Արա Հարությունյան․ Հայաստանի պետական կաղապարների ճգնաժամը և մտածողության համակարգային պրոբլեմնները

Բորիս Մուրազիի հեղինակային հաղորդման վերջին թողարկման հյուրն էր հրապարակախոս, մտավորական Արա Հարությունյանը, ով մի շարք սուր հարցադրումներ բարձրացրեց Հայաստանի հասարակական մտածողության, իշխանության ընկալման, հոգևոր դերի և պատմական պատասխանատվության վերաբերյալ։

Հարությունըյանի խոսքը կենտրոնացած էր այն մտքի շուրջ, որ Հայաստանը տասնամյակներ շարունակ չի ունեցել պետական մտածողություն։ Այս պակասի հետևանքները պարբերաբար արտահայտվել են թե՛ կառավարման որակի, թե՛ անվտանգային քաղաքականության, թե՛ հասարակական դիմադրողականության անկման մեջ։

Պետականության «իմիտացիոն» բնույթը

Հարությունյանի հիմնական թեզը հետևյալն էր․ Հայաստանը պետություն է ձևացրել առանց պետականության նորմերին համապատասխանող գիտելիքի և պատասխանատվության մշակույթի։ Նրա դիտարկմամբ՝ անկախությունից ի վեր հասարակությունը առաջնորդվել է ոչ թե ինստիտուցիոնալ մտածողությամբ, այլ վարքի մոդելներով, որոնք ավելի բնորոշ են կլանային կառավարման համակարգերին։ Հետևաբար՝ իշխանության ընտրությունը հաճախ հիմնվել է ոչ թե գրագիտության, այլ քարոզչական ազդեցության, պատասխանատվությունը՝ ոչ թե համակարգային հաշվետվողականության, այլ անձի հանդեպ անձնական հավատքի, պետությունը՝ ոչ թե ինստիտուտների, այլ ընտրված առաջնորդի հետ ասոցացվող կերպարի վրա։

Հարությունյանը շեշտեց, որ տարիներ շարունակ հայկական քաղաքական էլիտան, իր ձևակերպմամբ՝ «տեխնոլոգիական սրիկայության», ոչ թե պետական կառավարման գիտելիքի արդյունք է եղել։

Անպատրաստ հասարակություն և ռազմաքաղաքական ամնորշելիություն

Վերլուծության առանցքային կետերի թվում էր այն պնդումը, թե Հայաստանը չի ընկալել պատերազմի նախանշանները ոչ թե 2020-ին կամ 2016-ին, այլ դեռևս 1990-ականների երկրորդ կեսին։ Նրա գնահատմամբ՝

• Ադրբեջանը ձևավորում էր ռազմական արդյունաբերություն,
• զարգացնում էր լոբբիստական ցանցերը,
• կառուցում էր ինքնավստահ արտաքին քաղաքականություն։

Մինչդեռ Հայաստանը ստեղծում էր արտաքին փայլուն, բայց խորքային դատարկ ուղերձներ՝ հիմնված ազգային էյֆորիայի և հաղթանակների միֆականացման վրա։ «Մենք զբաղված էինք հակառակորդին ծաղրելով ու անլուրջ վերաբերվելով իրական սպառնալիքներին»,— ընդգծեց Հարությունյանը։

Այսպես ձևավորվեց մարտունակության հայկական պարադոքսը՝ մեծապատիվ հռետորաբանություն՝ առանց իրական ուժային պոտենցիալի։

Պատմական հիշողության մանիպուլյացիան և սուբյեկտայնության կորուստը

Հարությունյանը վտանգավոր է համարում վերջին շրջանում շրջանառվող այն թեզերը, ըստ որոնց հայ-թուրքական պատմական բախումները հիմնականում «ռուսական սադրանքների» հետևանք են։ Նրա համոզմամբ՝ այս մոտեցումը նպատակ ունի վերանայել ցեղասպանության տնտեսական, քաղաքական և մշակութային հիմքերը՝ այն դարձնելով ժամանակակից քաղաքական շահարկման մաս։

Նա հիշեցրեց իր ընտանեկան պատմությունը՝ որպես հակափաստարկ․ ցեղասպանության ողբերգական իրադարձությունները չէին կարող լինել «վերջին տասնամյակների քաղաքական իրավիճակի» արդյունք։ Այս մոտեցումը, ըստ նրա, ճանապարհ է հարթում թուրքական նարատիվների արմատավորման համար Հայաստանի ներսում՝ զուգահեռաբար թուլացնելով հայկական սուբյեկտայնությունը։

Կրոնական ինքնության ճգնաժամը՝ որպես քաղաքական խնդիր

Հարությունյանը նաև ձևակերպեց կրոնական ինքնության խնդիրը՝ որպես քաղաքական վտանգ։ Նա ընդգծեց, որ հայ հասարակությունը ընդունել է քրիստոնեությունը ոչ թե որպես արժեքային համակարգ, այլ որպես ծիսական պարտադրանք։

Սա, ըստ նրա, հանգեցրել է՝

• ինքնապաշտպանական բնազդի թուլացման,
• հնազանդության սխալ մոդելի տարածման,
• պատասխանատվության մշակույթի բացակայության։

Արևմտյան քրիստոնեական աշխարհում տեղի ունեցած ռեֆորմացիան, որը ձևավորեց պետություն-եկեղեցի հարաբերությունների նոր որակ, հայ իրականությունում երբեք տեղի չունեցավ։ Իսկ դրա բացակայությունը դարձավ հասարակության հոգեբանական փխրունության պատճառներից մեկը։

Քաղաքականության մեխանիկական "ապամարդկայնացումը"

Մուրազիի հետ զրույցում Հարությունյանը քննադատեց այն թեզը, թե Հայաստանը կարող է գոյություն ունենալ աշխարհաքաղաքական մրցակցությունից դուրս։ «Երկիր, որը չի պայքարում իր տեղը պահելու համար, դառնում է օբյեկտ»,— ասաց նա՝ ընդգծելով, որ նման մտածողությունը վտանգում է պետության գոյությունն ամենախորքային մակարդակով։

Ըստ նրա՝ Հայաստանը վերածվում է ոչ թե խաղացողի, այլ խաղադաշտի՝ առանց ռազմավարական նպատակների, առանց մրցակցային քաղաքականության և առանց ինքնավստահ արտաքին դիրքավորման։

Հանրային Տրիբունալի եզրակացությունը

«Հնրային Տրիբունալ» նախագծի փորցագետների կարծիքով՝ Մուրազի–Հարությունյան զրույցը, իր խորքային շերտերով, ոչ միայն արձանագրում էր խնդիրները, այլ ներկայացնում էր համակարգային վերլուծություն այն մասին, թե ինչու է Հայաստանը հայտնվել ներկայիս ճգնաժամում։

Հարությունյանի վերջին միտքն արտացոլում է ամբողջ զրույցի էությունը․

«Մինչ մենք չհասկանանք, թե ինչ է պետությունը և ինչ պատասխանատվություն է պահանջում անկախությունը, մենք կշարունակենք պարտվել։ Պարտությունը ոչ թե ճակատագրական է, այլ մտածողության հետևանք»։