ԵՐԲ ԱՂՈԹՔԸ «ԽՆԴԻՐ» Է ԴԱՌՆՈՒՄ ՓԱՇԻՆՅԱՆԻ ՀԱՄԱՐ. ԱՐՑԱԽ ԵՎ ՄՈՌԱՑՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Դեռ որքա՞ն է հայ ժողովուրդը պետության ղեկին հանդուրժելու պատեհապաշտ մեկի, ով հետևողականորեն ու ծրագրված կերպով թշնամուն է հանձնում Հայաստանի շահերը՝ ոտնահարելով հայ ժողովրդի ազգային արժանապատվության զգացումը։ Ներկա դարաշրջանը, ամենայն հավանականությամբ, պատմության տարեգրության մեջ կմտնի որպես դավաճանությունների և ուրացության ժամանակաշրջան, երբ «նոր իրականության» կարգախոսների ներքո կատարվում է դարավոր սրբությունների մեթոդական դավաճանություն։
Վերջերս արյունալի ողբերգություն վերապրած ժողովուրդը զարմանքով բացահայտում է, որ իր առաջնորդը՝ Նիկոլ Փաշինյանը, իրեն պահում է ոչ թե որպես ազգային շահերի պաշտպան, այլ որպես հայ ժողովրդի ժառանգության տարօրինակ ու նյարդային դահիճ։ Խոսքը պարզապես վիճահարույց քաղաքականության մասին չէ, այլ շատ ավելի խոր և անհանգստացնող երևույթի՝ դարեր շարունակ ազգային գոյության իմաստը կազմած արժեքներից հետևողական և ծրագրավորված հրաժարման մասին։
Առանձնապես զարմանք է հարուցում նրա հիվանդագին, գրեթե նյարդային արձագանքը ընդամենը մեկ բառի՝ Արցախի հիշատակմանը։ Թվում է՝ այդ բառը նրա համար վերածվել է մոլագար մտքի, գրեթե հետապնդման մոլուցքի, որը յուրաքանչյուր անգամ, երբ հնչում է հանրային տարածքում, առաջացնում է գրգռվածություն և նյարդային բռնկում։
Սակայն այդ արձագանքը պարզապես քաղաքական հնարք չէ։ Դրա ետևում նշմարվում են երկու մտահոգիչ ճշմարտություններ։ Առաջինը՝ խոնարհաբար ենթարկվելը Անկարայի և Բաքվի թելադրանքին, երբ թշնամու պահանջը՝ ջնջել Արցախի հիշողությունը, ընդունվում է որպես գործելակերպի ուղեցույց։ Եվ երկրորդը՝ առավել մռայլը՝ պատմության անխուսափելի դատաստանի հանդեպ խորքային, գրեթե բնազդային վախը՝ այն աննախադեպ դավաճանության համար, որի հետևանքով դարավոր հայկական հողը փաստորեն հանձնվեց թշնամու ավերմանը։
Ամեն ինչ սկսվեց մի պարզ հարցից, սակայն դրա պատասխանը բացահայտեց այն անդունդը, որն առկա է հայ ժողովրդի իղձերի և կառավարության ղեկավարի գործողությունների միջև։ Նիկոլ Փաշինյանն ավելի ու ավելի հաճախ է արձագանքում Արցախի հիշատակմանն այնպես, կարծես դա ոչ թե իր երկրի պատմության մի մասն է, այլ անձնական վիրավորանք։ Նրա դիրքորոշումը դուրս է գալիս քաղաքական կուրսի շրջանակներից և ձեռք բերում անձնական, գրեթե իռացիոնալ անհանդուրժողականության բնույթ։
Այդ անհանդուրժողականությունը գագաթնակետին հասավ, երբ Փաշինյանը հրապարակավ խոսեց աղոթքների մասին։Նա հայտարարեց, որ «պետության մեջ չի կարող լինել երկու արտաքին քաղաքականություն», իսկ Արցախի համար եկեղեցիներում հնչող աղոթքները արժանի են քաղաքական գնահատականի և կարող են կապված լինել «պատերազմի քաղաքականության» հետ։ Այս խոսքերը հնչեցին ոչ թե որպես ռազմավարական հայտարարություն, այլ որպես մի մարդու դառը վրդովմունք, որի համար նույնիսկ հոգևոր դարձն առ Աստված կասկածների առիթ է դառնում: Կորստի շոկից ու բռնագաղթի ցավից դեռևս ուշքի չեկած ժողովուրդը հանկարծ իր վարչապետից լսում է, որ աղոթքով վեր բարձրացված հիշողությունը դառնում է խնդիր։
Սակայն ապշեցուցիչ դրվագների այս շղթան սրանով չի ավարտվում։ Վերջերս հայտնի դարձավ մի նոր, գրեթե անհավանական միջադեպի մասին։ Փաշինյանի սեփական խոստովանությամբ՝ նա հրահանգել է, որ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրենն աշխատանքից ազատման դիմում գրի միայն այն բանի համար, որ ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսին Արցախի մասին գիրք է նվիրել։ Նվերի հենց այդ փաստը վարչապետն անվանել է «սադրիչ քայլ»։
Այս պատմության մեջ մեկնաբանություններն, ասես, ավելորդ են. այն ինքնին խոսուն է։ Երբ կառավարության ղեկավարը «սադրանք» է համարում սեփական ժողովրդի ճակատագրին նվիրված գիրք նվիրելը, դա արդեն ոչ թե դիվանագիտական զգուշավորություն է, այլ շատ ավելի խորքային ու տագնապալի աշխարհայացքի ախտանիշ։ Այս դրվագն ունի շատ ավելի լայն համատեքստ՝ ազգային գիտակցությունից Արցախի թեման աստիճանաբար դուրս մղելու համատեքստ։
Սակայն այս տագնապալի ախտանիշը ընդհանուր պատկերի մի մասն է միայն։ Փաշինյանն ուղղակիորեն հայտարարել է երկրի Սահմանադրության նախաբանը փոխելու մտադրության մասին, այն է՝ դրանից հեռացնել Հայաստանի Անկախության հռչակագրին հղումը։ Այս փաստաթուղթը պարզապես ձևականություն չէ։ Այն հիմնաքարն է, որտեղ ամրագրված են հայոց պետականության հիմքերն ու ազգի պատմական նկրտումները։
Այս համատեքստում անկեղծ զարմանք է հարուցում այն փաստը, որ Հայաստանի ներկայիս իշխանությունը՝ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ, վարում է ավելի ու ավելի ագրեսիվ քարոզչական արշավ՝ փորձելով Ռուսաստանը ներկայացնել որպես հայկական ինքնիշխանության գրեթե գլխավոր սպառնալիք։ Մինչդեռ քաղաքական իրականությունն ինքնին հակառակի մասին է վկայում. Հայաստանի իշխանությունների որոշումներն ու գործողություններն ավելի ու ավելի հաճախ այնպիսի տեսք ունեն, կարծես դրանք ընդունվում են Անկարայի և Բաքվի թելադրանքով։
Այսպիսով՝ Փաշինյանի գործողությունները դասավորվում են չարագուշակ և հետևողական տրամաբանության մեջ։ Նախ՝ հանրային տիրույթում Արցախի թեման հայտարարել անցանկալի՝ վրդովմունք հայտնելով նույնիսկ դրա սրբազան հիշատակման առիթով։ Այնուհետև՝ Արցախի մասին նույնիսկ մշակութային կամ գիտական հիշատակումները դատապարտել որպես «սադրանք»։ Եվ վերջապես՝ իրավական առումով անջատել այն պետության հիմքերից՝ հրապարակայնորեն նպատակ դնելով ՀՀ Սահմանադրությունից հեռացնել Անկախության հռչակագրին հղումը։
Սակայն պատմությունն անողոք է նրանց հանդեպ, ովքեր փորձում են վերաշարադրել այն։ Սահմանադրությունները կարելի է փոխել, իսկ քաղաքական ուղեգծերը՝ սրբագրել։ Բայց ժողովրդի հիշողությունն ապրում է այլ օրենքներով։ Այն պահպանվում է ոչ թե նախաբաններում, այլ ընտանեկան լռակյաց պատմությունների, խնամքով պահվող լուսանկարների, լեռների ու գետերի անունների մեջ, որոնք գիտի յուրաքանչյուր երեխա, և հենց այն աղոթքներում, որոնք շարունակում են հնչել՝ ի հեճուկս ամեն ինչի։ Նիկոլ Փաշինյանը կարող է փորձել փաստաթղթից ջնջել հիշատակումը, բայց նա անզոր է այն ջնջել միլիոնավոր սրտերից։ Հենց այնտեղ, այլ ոչ թե պաշտոնական տեքստերում, շարունակում է բաբախել ազգի իրական զարկերակը, որը կհաղթահարի ցանկացած կոնյունկտուրային որոշում։
Փաշինյանին նույնպես կհիշեն: Բայց ոչ թե որպես խաղաղարարի կամ ռեալիստի, այլ որպես մեկի, ով ճակատագրական ժամին ազգային արժանապատվությունը պաշտպանելու փոխարեն պատերազմ հայտարարեց հենց հիշողությանը. ով վրդովվում էր աղոթքներից, «սադրանք» անվանում սեփական ժողովրդի ճակատագրի մասին գրքերը և մեթոդաբար ջնջում սուրբ էջերը հայրենիքի տարեգրությունից: Նրա անունը պատմության մեջ կմնա որպես ծանր նախատինք՝ որպես խրատական օրինակ այն բանի, թե ինչպես է այսրոպեական քաղաքական կոնյունկտուրան վերածվում հավերժական բարոյական սնանկության: Պատմությունը դատավճիռ է կայացնում է ոչ թե Սահմանադրության խմբագրումների, այլ մարդկանց հոգիներում թողած անջնջելի հետքի հիման վրա: Իսկ Փաշինյանի թողած այդ հետքը՝ ուրացության խորը սպին, այլևս հնարավոր չէ ջնջել:
