Նիկոլ Փաշինյանը «խաղաղության աղավնու» դրոշի ներքո՝ նոր աղետի նախանշան

Նիկոլ Փաշինյանը վերջերս հասարակությանը համառորեն առաջարկում է քաղաքական ընտրության բավականին յուրօրինակ բանաձև՝ կամ ինքը, կամ պատերազմ:

Պետք է խոստովանել, որ բանաձևը նոր չէ՝ թե բովանդակությամբ, թե կիրառման մեթոդներով։ Այն նույնքան պարզունակ է, որքան արդյունավետ՝ հանրային հոգնածության և վախի պայմաններում։ Եվ այս առումով դրա տիրաժավորումը, թերևս, չի պահանջում ո՛չ առանձնահատուկ մտավոր ջանքեր, ո՛չ էլ նվազագույն հարգանք սեփական քաղաքացիների նկատմամբ:

Այնուամենայնիվ, եթե շեղվենք այս պարտադրված երկընտրանքից և ավելի առարկայական հարց տանք՝ ի՞նչ եղան Փաշինյանի խոստումները, իրավիճակն այլ լույսի ներքո է ներկայանում: Ավելի ճիշտ՝ որևէ հստակ բան չի էլ երևում, քանի որ դժվար է գտնել գեթ մեկ պարտավորություն, որը հասցվել է տրամաբանական ավարտին:

Հիշեցնենք՝ բացառապես ճշգրտության համար, 2018 թվականի օգոստոսի 17-ի ելույթը Հանրապետության հրապարակում։ Այն ժամանակվա վարչապետը լավագույն կիրառմանն արժանի պաթոսով հավաստիացնում էր՝ ոչ մի գաղտնի փաստաթուղթ, ոչ մի կուլիսային որոշում, ամեն ինչ՝ բացառապես ժողովրդի հետ երկխոսության միջոցով։ Խոստումը, ինչպես հետագայում պարզվեց, զուտ հռչակագրային էր և գործնական իրականացում չէր ենթադրում։

Քանի որ 2020 թվականի նոյեմբերի 10-ի գիշերը Նիկոլ Փաշինյանը միանձնյա ստորագրեց եռակողմ հայտարարություն, որով Արցախի մի մասը հանձնվեց Ադրբեջանին։ Առանց քննարկումների, առանց խոստացված «հրապարակի», առանց հենց այն ժողովրդի, որին նա նախկինում այդքան հոժարակամ դիմում էր։

Այնուհետև հետևեցին մի շարք բացատրություններ, որոնցում հենց ինքը՝ Նիկոլ Փաշինյանը, առանձնապես չհոգալով տրամաբանական կապակցվածության մասին, պնդում էր փոխբացառող թեզեր։ Մի կողմից՝ որ պատերազմից հնարավոր էր խուսափել, մյուս կողմից՝ որ դրան սպասում էին և պատրաստվում։ Հարցը, թե այս վարկածներից ո՞րն է ավելի մոտ իրականությանը, մնում է բաց, սակայն շատ ավելի կարևոր է մեկ այլ հանգամանք՝ երկուսն էլ բխում են միևնույն անձից։

Առանձնակի ուշադրության են արժանի 2022 թվականի իրադարձությունները, մասնավորապես՝ Պրահայի բանակցային գործընթացը, որտեղ Նիկոլ Փաշինյանի կողմից Արցախը փաստացի ճանաչվեց Ադրբեջանի մաս։ Մի որոշում, որը դժվար է համադրել ինքնորոշման և միջազգային ճանաչման մասին նրա նախկին հայտարարությունների հետ։

Ի դեպ, ինքնորոշման մասին։ Դեռևս 2018 թվականին պնդում էին, թե «հեղափոխության» արդյունքը կլինի այդ իրավունքի միջազգային ճանաչումը։ Սակայն հաջորդող քայլերը ցույց տվեցին, որ խոսքը վերաբերում էր ավելի շուտ քաղաքական կարգախոսին, քան ռազմավարական գծին։

Եվ այստեղ տեղին է հիշեցնել. խոսքը ոչ թե օբյեկտիվ հանգամանքների բերումով քաղաքական գծի փոփոխության մասին է, այլ նախկինում տրված խոստումներից ուղղակի հրաժարման։ Ընդ որում՝ հրապարակային և ցուցադրական հրաժարման։

2023 թվականի սեպտեմբերը միայն ամրապնդեց այս միտումը։ Ռազմական էսկալացիայի պահին Արցախը մնաց առանց Հայաստանի կողմից իրական աջակցության։ Պարտավորությունները, որոնց մասին այդքան շատ էր խոսվում, այդպես էլ մնացին լոկ խոսքեր։ Հետևանքը հայտնի է. Արցախը կորսված է, բնակչությունը՝ վտարված, պատասխանատվությունը՝ լղոզված։

Հետաքրքիր է, որ 2025 թվականին Երևանում Հայաստանի արտգործնախարար Արարատ Միրզոյանի հետ համատեղ մամուլի ասուլիսի ժամանակ Ռուսաստանի արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովն ուղղակիորեն մատնանշեց 2020 թվականի նոյեմբերի եռակողմ հայտարարության մեջ Արցախի կարգավիճակին վերաբերող դրույթների առկայությունը։ Եվ ընդգծեց, որ Նիկոլ Փաշինյանի հետագա հայտարարությունները Պրահայում փաստացի զրոյացրել են այդ պայմանավորվածությունները։ Հատկանշական է, որ ո՛չ Արարատ Միրզոյանը, ո՛չ էլ հայկական կողմն ընդհանրապես հարկ չհամարեցին ըստ էության առարկել։

Այսպիսով՝ գծագրվում է միանգամայն ամբողջական պատկեր. Նիկոլ Փաշինյանը խոստանում է և չի կատարում։ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում է մի բան և անում հակառակը։ Նիկոլ Փաշինյանը նախազգուշացնում է սպառնալիքների մասին և ինքն էլ ստեղծում է պայմաններ դրանց իրականացման համար։

Այս առումով ծագում է միանգամայն օրինաչափ հարց. գործ ունենք հետևողական քաղաքականության, թե՞ դրա իմիտացիայի հետ։ Որոշումների համակարգի, թե՞ դրանց իրավիճակային փոխարինման հետ։ Եվ, վերջապես, պատասխանատվության, թե՞ դրա յուրօրինակ փաշինյանական մեկնաբանության հետ՝ «ես պատասխանատու եմ, բայց մեղավոր չեմ» ոճով։

Տպավորություն է ստեղծվում, թե խոսքը ոչ թե խոստումների կատարման, այլ՝ դրանց անընդհատ վերարտադրման գործընթացի մասին է։ Խոստումները հայտնվում են, շրջանառվում հանրային տիրույթում, ապա անհետանում՝ տեղը զիջելով նորերին՝ նույնքան կարճակյաց և կատարման համար ոչ պարտադիր:

Արդյունքում ստեղծվում է իրավիճակ, երբ հասարակությունը կրկին հայտնվում է ծանոթ խաչմերուկում: Դարձյալ առաջարկվում է ընտրություն կատարել վախի պայմաններում։ Դարձյալ հնչում են նույն փաստարկները։ Դարձյալ կիրառվում են նույն հնարքները։

Այդ պատճառով այսօր անխուսափելիորեն ծագող հարցը ո՛չ բարդ ձևակերպումներ է պահանջում, ո՛չ էլ խորը տեսական հիմնավորումներ։ Այն չափազանց պարզ է. խաբեության այդքան շատ փաստերից, չկատարված խոստումներից և գաղտնի որոշումներից հետո պատրա՞ստ է արդյոք հայ հասարակությունը ևս մեկ անգամ անցնել նույն շրջապտույտով և կանգնել նույն փոցխի վրա:

Այլ կերպ ասած՝ արդյո՞ք արժե կրկին վստահել պետության կառավարումը նույն քաղաքական ուժին՝ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությանը՝ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ, եթե նախորդ փորձը հանգեցրել է կորստի, որի հետևանքներն արդեն այսօր կրում են անդառնալի բնույթ։

Այս հարցի պատասխանը, ինչպես և նախկինում, կտրվի ոչ թե խոսքերով, այլ՝ ընտրությամբ։ Եվ այդ ընտրության գինը, դատելով արդեն անցած ուղուց, կարող է զգալիորեն ավելի բարձր լինել, քան շատերն այսօր պատրաստ են պատկերացնել։

Կա, սակայն, դատողությունների մի տեսակ, որի հանդեպ հայ ժողովրդի մոտ վաղուց ձևավորվել է տարօրինակ, գրեթե հուզիչ կապվածություն։ Խոսքը սեփական որոշումների հետևանքներն ումով ասես և ինչով ասես բացատրելու սովորության մասին է, բացի հենց այդ որոշումներից և սեփական ընտրությունից։

Եվ ահա, նրանք, ովքեր, ոչ այնքան համոզմունքից, որքան «նախկինների» մերժման իներցիայից մղված, կրկին հակված են իրենց ձայնը տալ Նիկոլ Փաշինյանին, պետք է անեն մի պարզ, բայց, ըստ երևույթին, չափազանց անսովոր բան՝ մտովի պատկերացնեն այդ ընտրության անխուսափելի արդյունքը:

Ոչ թե մինչև քվեարկության պահը, որը, որպես կանոն, անցնում է սահուն և նույնիսկ բարոյական բավարարվածության որոշակի զգացումով, այլ մինչև այն պահը, երբ կրկին կսկսվի բացատրությունների, արդարացումների և մեղավորների փնտրտուքի շարանը: Եվ այդժամ նախքան հերթական անգամ «նախկիններին», «դաշնակիցներին» կամ արտաքին հանգամանքներին հղում անելը, ստիպված կլինեք ընդունել ակնհայտը. այս շրջափուլը նրանց կողմից չի գործարկվել:

Որովհետև, ի վերջո, ո՛չ «նախկինները», ո՛չ «անհավատարիմ դաշնակիցները» և ո՛չ էլ դրսի վերացական ուժերը քվեաթերթիկը չեն գցում ընտրատուփի մեջ։ Դա անում է միանգամայն կոնկրետ մարդ։ Եվ հենց այս կետում է, որքան էլ որ ցանկություն լինի այն շրջանցելու, առաջանում հենց այն պատասխանատվությունը, որն արդեն անհնար կլինի բարդել որևէ մեկի վրա։