Լուծարման գինը՝ 1,2 միլիարդ ԱՄՆ դոլար. Արցախի ողբերգության ֆինանսական կողմը

Իր հերթական տեսաբլոգում Արթուր Համբարձումյանը անդրադառձավ ամենացավոտ ու խոցելի թեմաներից մեկին՝ Արցախի լուծարման շուրջ ծավալված ֆինանսական և քաղաքական հարցին։ Նա փորձում է միևնույն տրամաբանական շղթայի մեջ միավորել իշխանությունների որոշումները, ընդդիմության վարքագիծը և հանրապետության անկումից հետո մնացած միլիարդավոր պարտքերի ճակատագիրը։

Ամեն ինչի սկիզբը նա տեսնում է 2023 թվականի ապրիլի 26-ին։ Այդ օրը Գուրգեն Ներսիսյանը, որը այն ժամանակ զբաղեցնում էր Արցախի պետական նախարարի պաշտոնը և ղեկավարում էր Ներդրումային հիմնադրամի հոգաբարձուների խորհուրդը, հիմնադրամի աշխատակիցներին տեղեկացրեց, որ կուտակված պարտավորությունները հասել են 150 միլիարդ դրամի։ Այդ գումարները ենթակա էին վերադարձի։ Դոլարային արտահայտությամբ խոսքը գրեթե 400 միլիոն ԱՄՆ դոլարի մասին էր։

Համբարձումյանը ընդգծում է՝ սա պարզապես որևէ մասնավոր ընկերության պարտքերի մասին չէ։ Հիմնադրամի միջոցների հիմնական աղբյուրը Հայաստանի պետական բյուջեն էր։ Իսկ դա նշանակում է՝ հասարակ քաղաքացիների վճարած հարկերը։ Այստեղ էլ, ըստ նրա, ծագում է հիմնարար հարցը․ ինչպե՞ս պատահեց, որ այդպիսի ահռելի գումարների վերադարձմաը հայտնվեց ռիսկային գոտում հենց Արցախի վերջնական փլուզման նախօրեին։

Այնուհետև նա իրադարձությունները դասավորում է ժամանակագրական հերթականությամբ՝ պնդելով, որ այստեղ պատահականությունների տեղ չկա։ Նա հիշեցնում է, որ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին Նիկոլ Փաշինյանը ստորագրեց մի փաստաթուղթ, որը ադրբեջանական մեկնաբանությամբ ենթադրում էր հայկական զինված ուժերի դուրսբերում Արցախից։ Երկու տարի անց վարչապետը, հղում անելով 1991 թվականի իրավական հիմքերին, պաշտոնապես ճանաչեց Արցախը Ադրբեջանի կազմում։ Սակայն 2023 թվականի սեպտեմբերի 2-ին նա շնորհավորեց արցախահայությանը Անկախության օրվա առթիվ։ Մեկ շաբաթ անց Ստեփանակերտում տեղի ունեցավ իշխանափոխություն, և երկրի ղեկավարությունը ստանձնեց Սամվել Շահրամանյանը, որը երդվեց Սահմանադրությամբ պաշտպանել անկախությունը։ Եվ ընդամենը օրեր անց բռնկվեց մեկօրյա պատերազմը՝ կայծակնային գործողությամբ և հայկական բնակչության զանգվածային արտագաղթով։

Համբարձումյանը համոզված է, որ քաղաքական զարգացումները սերտորեն միահյուսվել են ֆինանսական գործընթացների հետ։ Արդեն 2023 թվականի դեկտեմբերին կառավարությունը որոշում ընդունեց, ըստ որի՝ Արցախում տրամադրված վարկերը փաստացի չեղարկվեցին։ Խոսքը շուրջ 800 միլիոն դոլարի բանկային պարտավորությունների մասին է։ Եթե այս գումարը լրացնենք Ներդրումային հիմնադրամի պարտքերին, ստացվում է մոտ 1,2 միլիարդ դոլարի կորուստ կամ դուրսգրում։

Նա պնդում է, որ այդ վարկերի մեծ մասը մանր սպառողական պարտքեր չէին, այլ խոշոր չափերի գումարներ, որոնք տրամադրվել էին ազդեցիկ գործարար խմբերի հետ առնչվող ընկերություններին։ Իր նախորդ հաղորդումներից մեկում Համբարձումյանը հիշատակել էր ընկերություն, որը կապվում էր Սերժ Սարգսյանի ազգականներից մեկի հետ։ Միայն այդ ընկերության պարտավորությունները հիմնադրամի հանդեպ կազմել էին 19 միլիարդ դրամ։ Վերադարձվե՞լ են արդյոք այդ միջոցները պետական բյուջե․ հստակ պատասխան, նրա խոսքով, հանրությունը այդպես էլ չի ստացել։

Համբարձումյանը չի սահմանափակվում միայն գործող իշխանությունների քննադատությամբ։ Նա ուղիղ դիմում է նաև ընդդիմադիր գործիչներին՝ հիշատակելով Գագիկ Ծառուկյանին, Ռոբերտ Քոչարյանին և գործարար Սամվել Կարապետյանին։ Եթե դուք իսկապես ընդդիմություն եք, ասում է նա, ապա ինչո՞ւ չեք պահանջում հրապարակել խոշորագույն վարկառուների անունները, ինչո՞ւ չեք պնդում խորհրդարանական քննություններ հարուցելու մասին, ինչո՞ւ չեք բարձրացնում կոնկրետ անձանց և գումարների հարցը։

Նրա համոզմամբ՝ նման լռությունը հիշեցնում է ընդհանուր համաձայնություն։ Թեև ֆորմալ պատասխանատվությունը կրում է երկրի ղեկավարությունը, սակայն եթե ընդդիմությունը չի պահանջում լիարժեք քննություն, ապա հայտնվում է նույն նավում։ Այս պատկերավոր համեմատությունը նա գործածում է որպես քաղաքական և ֆինանսական համատեղ շահագրգռվածության խորհրդանիշ։