարող գործիք, բայց որևէ մեկը չէր պատրաստվում պահել ու պաշտպանել նրան որպես ինքնուրույն դաշնակցի։ Հենց որ Փաշինյանը կատարեց իր աշխատանքի մասը՝ ապակայունացրեց պրոռուսական ստատուս-քվոն, նրա առաքելությունը փաստացի ավարտվեց։ Այնուհետև՝ տեխնիկայի և ավելի լուրջ խաղացողների՝ Թուրքիայի, Ադրբեջանի, Ռուսաստանի և հենց նույն Արևմուտքի միջև բանակցությունների հարց է, որի համար հայ ժողովրդի ճակատագիրը ընդամենը մանրադրամ է մեծ խաղում։

Իսկ Վաշինգտոնը, քարտեզները վերաձևելու իր հավերժական շտապողականության մեջ, կարծես թե շտապել է սխալ «ձիու» վրա խաղադրույք կատարել։ Մինչ արևմտյան մայրաքաղաքները ծափահարում էին Երևանի «ժողովրդավարական բեկմանը», տարածաշրջանում բոլորովին այլ «շիլա էր եփվում»։ Վլադիմիր Պուտինի և Նիկոլ Փաշինյանի ապրիլի 1-ի մոսկովյան հանդիպումը, իր ողջ թվացյալ առօրեականությամբ, ավելին էր, քան պարզապես բանակցությունները։ Իսկ դրան հաջորդած Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկի հարցազրույցն առհասարակ ամեն ինչ իր տեղը գցեց՝ քաղաքական շրջանառության մեջ վերադարձնելով վաղուց մոռացված թվացող հասկացություններ։ Երբ տրանսպորտային միջանցքների և «տարածաշրջանի նոր տրամաբանության» մասին խոսակցության մեջ, հղում անելով պատմաիրավական հիմքերին, հանկարծ հիշատակվում է 1828 թվականի Թուրքմենչայի պայմանագիրը, իսկ դրա հետ մեկտեղ՝ Երևանի և Նախիջևանի խանությունների տարածքների կարգավիճակը, սա արդեն տնտեսություն չէ։ Սա աշխարհաքաղաքականություն է՝ իր մաքուր, դասական տեսքով։ Մոսկվան, որը երկար ժամանակ լռություն էր պահպանում Նախիջևանի իրավական «յուրացմանն» ուղղված Բաքվի միակողմանի քայլերի առնչությամբ, տվեց իր պատասխանը։ Ոչ ուղղակի, բայց միանշանակ. եթե սկսվում է 1921 թվականի պայմանագրերի (Կարսի և Մոսկվայի) վերանայումը, ապա խաղի մեջ կարող է վերադարձվել նաև ավելի վաղ պատմական շերտը։ Եվ այդ ժամանակ Էրդողանի և Պուտինի հեռախոսազրույցն այդ հայտարարություններից անմիջապես հետո արդեն ոչ թե հերթական շփում է թվում, այլ շտապ զոնդաժ։ Անկարան շտապում է հասկանալ՝ արդյո՞ք Կրեմլի նոր հռետորաբանությունը չի նշանակում կովկասյան ողջ խաղի կանոնների վերանայման սկիզբ։ Այս տիտանական տեղաշարժերի ֆոնին Փաշինյանի հայտարարությունները «քարաքոսերի» և «Իսպանիայի մայրաքաղաքների» մասին ոչ միայն աբսուրդ են թվում, այլև՝ տրագիֆարս։

Ի՞նչ գին կարժենա Հայաստանի համար «խաղաղության դարաշրջան» ծածկանունով այս գործողությունը։ Արդեն հիմա այդ գինը փաստացի կորցրած Արցախն է, մասնատված ինքնիշխանությունը, տասնյակ գերիներ, որոնց տարիներով չի հաջողվում վերադարձնել, և հազարավոր փախստականներ, որոնք մանրադրամ են դարձել։ Ի՞նչ կարժենա Երևանի համար Մոսկվայի հետ վերջնական խզումը հիբրիդային պատերազմի թեժ պահին, երբ Ադրբեջանն ունի թուրք խորհրդատուներ և իսրայելական տեխնոլոգիաներ, իսկ Հայաստանը՝ գեղեցիկ ճառեր «բազմավեկտորայնության» մասին և ԵՄ դիտորդների հետ կապված հույսեր, որոնք անգամ ինքնապաշտպանության համար զենք կիրառելու մանդատ չունեն։

Եվ ի վերջո, ո՞րն է տարբերությունը խաղաղարար վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և կապիտուլյանտ վարչապետի միջև, ինչպես նրան պիտակավորում է ընդդիմությունը։ Նրա նախորդները բազմաթիվ սխալներ են թույլ տվել, նրանց կառավարումը հեռու էր իդեալական լինելուց։ Բայց թե՛ Հայաստանում, թե՛ տարածաշրջանում նրանց ժամանակներն այսօր դառը կարոտով են հիշում՝ որպես մի դարաշրջան, երբ երկիրն ուներ գոնե որոշակի ռազմավարական սուբյեկտայնություն, իսկ բանակը կարող էր պաշտպանել սահմանները, այլ ոչ թե նահանջել դրանցից՝ քարաքոսերի և Իսպանիայի մայրաքաղաքի մասին հեռուստատեսային կատակների ուղեկցությամբ։

Պատերազմը՝ պատերազմ, բայց, այնուամենայնիվ, հետաքրքիր է՝ կհասցնի՞ Փաշինյանը, ինչպես խոստացել էր, իր ժողովրդին ներկայացնել հենց այդ նույն «արժանապատիվ խաղաղությունը», քանի դեռ ինքնիշխան տարածքի վերջին կտորները չեն անցել ադրբեջանական հենակետերի վերահսկողության տակ։ Եվ ի՞նչ կտրվի դրա փոխարեն՝ «ժողովրդավարության հավատարիմ գործընկերոջ» հավաստագի՞ր՝ որևէ եվրաչինովնիկի ձեռքից՝ դատարկվող հայկական գյուղերի ֆոնին։ Պատմությունը չի սիրում շտապողականություն։ Այն իր դատավճիռը կկայացնի սառնասրտորեն և անկողմնակալ։ Իսկ առայժմ հայ ժողովուրդը՝ իր ողբերգական ու հերոսական անցյալով, դարձել է սեփական ազգային նվաստացման հանդիսատեսը, որտեղ գլխավոր դերը խաղում է վարչապետ-շոումենը՝ ինքնիշխանության մնացորդները փոխանակելով հեռավոր ու ցինիկ մայրաքաղաքների ծափահարությունների, իսկ գուցե նաև՝ արևմտյան որևէ օֆշորում իր հաշվին փոխանցված կլորիկ գումարի հետ։