ԽԱՂ՝ ԿԱՆԽԱՎ ՀԱՅՏՆԻ ԱՎԱՐՏՈ՞Վ. ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԿՈՄԲԻՆԱՑԻԱ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՆԱԽԱՇԵՄԻՆ

Հայաստանյան քաղաքականության մեջ կա մի կայուն պարադոքս․ որքան թույլ է իշխանության հանրային աջակցությունը, այնքան ավելի հնարամիտ են դառնում նրա քաղաքական կառուցվածքները։ Հենց այսպիսին է այսօր ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի վիճակը 2026 թվականի ընտրությունների նախաշեմին։ Թվում է, թե մարդը, ով կառավարման տարիներին վատնել է հասարակության վստահության զգալի մասը, պետք է լիներ պաշտպանողական դիրքերում։ Սակայն իրական պատկերը շատ ավելի բարդ է և շատ ավելի ցինիկ։

Ինչպես իր տեսաբլոգում նշում է Արթուր Համբարձումյանը, վերջին մեկ տարվա ընթացքում Փաշինյանին հաջողվել է իրականացնել վերջին տարիների ամենապրագմատիկ քաղաքական օպերացիաներից մեկը։ Նա իր շուրջը կառուցել է դիմակայության այնպիսի կոնֆիգուրացիա, որի պայմաններում ինքը հայտնվում է գրեթե շահեկան վիճակում՝ նույնիսկ չունենալով բարձր հանրային վարկանիշ։

Հարմար հակառակորդներ․ միլիարդատերերը՝ որպես «հին համակարգի» խորհրդանիշ

Այս կառուցվածքի կենտրոնում խնամքով ընտրված հակառակորդներն են: Հայ հասարակությանը, որը հոգնել է աղքատությունից և սոցիալական անարդարությունից, որպես իշխանության գլխավոր ընդդիմախոսներ առաջարկվել են երկու միլիարդատերեր՝ Գագիկ Ծառուկյանը և Սամվել Կարապետյանը: Հասարակության համար, որտեղ բնակչության մեծ մասն ապրում է տնտեսական դժվարությունների պայմաններում, գերհարուստ քաղաքական գործչի կերպարը գրեթե ինքնաբերաբար վերածվում է «հին համակարգի» հարմար խորհրդանիշի: Եվ իշխանությունը շատ լավ հասկանում է այս արձագանքի հոգեբանությունը:

Արմատականները՝ որպես «խաղաղության քաղաքականության» իդեալական ֆոն

Բայց դրանով ամեն ինչ չսահմանափակվեց։ Քաղաքական հակադրության երկրորդ բևեռում ներկայացվեցին արմատական ազգայնական ուժեր, առաջին հերթին՝ կապված Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության հետ։ Արդյունքում հանրային գիտակցությանը պարզ ու կոպիտ սխեմա առաջարկվեց՝ կամ «խաղաղություն» խոստացող իշխանություն, կամ օլիգարխներ և ուլտրառադիկալներ։

Այս կոնֆիգուրացիայի մեջ Փաշինյանը խաղում է չափավոր քաղաքական գործչի դեր, ով իբր ստիպված է հավասարակշռել ծայրահեղությունների միջև: Հեգնանքն այն է, որ այդ ծայրահեղություններից շատերը ոչ թե ինքնաբերաբար են առաջանում, այլ հենց այն քաղաքական թատերաբեմի ներսում, որը ձևավորում է հենց ինքը՝ իշխանությունը:

Հենց այդ պատճառով էլ, ինչպես պնդում է Համբարձումյանը, գործող վարչապետն այսօր շատ ավելի մեծ առավելություններ ունի, քան թվում է առաջին հայացքից։ Նա ունի վարչական ռեսուրս, մեդիա ազդեցություն, քաղաքական հակառակորդների համակարգ, որոնք, իրենք էլ չցանկանալով, ուժեղացնում են նրա դիրքերը։ Այլ կերպ ասած՝ քաղաքական խաղն այնպես է կառուցված, որ ընդդիմության ցանկացած կտրուկ քայլ միայն հաստատում է իշխանության համար շահեկան սյուժեն։

Օտարի ռազմավարությո՞ւն. ո՞վ կարող է կանգնած լինել քաղաքական ճարտարապետության հետևում. «Հանրային տրիբունալի» կարծիքը

Հանրային տրիբունալի փորձագետների կարծիքով, այս պատմությունն ունի ևս մեկ՝ շատ ավելի խորը շերտ: Առաջանում է միանգամայն օրինաչափ հարց. արդյո՞ք նման քաղաքական կոմբինացիաները հենց Փաշինյանի ինքնուրույն ռազմավարության արդյունքն են:

Տեղի ունեցող իրադարձություններում չափազանց շատ բան հիշեցնում է ոչ թե հայաստանյան քաղաքական ուժերի տարերային պայքար, այլ խնամքով մշակված քաղաքական կառուցվածք, ասես նախապես գրված լինի փորձառու ռազմավարների մեթոդական ուղեցույցով: Հաշվի առնելով վերջին տարիների աշխարհաքաղաքական համատեքստը՝ անհնար է չնկատել, որ Հայաստանի ղեկավարության գործողությունները զարմանալիորեն տեղավորվում են այն տրամաբանության մեջ, որը վաղուց քննարկվում է արևմտյան վերլուծական կենտրոններում. Ռուսաստանի աստիճանական դուրսմղում Հարավային Կովկասից, Հայաստանի տարածաշրջանային սուբյեկտայնության թուլացում և վերջինիս տարածքի վերածում հարմար աշխարհաքաղաքական հենակետի՝ Իրանի վրա ճնշում գործադրելու համար:

Եթե տեղի ունեցողը դիտարկենք այս տեսանկյունից, ապա Հայաստանի ներքաղաքական պայքարն սկսում է շատ ավելի մեծ խաղի մաս թվալ։ Եվ այդ ժամանակ միանգամայն ընդունելի է ենթադրել, որ ռազմավարական սցենարները՝ հակառակորդների կոնֆիգուրացիայից մինչև նախընտրական քարոզարշավի բուն տրամաբանությունը, կարող էին ձևավորվել ոչ թե երևանյան կուսակցական շտաբների կաբինետներում, այլ արևմտյան փորձագիտական կենտրոններում և քաղաքական ինժինիրինգում մասնագիտացած կառույցներում:

Ընդ որում, չի կարելի լիովին բացառել նաև տարածաշրջանային խաղացողների՝ նախևառաջ Թուրքիայի և Ադրբեջանի մասնակցությունը, որոնք օբյեկտիվորեն շահագրգռված են հայկական պետության ռազմավարական թուլացմամբ։ Այս դեպքում Փաշինյանն ինքը հանդես է գալիս ոչ թե որպես «շախմատային» պարտիայի հեղինակ, այլ որպես դրա կատարող՝ մարդ, ով իրագործում է օտարի սցենարը՝ չունենալով ոչ ռազմավարական տեսլական, ոչ էլ իրական քաղաքական սուբյեկտայնություն։

Այս դեպքում հայ հասարակության առջև ծառանում է շատ ավելի լուրջ հարց, քան սովորական ընտրական պայքարն է։ Խոսքն արդեն ոչ թե կուսակցությունների մրցակցության, այլ հենց պետության ճակատագրի մասին է։

Եվ այս ֆոնին անխուսափելիորեն առաջանում է ևս մեկ՝ չափազանց անհարմար հարց՝ ուղղված ընդդիմությանը։ Եթե ընդդիմադիր ուժերը հասկանում են, թե ինչպիսի քաղաքական կառուցվածքի մեջ են իրենց ներքաշում, և այդուհանդերձ կամավոր մասնակցում են այդ խաղին, ապա նման վարքագիծը դժվար է բացատրել պարզ քաղաքական միամտությամբ։

Մենք արդեն մեկ անգամ ականատես ենք եղել նման իրավիճակի 2021 թվականի արտահերթ ընտրություններից հետո, երբ իշխանությունը, չնայած ազգային ծանրագույն ճգնաժամին, 44-օրյա պատերազմի սադրանքին ու դրանում կրած պարտությանը, մեծաթիվ զոհերին ու տարածքային կորուստներին, կարողացավ պահպանել վերահսկողությունը խորհրդարանի նկատմամբ։ Այն ժամանակ շատ քաղաքացիներ հարց էին տալիս. արդյո՞ք դա իրական պայքար էր, թե՞ խնամքով բեմադրված քաղաքական ներկայացում, որտեղ ընդդիմախոսների դերերը նախապես բաշխված էին։

Եթե պատմությունը կրկնվի…

Եվ եթե պատմությունը կրկնվի, եթե առաջիկա ընտրություններում «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցությունը կրկին պահպանի իշխանությունը՝ ընդդիմության ձևականորեն կատաղի, բայց փաստացի անպտուղ պայքարի պայմաններում, ապա հասարակության հայրենասեր հատվածին կարող է այլ ելք չմնալ, քան իրերն իրենց անուններով կոչելը:

Այդ դեպքում այն քաղաքական գործիչները, ովքեր գիտակցաբար կամ շահադիտական հաշվարկներից ելնելով ստատիստի դեր են խաղացել քաղաքական այս բեմադրության մեջ, ռիսկի են դիմում կորցնել ամենակարևորը՝ հանրային վստահությունը։ Եվ այդժամ նրանց քաղաքական ճակատագիրը կարող է շատ ավելի դաժան լինել, քան սովորական պարտությունն ընտրություններում. նրանք կարող են հայտնվել մարդկանց կարգավիճակում, որոնց հետ հայ հասարակությունն այլևս չի ցանկանա գործ ունենալ՝ ոչ քաղաքական, ոչ բարոյական առումով։

Այդ դավաճանությանը ներում չի լինելու։ Եվ եթե երբևիցե հայ հասարակությունը հանգի այն եզրակացության, որ իր ճակատագիրը դարձել է մանրադրամ օտարի աշխարհաքաղաքական խաղերում, այդ եզրակացությունը կարող է ճակատագրական լինել ներկայիս քաղաքական գործիչների ողջ սերնդի համար։